Sąd Najwyższy uchylił nakaz zapłaty za pożyczkę z odsetkami 20 zł dziennie od 500 zł

II NSNc 115/24

2

W dniu 31 lipca 2008 r. J. S. (dalej: „pozwany” lub „pożyczkobiorca”) zawarł

umowę pożyczki z firmą P. (dalej: „powód” lub „pożyczkodawca”). Strony umowy

przyjęły, że kwota pożyczki zostanie przekazana pożyczkobiorcy w dniu zawarcia

umowy, a termin jej zwrotu określono na 29 sierpnia 2008 r. Ustalono też, że

pożyczka jest nieoprocentowana, natomiast w przypadku niedokonania zwrotu

pożyczki we wskazanym powyżej terminie powodowi przysługiwała „opłata za

opóźnienie” w wysokości 20,00 zł za każdy dzień opóźnienia. Kwota udzielonej

pożyczki wynosiła 500,00 zł, zaś całkowity koszt pożyczki – 150,00 zł (na kwotę tę

składała się: opłata przygotowawcza – 75,00 zł, prowizja – 25,00 zł oraz opłata za

obsługę – 50,00 zł).

W związku z niedokonaniem zwrotu pożyczki powód złożył pozew do Sądu

Rejonowego w B. o zapłatę. Nakazem zapłaty z 13 października 2008 r. (VII Nc

5255/08) w postępowaniu upominawczym Sąd Rejonowy w B. nakazał pozwanemu

zapłatę kwoty 650,00 zł z odsetkami umownymi w wysokości 20,00 zł za każdy dzień

opóźnienia począwszy od 30 sierpnia 2008 r. oraz kwotę 30,00 zł – tytułem kosztów

procesu. Wobec niewniesienia sprzeciwu przez pozwanego nakaz zapłaty

uprawomocnił się z dniem 8 listopada 2008 r. Sąd Rejonowy w B. nadał powyższemu

nakazowi zapłaty klauzulę wykonalności.

Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w R. prowadził postępowanie

egzekucyjne przeciwko pozwanemu. Na poczet egzekucji przekazano kwotę

1914,24 zł. Postępowanie egzekucyjne zostało umorzone postanowieniem

komornika z 24 grudnia 2015 r.

Skargę nadzwyczajną od powyższego nakazu zapłaty wniósł Prokurator

Generalny (dalej: „skarżący”). W piśmie z 12 grudnia 2023 r. (data wpływu do Sądu

Rejonowego w B.) zaskarżył wskazane orzeczenie w całości. Na podstawie art. 89 §

1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U.

2024, poz. 622, dalej: „u.SN”) zarzucił mu:

1) naruszenie zasad, wolności i praw człowieka i obywatela,

określonych w art. 76 oraz art. 64 ust. 1 Konstytucji RP, takich jak zasada ochrony

własności i ochrona konsumenta, jako strony słabszej strukturalnie w stosunkach

II NSNc 115/24

3

prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi

przez orzeczenie nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym wierzytelności

wynikającej z zawartej w dniu 31 lipca 2008 r. przez pozwanego z powodem umowy

pożyczki, bez zbadania potencjalnie nieuczciwego charakteru zapisów umowy,

z której wynikało zobowiązanie, w sytuacji gdy zawarte w niej zapisy odnoszące się

do rażąco wygórowanego i nieproporcjonalnego do wysokości udzielonej pożyczki

oprocentowania na poziomie zabronionym przez prawo i w istocie zmierzającego do

obejścia zakazu lichwy, w sposób istotny naruszały równowagę kontaktową

na niekorzyść pozwanego konsumenta i implikowało obowiązek skierowania sprawy

do rozpoznania w postępowaniu zwyczajnym, zaś zaniechanie powyższego

skutkowało bezpodstawnym wzbogaceniem się strony powodowej i naruszało prawo

do własności pozwanego jako konsumenta;

