SN oddalił skargę banku, umowa kredytu frankowego pozostaje nieważna

II CSKP 972/23

2

Wyrokiem z 21 stycznia 2022 r. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy w sprawie

z powództwa A.P. i R.P. przeciwko Bankowi spółka akcyjna w W. ustalił nieistnienie

stosunku prawnego wynikającego z zawartej między stronami umowy kredytu

mieszkaniowego […] hipoteczny z 17 lutego 2006 r. wraz z aneksem nr […] z 23

listopada 2010 r. oraz aneksem nr […] z 19 marca 2018 r. ze względu na nieważność

tej umowy, zasądził od pozwanego na rzecz powodów łącznie 258 866,98 zł i 18

343,23 CHF wraz z bliżej określonymi odsetkami oraz orzekł o kosztach

postepowania.

Wyrokiem z 19 lipca 2022 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił apelację

pozwanego oraz orzekł o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że Sąd pierwszej instancji trafnie ustalił, że nie

istnieje stosunek prawny wynikający z umowy kredytu zawartej przez strony, bowiem

w umowie tej zawarto postanowienia o niedozwolonym charakterze w rozumieniu art.

3851 k.c., których eliminacja skutkować musiała upadkiem całej umowy. Obciążenie

powodów pełnymi, nieograniczonymi skutkami ryzyka kursowego przez bank,

uprzednio nie udzielając im rzetelnej informacji w tej mierze, skutkuje

bezskutecznością umowy.

Sąd drugiej instancji, powołując się na uchwałę siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, podkreślił, że przesłanki z art. 385¹

k.c. (zawarcie umowy z konsumentem, brak indywidualnego uzgodnienia

postanowień umownych, jak też kształtowanie przez te postanowienia praw

i obowiązków konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco

naruszając jego interesy) oceniane na są chwilę zawarcia umowy. Nieistotne jest

więc, w jaki sposób bank ustalał kursy CHF względem PLN oraz czy stosowane przez

bank kursy kupna i sprzedaży były de facto kursami rynkowymi. W ocenie Sądu

Apelacyjnego przesłanki z art. 385¹ k.c. zostały spełnione w odniesieniu do

postanowień umownych, zawierających klauzule przeliczeniowe.

Sąd drugiej instancji przypomniał, że powodom przysługuje status

konsumentów. Sporna umowa została zawarta w oparciu o wzorzec umowny, przy

braku możliwości negocjacji jej treści w zakresie kwestionowanych postanowień.

II CSKP 972/23

3

Informacje uzyskane przez powodów ograniczały się do zapewnień co do niższej

wysokości rat w porównaniu z kredytem złotówkowym czy też stabilności waluty CHF

i jej większej opłacalności względem PLN. Powodowie działali w zaufaniu do

instytucji finansowej. Wypłata kredytu nastąpiła w walucie polskiej z jednoczesnym

zastosowaniem mechanizmu z § 5 ust. 4 umowy, zgodnie z którym w przypadku

wypłaty kredytu w walucie polskiej, stosowano kurs kupna dla dewiz obowiązujący

w Banku S.A. w dniu realizacji zlecenia płatniczego, według aktualnej tabeli kursów.

Wzorzec umowy przygotował profesjonalny podmiot gospodarczy jakim jest

bank. Pracownicy banku nie wyjaśnili w sposób zrozumiały, na czym polega ryzyko

związane ze stosowaniem zmiennej stopy procentowej, a przede wszystkim ryzyka

związanego ze zmianą kursu waluty. Powodowie mogli się liczyć z niewielkimi

wahaniami kursowymi.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, wypełnienie obowiązku informacyjnego

wymagało pełnej informacji o ryzyku zarówno w odniesieniu do wysokości raty, jak

i kapitału pozostałego do spłaty. Ponieważ przekaz kierowany do konsumenta musi

być jasny i zrozumiały, podanie informacji powinno nastąpić przez co najmniej

wskazanie nieograniczonego charakteru ryzyka walutowego. Również

przedstawienie symulacji wzrostu kursu waluty obcej i wpływu tej zmiany na

wysokości kwoty pozostałej do zapłaty oraz rat kredytu pozwoliłoby na zobrazowanie

kredytobiorcy zagrożeń jakie niesie za sobą taki rodzaj kredytu.