2) naruszenie zasad, wolności i praw człowieka i obywatela, określonych w

Konstytucji RP, a mianowicie zasady praworządności, sprawiedliwości

proceduralnej, a także prawa do rzetelnej procedury, zasady zaufania obywatela

do państwa i stanowionego przez nie prawa oraz zasady pewności i bezpieczeństwa

prawnego wynikających z art. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, poprzez uznanie

przez Sąd Rejonowy w B., że zachodzą podstawy do wydania nakazu zapłaty w

postępowaniu upominawczym, nie zaś skierowania sprawy do rozpoznania na

rozprawie, podczas gdy już z treści pozwu oraz z załączonych dokumentów w sposób

oczywisty wynikało, że roszczenie skierowane wobec pozwanego w zakresie

żądania we wskazanej wysokości odsetek było oczywiście bezzasadne, bowiem było

nieważne na zasadzie art. 58 k.c., jako sprzeczne z bezwzględnie obowiązującym

przepisem art. 3531 k.c. oraz z zasadami współżycia społecznego; nakaz zapłaty w

postępowaniu upominawczym nie mógł być więc wydany;

3) naruszenie w sposób rażący prawa materialnego, tj. przepisów art. 359 §

21 k.c., art. 359 § 22 k.c. oraz art. 359 § 23 k.c., przez ich niezastosowanie i orzeczenie

zgodnie z żądaniem pozwu o obowiązku zapłaty przez pozwanego kwoty 650,00 zł

wraz z umownymi odsetkami w wysokości 20,00 zł za każdy dzień opóźnienia od 30

sierpnia 2008 r., co stanowi 92% w skali miesiąca, podczas gdy wskazane przepisy

w brzmieniu obowiązującym zarówno w dacie czynności prawnej, z której wynikał

II NSNc 115/24

4

obowiązek zapłaty odsetek umownych, jak i w dacie orzekania przez sąd, stanowiły,

że maksymalna wysokość odsetek wynikająca z czynności prawnej nie może w

stosunku rocznym przekraczać czterokrotności wysokości stopy kredytu

lombardowego Narodowego Banku Polskiego, a jeżeli przekracza tę wysokość to

należą się odsetki maksymalne;

4) naruszenie w sposób rażący prawa procesowego, tj. przepisów art. 499 § 1

pkt 1 i 2 k.p.c., art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 2 k.c., przez ich niezastosowanie

i uznanie, że umowa pożyczki, zawarta w dniu 31 lipca 2008 r. pomiędzy pozwanym

a powodem, jest w całości ważna, pomimo że w § 4 umowy zastrzeżone zostały

odsetki umowne w wysokości 20,00 zł dziennie w przypadku niedokonania zwrotu

pożyczki 650,00 zł, czyli 92% miesięcznie i 1123% w stosunku rocznym, a więc

o charakterze „lichwiarskim” i obiektywnie nieusprawiedliwione oraz mogące realnie

spowodować niemożność wykonania zobowiązania przez dłużnika, podczas

gdy zarówno jej treść, jak i cel, z uwagi na regulacje dotyczące zastrzeżenia odsetek

mających charakter „lichwiarski”, są sprzeczne z celem i naturą umowy pożyczki,

a także z zasadami współżycia społecznego i w tym zakresie umowa jest nieważna

na zasadzie art. 58 § 1 w zw. z § 2 i 3 k.c., jako sprzeczna z ustawą i zasadami

współżycia społecznego, a tym samym wydanie nakazu nie było dopuszczalne;

5) rażące naruszenie prawa materialnego, tj. przepisu art. 221 k.c., poprzez

jego niezastosowanie do pozwanego jako konsumenta, w sytuacji kiedy

z okoliczności sprawy nie wynikało, żeby dokonana przez niego czynność prawna –

zawarcie z powodem umowy pożyczki z 31 lipca 2008 r. była związana

z działalnością gospodarczą lub zawodową pozwanego.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego nakazu zapłaty w całości

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w B. z

pozostawieniem temu sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

ze skargi nadzwyczajnej.

Prokurator Generalny w uzasadnieniu skargi wskazał, że 20 lutego 2006 r. w

życie weszły przepisy art. 359 § 21, § 22 i § 23 k.c., zgodnie z którymi: „maksymalna

wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej nie może w stosunku rocznym

II NSNc 115/24

5

przekraczać czterokrotności wysokości stopy kredytu lombardowego Narodowego

Banku Polskiego (odsetki maksymalne); jeżeli wysokość odsetek wynikających z

czynności prawnej przekracza wysokość odsetek maksymalnych, należą się odsetki

maksymalne”; „postanowienia umowne nie mogą wyłączać ani ograniczać przepisów

o odsetkach maksymalnych, także w razie dokonania wyboru prawa obcego. W takim

przypadku stosuje się przepisy ustawy”. Umowa pożyczki, która jest źródłem

wierzytelności objętej zaskarżonym nakazem zapłaty, zawarta została 31 lipca 2008

r., a więc gdy powyższe przepisy już obowiązywały. Również późniejszy nakaz

zapłaty był wydany w takim stanie prawnym. Według skarżącego, świadczy to o tym,

że zaskarżone orzeczenie zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa. Zdaniem

Prokuratora Generalnego, w umowie zastrzeżono „opłatę za opóźnienie” w realizacji

świadczenia umownego na „lichwiarskim” poziomie rażąco przekraczającym limit

odsetek maksymalnych wynikających z ustawy.

Prokurator Generalny zaznaczył również, że wydanie przez Sąd Rejonowy w

B. orzeczenia, z którego wynika powinność zapłaty odsetek w wysokości 1123% w

skali roku, w sytuacji gdy obowiązujące w dacie zawarcia umowy przepisy określały

wysokość odsetek maksymalnych na poziomie 29% w skali roku, jest niewątpliwie

sprzeczne nie tylko z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa, ale także z

zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady

sprawiedliwości społecznej. Orzeczenie to bowiem usankcjonowało „lichwiarski”

charakter zapisów umowy, co godzi nie tylko w obowiązujący porządek prawny, ale

także w wartości chronione przez system prawa stanowiące podstawę

wprowadzonych przepisów o odsetkach maksymalnych i jest niewątpliwie sprzeczne

ze sprawiedliwością społeczną.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga nadzwyczajna zasługuje na uwzględnienie skutkujące uchyleniem

zaskarżonego nakazu zapłaty i przekazaniem sprawy Sądowi Rejonowemu w B. do

ponownego rozpoznania.

II NSNc 115/24

6

Zgodnie z art. 89 § 1 u.SN, jeżeli jest to konieczne dla zapewnienia zgodności

z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady

sprawiedliwości społecznej, od prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego lub

sądu wojskowego kończącego postępowanie w sprawie może być wniesiona skarga

nadzwyczajna, o ile: 1) orzeczenie narusza zasady lub wolności i prawa człowieka i

obywatela określone w Konstytucji, lub 2) orzeczenie w sposób rażący narusza

prawo przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, lub 3) zachodzi

oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie

materiału dowodowego - a orzeczenie nie może być uchylone lub zmienione w trybie

innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia.

Skargę nadzwyczajną, co do zasady, wnosi się w terminie 5 lat od dnia

uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia została

wniesiona kasacja albo skarga kasacyjna w terminie roku od dnia rozpoznania (art.

89 § 3 zd. 1 u.SN). Stosownie do art. 115 § 1 u.SN, jedynie przejściowo, w okresie 6

lat od dnia wejścia w życie ustawy, skarga nadzwyczajna może być wniesiona od

prawomocnych orzeczeń kończących postępowanie w sprawach, które

uprawomocniły się po 17 października 1997 r. W takim przypadku, zgodnie z art. 115

§ 1a u.SN, skarga nadzwyczajna od prawomocnego orzeczenia kończącego

postępowanie w sprawie, które uprawomocniło się przed wejściem w życie ustawy,

może być wniesiona jedynie przez Prokuratora Generalnego lub Rzecznika Praw

Obywatelskich. Ponadto, od tego samego orzeczenia w interesie tej samej strony

skarga nadzwyczajna może być wniesiona tylko raz (art. 90 § 1 u.SN).