Sąd drugiej instancji przyznał rację Sądowi Okręgowemu co do abuzywności

postanowień umownych dotyczących ustalania kursów walut. Postanowienia te nie

są transparentne i naruszają interes powodów jako konsumentów, bowiem

powodują, że są oni uzależnieni od autonomicznych decyzji banku. Postanowienia

odwołujące się do kursów walut zawartych w tabeli kursów w sposób rażący

naruszają interes konsumenta, w tym przede wszystkim jego interes ekonomiczny

związany z wysokością poszczególnych rat kredytu. Postanowienia tak

sformułowane godzą w równowagę kontraktową, nierównomiernie rozkładając prawa

i obowiązki między stronami przedmiotowej umowy. Przyznają bowiem pozwanemu

uprawnienie do jednostronnego kształtowania wysokości świadczeń stron, przez

stosowanie bliżej niesprecyzowanego mechanizmu przeliczenia waluty, zarówno

II CSKP 972/23

4

kwoty kredytu jak i raty kapitałowo-odsetkowych. W konsekwencji, w ocenie Sądu

Apelacyjnego, przyznanie sobie przez bank prawa do jednostronnego regulowania

wysokości rat kredytu waloryzowanego kursem CHF jest sprzeczne z dobrymi

obyczajami i rażąco narusza interes konsumenta w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.

Przedmiotowe klauzule indeksacyjne określały świadczenia główne stron, a zatem

ich usunięcie spowodowało zmianę głównego przedmiotu umowy.

Sąd Apelacyjny zauważył, że wprawdzie art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi

na przeszkodzie zastąpieniu nieuczciwego postanowienia umownego przepisem

dyspozytywnym, jednak zastrzegł, że może to nastąpić tylko w razie wyrażenia na to

zgody przez strony, a poza tym możliwość ta jest ograniczona do przypadków,

w których usunięcie nieuczciwego postanowienia umownego, wbrew woli

konsumenta, zobowiązywałoby sąd do unieważnienia umowy jako całości, narażając

go tym samym na szczególnie szkodliwe skutki.

Zdaniem Sądu drugiej instancji art. 385¹ k.c. wskazuje jedynie na brak

związania konsumentami abuzywnymi postanowieniami umowy. Ustawodawca nie

określił skutków braku związania stron umową w przypadku zawarcia w niej klauzul

niedozwolonych. Nie ulega przy tym wątpliwości, że regulacja z art. 3851 k.c. jest

całkowicie odrębna od regulacji z art. 58 § 1 i 2 k.c.

Powołując się na uchwałę Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21,

Sąd Apelacyjny wskazał, że możliwość sanowania nieskutecznego postanowienia

następczym, jednostronnym wyrażeniem zgody na związanie tym postanowieniem,

będącej niejako substytutem pierwotnego braku rzeczywistej zgody na to

postanowienie (indywidualnych negocjacji). Przywodzi to na myśl tzw. sankcję

bezskuteczność zawieszonej, która - odnoszona do umowy jako takiej - polega na

tym, że dotknięta nią umowa (tzw. czynność kulejąca albo niezupełna) nie wywołuje

zamierzonych skutków (z mocy samego prawa, od początku, co sąd powinien

uwzględnić z urzędu), w szczególności nie rodzi obowiązku spełnienia uzgodnionych

świadczeń, lecz, w odróżnieniu od umowy nieważnej, może skutki te następczo

wywołać z mocą wsteczną w razie złożenia sanującego oświadczenia woli (jednej ze

stron albo osoby trzeciej), a w razie odmowy jego złożenia albo upływu czasu na jego

złożenie - staje się definitywnie bezskuteczna, czyli nieważna.