Skarga nadzwyczajna jest instrumentem szeroko rozumianego wymiaru

sprawiedliwości w znaczeniu określonym w art. 175 ust. 1 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej. Jej celem jest wyeliminowanie z obrotu wadliwych, a

jednocześnie naruszających zasady sprawiedliwości społecznej, orzeczeń sądowych,

które dotyczą konkretnych, zindywidualizowanych podmiotów (zob. postanowienie

Sądu Najwyższego z 3 kwietnia 2019 r., I NSNk 2/19; wyroki Sądu Najwyższego z:

9 grudnia 2020 r., I NSNu 1/20; 19 stycznia 2022 r., I NSNc 216/21; 17 maja 2023 r.,

II NSNc 125/23; 24 lipca 2024 r., II NSNc 343/23; 11 grudnia 2024 r., II NSNc 412/23).

Rolą kontroli nadzwyczajnej nie jest jednak eliminowanie wszystkich wadliwych

orzeczeń. Wyjątkowość orzekania w ramach tej instytucji powinna dotyczyć tylko tych

II NSNc 115/24

7

z nich, które nie dadzą się pogodzić z podstawowymi zasadami demokratycznego

państwa prawnego, będąc prima facie orzeczeniami w sposób elementarny

niesprawiedliwymi.

Na podmiocie wnoszącym skargę nadzwyczajną spoczywa w pierwszej

kolejności powinność wykazania zaistnienia w danej sprawie przynajmniej jednej

z przesłanek szczegółowych – uchybień wymienionych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN.

Ponadto, skarga nadzwyczajna musi nawiązywać do przesłanki ogólnej

(funkcjonalnej), wskazanej w art. 89 § 1 in principio u.SN, która wymaga

równoczesnego wykazania, że uwzględnienie skargi nadzwyczajnej jest konieczne

dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego

urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.

Ścisłe określenie przesłanek przedmiotowych skargi nadzwyczajnej związane

jest z jej funkcją ochronną w ujęciu Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, tj. z jednej

strony, z dążeniem do zapewnienia prawidłowości działania organów władzy

publicznej (art. 7 w zw. z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej), a z drugiej

strony, z konieczną ochroną stabilności i prawomocności orzeczeń sądowych oraz

kształtowanych przez nie stosunków prawnych (art. 45 w zw. z art. 2 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej; zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 14 kwietnia 2021 r., I

NSNc 5/21; 19 stycznia 2022 r., I NSNc 216/21; 15 maja 2024 r., II NSNc 371/23; 11

grudnia 2024 r., II NSNc 412/23). Ochrona powagi rzeczy osądzonej (res iudicata),

a przez to stabilności prawa, należy do fundamentów demokratycznego państwa

prawnego i znajduje głębokie uzasadnienie aksjologiczne. Z tego względu – jak

wskazuje się w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (dalej:

„ETPC”) – nadzwyczajne środki zaskarżenia muszą być uzasadnione

okolicznościami o istotnym i niewątpliwym charakterze, korygującym fundamentalne

wady rozstrzygnięć jurysdykcyjnych, niweczące podstawową funkcję wymiaru

sprawiedliwości (wyrok ETPC z 24 lipca 2003 r., Riabykh przeciwko Rosji, skarga nr

52854/99). Nie mogą przy tym inicjować de facto dodatkowej kontroli instancyjnej.

Dopuszczalny na gruncie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka środek kontroli

musi wobec tego sprawiedliwie wyważyć między prywatnymi interesami a ochroną

pewności prawa, w tym ochroną powagi rzeczy osądzonej, od których zależy

efektywność funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości.