II CSKP 972/23

5

Sąd drugiej instancji zauważył, że istotne trudności powoduje samo

sformułowanie orzeczenia przy stwierdzeniu, że umowa nie wiąże stron, po

stwierdzeniu istnienia do tego przesłanek. W Kodeksie cywilnym nie ma bowiem

zbliżonej do art. z 385¹ do 3854 k.c. regulacji, zatem nie można odwołać się do

analogii. Przyjęcie formuły wyroku, jaką zastosował Sąd pierwszej instancji jest

jednak prawidłowe. Ustalenie bowiem, że umowa jest nieważna jest najbardziej

adekwatne do uregulowań z Kodeksu cywilnego, w szczególności w zakresie

skutków dla stron takiego ustalenia. Skoro zatem klauzule dotyczące kredytu

denominowanego do CHF w przedmiotowej umowie były bezskuteczne, zaś bez tych

klauzul umowa nie może obowiązywać z uwagi na sprzeczność z naturą stosunku

prawnego, to - w ocenie Sądu odwoławczego - Sąd Okręgowy prawidłowo ustalił

nieważność tej umowy tj. na mocy art. 189 k.p.c. i art. 353¹ k.c.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 411 pkt 2 k.c. przez zasądzenie od

pozwanego na rzecz powodów spłaconej przez nich kwoty w sytuacji, gdy wciąż

pozostają oni dłużnikami pozwanego z tytułu wypłaconych na ich rzecz kwot, Sąd

Apelacyjny zauważył, że to do zachowania pozwanego, związanego

z okolicznościami zawarcia omawianej umowy można mieć wątpliwości w zakresie

zgodności z zasadami współżycia społecznego.

Ustosunkowując się do zgłoszonego przez pozwanego zarzutu zatrzymania

z art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c., Sąd Apelacyjny stwierdził, że umowa kredytu nie

jest umową wzajemną, a nadto nie istnieją względy nakazujące stosować per

analogiam przepisy o zarzucie zatrzymania do rozliczenia nieważnej umowy kredytu.

W przypadku nieważności umowy kredytu, podlegające zwrotowi świadczenia obu

stron podlegają wyłącznie na świadczeniu pieniędzy. Skoro każdej ze stron służy

wierzytelność pieniężna, to interes każdej z nich dostatecznie zabezpiecza

potrącenie.

W wywiedzionej od wyroku Sądu Apelacyjnego skardze kasacyjnej pozwany

zarzucił naruszenie przepisów postępowania i prawa materialnego, a to:

1. art. 3271 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez

sporządzenie uzasadnienia wyroku, z którego nie można jednoznacznie

odczytać, czy Sąd Apelacyjny, tak jak Sąd pierwszej instancji uznaje umowę

II CSKP 972/23

6

za nieważną na podstawie art. 69 § 1 ustawy Prawo bankowe (dalej pr.bank.)

w zw. art. 58 § 1 - 3 k.c., a to w związku ze sprzecznością z ustawą i

naruszeniem zasad współżycia społecznego, czy też nieważność umowy

wywodzi wyłącznie z faktu wyeliminowania z umowy klauzul abuzywnych i

następczej niemożności jej dalszego wykonywania;

2. art. 378 § 1 w zw. z 387 § 21 pkt 2 k.p.c. przez sporządzenie

uzasadnienia wyroku, w którym nie rozpoznano zarzutów apelacyjnych

pozwanego kwestionujących ocenę Sądu pierwszej instancji w zakresie

bezwzględnej nieważności umowy na podstawie art. 69 § 1 pr.bank. w zw. art.

58 § 1 - 3 k.c., a tym samym braku jednoznacznej oceny Sądu Apelacyjnego

co do podstawy nieważności umowy;

3. art 189 k.p.c. w zw. z art. 58 § 2 k.c. przez ich niewłaściwe

zastosowanie polegające na tym, że Sąd Apelacyjny ustalił, że umowa jest

nieważna z uwagi na występowanie w niej sprzecznych z zasadami

współżycia społecznego klauzul przeliczeniowych odnoszących się do tabel

kursowych banku, podczas gdy sąd, stwierdzając taką okoliczność, powinien

zastosować art. 3851 § 1 i 2 k.c., które to przepisy stanowią w stosunku do art.

58 § 2 k.c. Iex specialis, a tym samym orzeczenie nieważności na tej

podstawie było nieuprawnione;

4. art. 69 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 pr.bank. w zw. z art. 65 § 1 i 2 w zw. z

art. 3531 w zw. z art. 3851 § 1 w zw. z art. 58 § 1 k.c. przez ich niewłaściwe

zastosowanie polegające na uznaniu, że zawarta z powodami umowa nie

stanowi umowy kredytu walutowego, lecz jest umową kredytu złotowego

zawierającą klauzule waloryzacyjne, co w konsekwencji doprowadziło do

błędnego uznania, iż umowa po wyeliminowaniu postanowień uznanych z

abuzywne nie określa kwoty kredytu i w konsekwencji do nieuzasadnionego

stwierdzenia jej nieważności;

5. art. 3581 § 2 k.c. przez jego błędną wykładnię i uznanie, że

klauzule przewidujące odesłanie do kursów z tabel kursowych banku stanowią

klauzule waloryzacyjne, podczas gdy prawidłowa wykładnia ww. przepisu na

gruncie umowy prowadzi do wniosku, że w przypadku gdy świadczenie

II CSKP 972/23

7

pieniężne wyrażone jest w walucie obcej, miernikiem wartości w klauzuli

waloryzacyjnej nie może być ta sama obca waluta;

6. art. 3851 § 1 oraz art. 3852 k.c. przez ich niewłaściwe

zastosowanie polegające na uznaniu przez Sąd drugiej instancji, że dla

stwierdzenia abuzywności poszczególnych postanowień umowy

wystarczające jest ogólne stwierdzenie ich nieuczciwości, bez indywidualnego

rozważenia czy określone postanowienia umowy spełniają łącznie obie

przesłanki abuzywności, tj. przesłanki sprzeczności z dobrymi obyczajami

oraz rażącego naruszenia interesu konsumenta;

7. art. 3851 § 1 oraz art. 3852 k.c. przez ich błędną wykładnię

polegającą na tym, że Sąd Apelacyjny nieprawidłowo ustalił treść przesłanek

sprzeczności z dobrymi obyczajami i rażącego naruszenia interesu

konsumentów;

8. art. 3851 § 1 k.c. w zw. art. 69 ust. 1 i ust. 2 pkt. 2 pr.bank. przez

niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że klauzule przeliczeniowe odsyłające

do kursu kupna i sprzedaży z tabeli kursów banku kształtują główne

świadczenia stron;

9. art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 69 ust. 3 pr.bank. przez ich

niezastosowanie i przyjęcie, że oceny, czy umowa może dalej obowiązywać

należy dokonać na dzień zawarcia umowy;

10. art. 354 § 1 oraz art. 453 zd. pierwsze k.c. przez ich

niezastosowanie przejawiające się w tym, że Sąd Apelacyjny uznał, iż umowa

jest niewykonalna, podczas gdy zastosowanie tych przepisów powinno

doprowadzić Sąd do wniosku, iż spełnienie świadczenia w PLN, choć walutą

zobowiązania był CHF, w niniejszej sprawie mogło nastąpić na podstawie art.

453 k.c.;

11. art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c. przez ich błędną wykładnię i

przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie pozwany nie podniósł skutecznie

zarzutu zatrzymania

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

II CSKP 972/23

8

Skarga kasacyjna nie jest zasadna.