II NSNc 115/24

8

Konstrukcyjnym założeniem skargi nadzwyczajnej jest więc takie określenie

jej przesłanek, by służyła ona eliminowaniu z obrotu orzeczeń sądowych

obarczonych wadami o fundamentalnym znaczeniu w świetle zasady

demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości

społecznej. W konsekwencji, stwierdzone naruszenia muszą być na tyle poważne,

by wzgląd na całokształt zasady wynikającej z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej nakazywał ingerencję w powagę rzeczy osądzonej (zob. wyroki Sądu

Najwyższego z: 14 kwietnia 2021 r., I NSNc 5/21; 19 stycznia 2022 r., I NSNc 216/21;

24 lipca 2024 r., II NSNc 306/23; 11 grudnia 2024 r., II NSNc 412/23).

Dokonując wstępnej oceny skargi nadzwyczajnej, Sąd Najwyższy

nie stwierdził istnienia jakichkolwiek okoliczności, które mogłyby prowadzić

do stwierdzenia, że w niniejszej sprawie jest ona niedopuszczalna, co skutkowałoby

jej odrzuceniem a limine, bez potrzeby merytorycznego zbadania podniesionych

w niej zarzutów. Została ona wywiedziona przez Prokuratora Generalnego, który jest

jednym z dwóch podmiotów wskazanych w art. 115 § 1a u.SN, uprawnionych do

wnoszenia skarg nadzwyczajnych od orzeczeń, które uprawomocniły się przed

dniem wejścia w życie ustawy o Sądzie Najwyższym. Zaskarżony nakaz zapłaty

wydany przez Sąd Rejonowy w B. nie może także zostać uchylony ani zmieniony w

trybie innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia. Ponadto, jest to pierwsza

skarga nadzwyczajna w niniejszej sprawie. Reasumując, należy stwierdzić, że nie

zachodzą przeszkody do merytorycznego rozpoznania wniesionej przez Prokuratora

Generalnego skargi nadzwyczajnej.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się już pogląd, że konstrukcja

skargi nadzwyczajnej wymaga, aby w pierwszej kolejności dokonać oceny

przesłanek szczegółowych skargi nadzwyczajnej, a następnie dopiero

przeprowadzić ocenę tego, czy w przypadku uznania chociażby jednej z nich za

uzasadnioną, wystąpiła również przesłanka ogólna (funkcjonalna). W rozpoznawanej

skardze nadzwyczajnej Prokurator Generalny sformułował przeciwko zaskarżonemu

nakazowi zapłaty, wydanemu przez Sąd Rejonowy w B. 10 października 2008 r., VII

Nc 5253/08, zarzuty odwołujące się do dwóch przesłanek szczegółowych

określonych w art. 89 § 1 pkt 1 i 2 u.SN.

II NSNc 115/24

9

W pierwszej kolejności należy wskazać, że zasadny okazał się zarzut

rażącego naruszenia prawa materialnego. Zgodnie z obowiązującymi zarówno w

dniu zawarcia umowy między powodem a pozwanym, jak i w dacie wydania

zaskarżonego orzeczenia, przepisami art. 359 § 21-23 k.c., maksymalna wysokość

odsetek wynikających z czynności prawnej nie mogła w stosunku rocznym

przekraczać czterokrotności wysokości kredytu lombardowego Narodowego Banku

Polskiego (odsetki maksymalne). Jeżeli wysokość odsetek wynikających z czynności

prawnej przekraczała wysokość odsetek maksymalnych, należały się odsetki

maksymalne. Postanowienia umowne nie mogły wyłączać ani ograniczać przepisów

o odsetkach maksymalnych, także w razie dokonania wyboru prawa obcego.

W takim przypadku należało stosować przepisy ustawy.