W pierwszej kolejności należy zaznaczyć, że niezasadne okazały się

podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia przepisów postępowania

dotyczące rzekomych mankamentów uzasadnienia zaskarżonego wyroku.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że naruszenie przez sąd

drugiej instancji zasad sporządzania uzasadnienia orzeczenia (aktualnie

uregulowanych w art. 327¹ i art. 387 § 2¹ k.p.c.) jedynie wyjątkowo może stanowić

usprawiedliwioną podstawę kasacyjną, co ma miejsce, gdy wskutek uchybienia

wymaganiom stawianym uzasadnieniu zaskarżone orzeczenie nie poddaje się

kontroli kasacyjnej (m.in. wyroki SN: z 29 września 2022 r., II CSKP 147/22; z 24

września 2020 r., IV CSK 32/19; z 2 czerwca 2011 r., I CSK 581/10; z 21 lutego

2008 r., III CSK 264/07, OSNC-ZD 2008, nr D, poz. 118; z 28 listopada 2007 r., V

CSK 288/07; z 7 października 2005 r., IV CK 122/05). Tymczasem wywód Sądu

Apelacyjnego jest na tyle klarowny, że możliwe jest odczynie motywów

rozstrzygnięcia i poddanie go kontroli w ramach postępowania kasacyjnego. Sąd ten

w sposób jednoznaczny stwierdził, że regulacja z art. 3851 k.c. jest całkowicie

odrębna od regulacji z art. 58 § 1 i 2 k.c., a skutku nieważności dopatrzył się w tym,

że bezskuteczne dla powodów okazały się klauzule przeliczeniowe, dotyczące

głównych świadczeń stron, bez których umowa nie może dalej funkcjonować. Sąd

drugiej instancji nie znalazł jednocześnie możliwości zastąpienia tych klauzul innymi

postanowieniami ze względu na brak konsensu stron. Niezrozumiałe są w tej sytuacji

wątpliwości skarżącego co do podstawy prawnej uznania umowy za nieważną

wyrażone w trzech pierwszych zarzutach.

Jeśli chodzi o zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, to stanowią

one w znacznej mierze powtórzenie zarzutów apelacyjnych, do których Sąd drugiej

instancji odniósł się w sposób prawidłowy, uwzględniając orzecznictwo Sądu

Najwyższego i TSUE istniejące w dacie wyrokowania. Kierunek przyjęty przez Sąd

Apelacyjny znajduje swoje potwierdzenie także w orzecznictwie zapadłym już po

wydaniu zaskarżonego wyroku (zob. m.in. wyroki SN: z 28 września 2022 r., II CSKP

412/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 54; z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22; z 18

maja 2023 r., II CSKP 1164/22; z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22; z 29 listopada

2023 r., II CSKP 1753/22; z 12 grudnia 2023 r., II CSKP 1549/22; z 20 grudnia

II CSKP 972/23

9

2023 r., II CSKP 1888/22; z 24 czerwca 2025 r., II CSKP 941/24, oraz uchwałę SN

z 28 kwietnia 2022 r., III CZP 40/22, OSNC 2022, nr 11, poz. 109). Podsumowaniem

tej linii orzecznictwa jest uchwała składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25

kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), wiążąca wszystkie

składy Sądu Najwyższego (art. 88 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie

Najwyższym).

Na wstępie wyjaśnić należy, że Sądy obu instancji w prawidłowy sposób

zakwalifikowały zawartą umowę kredytu jako umowę kredytu złotowego

denominowanego do CHF, skoro umowa przewidywała wypłatę i spłatę kredytu

w złotych polskich według określonego przez pozwanego kursu. Nie był to zatem, jak

to postuluje skarżący, kredyt dewizowy, w którym wypłata i spłata kredytu następuje

w walucie obcej.

W dacie zawarcia przez strony umowy kredytowej (17 lutego 2006 r.) ustawa

z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe nie zawierała uregulowań, które

odnosiłyby się do umów kredytu denominowanego w walucie obcej, co nie oznacza,

że umowy, w których waluta obca pełniła funkcję waloryzacyjną, nie były – zgodnie

z zasadą swobody umów (art. 353¹ k.c.) - dopuszczalne. Stanowisko to potwierdziła

ustawa z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych

innych ustaw (Dz.U. z 2011, nr 165, poz. 984 dalej: „ustawa antyspreadowa”), której

przepisy znajdują zastosowanie także w stosunku do umów zawartych przed dniem

jej wejścia w życie, w zakresie niespłaconej jeszcze części kredytu (art. 69 ust.2 pkt

4a i art. 75b pr.bank. w zw. z art. 4 i art. 5 ust. 1 ustawy antyspreadowej). Umowa

kredytu denominowanego mieści się w konstrukcji ogólnej umowy kredytu

bankowego i stanowi jej możliwy wariant, odmienną natomiast kwestią jest, że może

ona zawierać klauzule niedozwolone (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 24

czerwca 2022 r., II CSKP 10/22; z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22; z 29 kwietnia

2015 r., V CSK 445/14; i z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B,

poz. 20).

Stanowisko o niedozwolonym charakterze postanowień umownych

pozostawiających możliwość ustalania kursu CHF, a w konsekwencji wysokości

świadczeń stron, arbitralnej decyzji jednej ze stron, jest jednolicie przyjmowane

II CSKP 972/23

10

w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Takie uregulowanie umowne uznawane jest za

niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku)

w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona (zob. np. wyroki SN:

z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 24 października

2018 r., II CSK 632/17; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK

242/18; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 30 maja 2023 r., II CSKP 1536/22;

z 22 czerwca 2023 r., II CSKP 1484/22; z 23 czerwca 2023 r., II CSKP 1464/22,

i z 12 grudnia 2023 r., II CSKP 1549/22).

Sąd Najwyższy wielokrotnie wyrażał też pogląd w myśl którego,

postanowienia uprawniające bank do jednostronnego ustalenia kursów walut są

nietransparentne, ponieważ pozostawiają pole do arbitralnego działania banku,

a równocześnie obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem.

W konsekwencji postanowienia umowy określające zarówno zasady przeliczenia na

złote kwoty udzielonego kredytu przy jego wypłacie, jak i przeliczenia spłacanych rat,

pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter

niedozwolonych postanowień umownych (zob. uzasadnienie uchwały składu całej

Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, i przywołane tam

orzecznictwo).

Postanowienie o odesłaniu do tabeli kursowej banku, jako współokreślające

wysokość pozostałego do spłaty zadłużenia, czyli główne świadczenie kredytobiorcy,

co do zasady nie podlega ocenie w świetle art. 3851 § 1 k.c., ale tylko pod warunkiem,

że postanowienie to zostało sformułowane w sposób jednoznaczny. W sprawie,

w której wniesiona została skarga kasacyjna, sytuacja taka nie miała miejsca.

Utrwalona jest bowiem rozszerzająca wykładnia tego warunku jako obejmującego nie

tylko jego tekst (jest jasne, co znaczy stosowanie kursu ogłoszonego przez bank),

lecz także mechanizm działania tego warunku. Aby odesłanie było dozwolone,

w umowie musiałyby zostać zawarte szczegółowe zasady ustalania kursu, tak aby

kredytobiorca sam mógł obliczyć ten kurs w danej chwili. Choć zatem kurs walut

obcych ogłaszany przez bank na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4 pr.bank. wiąże co do

zasady klientów banku przy dokonywaniu z bankiem czynności prawnych w okresie

od ogłoszenia kursu do ogłoszenia nowego kursu, nie można umową związać

II CSKP 972/23

11

konsumenta kursami, które dopiero zostaną ogłoszone, a orzecznictwo jednolicie

uznaje takie związanie przyszłym kursem za niedozwolone.

Sąd Najwyższy konsekwentnie też przyjmuje, że oceny czy postanowienie

umowne jest niedozwolone, dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy

(zob. uchwałę SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2) i od

tego momentu klauzule abuzywne nie są wiążące dla konsumenta, chyba że

konsument wyrazi świadomą wolę na objęcie go takimi postanowieniami umownymi.

Skutek niezwiązania klauzulą abuzywną ex tunc oznacza, że zdarzenia

o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej taką

klauzulę pozostają bez znaczenia dla niewiążącego charakteru niedozwolonych

postanowień umownych. Oznacza to, że fakt wykonania umowy nie stanowi

przeszkody do odchodzenia roszczeń z tytułu nienależnego świadczenia w sytuacji,

gdy umowa uznana jest za nieważną.

Nie budzi również wątpliwości, z uwagi na jednoznaczne brzmienie art. 3851

§ 2 k.c., że konsekwencją uznania danego postanowienia umowy za bezskuteczne

jest działająca ex lege sankcja bezskuteczności niedozwolonego postanowienia,

połączona z zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (zob. np.

uchwałę SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21; postanowienie SN z 26 marca 2025 r.,

I CSK 2614/24). W uchwale składu całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r.,

III CZP 25/22, Sąd Najwyższy stwierdził, że w razie uznania, iż postanowienie

umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu

określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie

jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego

postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający

z przepisów prawa lub zwyczajów (pkt 1). W razie zaś niemożliwości ustalenia

wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub

denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie (pkt 2).

Niedozwolony charakter sposobu określania kursu waluty obcej przesądza zatem

o niezwiązaniu stron umową w całości. Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie

(art. 88 ustawy o Sądzie Najwyższym), uniemożliwiają uznanie umów stron za

ważne, gdyż wykluczają trwanie stosunku prawnego po usunięciu z treści umowy

źródła kursu walutowego, co przesądza także o bezpodstawności zarzutu

II CSKP 972/23

12

o możliwości stosowania kursu średniego NBP lub uznania umowy za umowę

kredytu złotowego.

Całkowicie chybiony jest zarzut naruszenia art. 354 § 1 oraz art. 453 zd.

pierwsze k.c. Skarżący zdaje się nie zauważać, że zastosowanie unormowanej art.

453 k.c. instytucji świadczenia w miejsce wykonania (datio in solutum) wymaga woli

stron i wykracza poza ramy wykonania zobowiązania określone w art. 354 § 1 k.c.

Kwestie możliwości skorzystania przez bank z prawa zatrzymania zostały

przesądzone w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 19 czerwca

2024 r., III CZP 31/23, w której wskazano, że prawo zatrzymania nie przysługuje

stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony.

Podobne stanowisko Sąd Najwyższy zajął w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24, w której przyjęto, że w razie

dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy

kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania

na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c. Podstawowym argumentem na rzecz tej

tezy jest to, że umowa kredytu nie jest umową wzajemną, a prawo zatrzymania na

podstawie art. 497 w zw. z art. 496 k.c. przysługuje wyłącznie w razie nieważności

lub rozwiązania umowy wzajemnej.

Pogląd o niemożliwości podniesienia przez pozwany bank zarzutu zatrzymania

jest m.in. pochodną stanowiska Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który

w postanowieniu z 8 maja 2024 r., C-424/22, wskazał, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1

dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie powołaniu się przez instytucję bankową na

prawo zatrzymania w sporze z konsumentem żądającym stwierdzenia nieważności

umowy kredytu hipotecznego.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 398¹⁴ k.p.c., oddalił

skargę kasacyjną. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie

art. 98 k.p.c.

M.L.

Maciej Kowalski

Adam Doliwa

Krzysztof Wesołowski

II CSKP 972/23

13

[SOP]