W dacie zawarcia umowy między powodem a pozwanym stopa kredytu

lombardowego Narodowego Banku Polskiego wynosiła 7,25%, co oznacza, że

odsetki maksymalne, przewidziane w tej umowie nie mogły być wyższe niż 29% w

skali roku. Tymczasem w umowie ustalono, że odsetki będą wynosiły 20 zł za każdy

dzień opóźnienia. Uwzględniając wysokość przekazanej pozwanemu kwoty oraz

koszty udzielonej pożyczki (650 zł), wskazane odsetki stanowią jej 3% – za każdy

dzień opóźnienia i 1123% – w stosunku rocznym. Wydanie przez Sąd Rejonowy w

B. nakazu zapłaty, zasądzającego odsetki przekraczające dopuszczalną wysokość

ponad 38 razy, doprowadziło do zaaprobowania ich lichwiarskiego charakteru.

Stanowi to formę rażącego naruszenia prawa i elementarnych zasad współżycia

społecznego. Pogląd taki jest konsekwentnie prezentowany w orzecznictwie Sądu

Najwyższego. Przykładowo, w wyroku z 4 października 2022 r. (I NSNc 731/21) Sąd

Najwyższy słusznie przyjął, że, „[k]orzystanie z prawa podmiotowego

pożyczkodawcy, jako dysponenta określonej wartości ekonomicznej, z nadmiernego

oprocentowania jest sprzeczne z podstawowymi zasadami prawa zobowiązań:

zasadami uczciwości w obrocie, uczciwego zarobku, rzetelności strony stosunku

umownego i tymi wartościami, które kierują uczciwym społeczeństwem w potocznym

rozumieniu tych określeń. Postanowienia umowy o charakterze lichwiarskim,

zastrzegające rażąco wygórowane odsetki – zarówno kapitałowe, jak i te naliczane

w razie opóźnienia w spłacie pożyczki – nie są dopuszczalne, ani w obrocie

powszechnym, ani profesjonalnym” (por. również wyroki Sądu Najwyższego z: 27

II NSNc 115/24

10

lipca 2000 r., IV CKN 85/00; 25 stycznia 2023 r., II NSNc 146/23; 8 listopada 2022 r.,

I NSNc 123/22; 9 października 2024 r., II NSNc 445/23).

Konsekwencją wskazanego naruszenia jest nieprawidłowe zastosowanie art.

499 § 1 pkt 1 k.p.c. Na gruncie tego przepisu, nie ma podstaw do wydania nakazu

zapłaty w postępowaniu upominawczym, jeżeli według treści pozwu roszczenie jest

oczywiście bezzasadne. Zgodnie z przyjętą linią orzeczniczą, oczywista

bezzasadność ma miejsce, gdy z treści pozwu wynika wyraźnie, że powodowi nie

przysługiwało prawo żądania od pozwanego określonego świadczenia na podstawie

przytoczonych okoliczności faktycznych, a decydują o tym przepisy prawa

materialnego (wyrok Sądu Najwyższego z 14 kwietnia 2021 r., I NSNc 35/20). W

niniejszej sprawie, jak wskazano powyżej, zastrzeżenie w umowie odsetek o

charakterze lichwiarskim stanowiło naruszenie prawa i zasad współżycia

społecznego. Zgodnie z art. 58 § 2 k.c., czynność prawna sprzeczna z zasadami

współżycia społecznego jest nieważna. Mimo to Sąd Rejonowy w B. pominął

wskazane okoliczności i wydał zaskarżony nakaz zapłaty. Uzasadnia to również

słuszność podniesienia zarzutu naruszenia konstytucyjnego prawa do sądu

(art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) – w zakresie prawidłowego prowadzenia postępowania

cywilnego, uwzględniającego potrzebę ochrony jego słabszej strony.

Postępowanie upominawcze ma na celu przyspieszenie i uproszczenie dochodzenia

należnych wierzytelności, aczkolwiek nie może prowadzić to do sytuacji, w których

dochodzi do oczywistego pokrzywdzenia drugiej strony postępowania

(por. wyrok Sądu Najwyższego z 4 grudnia 2024 r., II NSNc 454/23).

Powyższe rozważania prowadzą do przyjęcia zasadności podniesionych

zarzutów naruszenia prawa materialnego i procesowego. Dodać przy tym trzeba,

że naruszenie oparte na przesłance z art. 89 § 1 pkt 2 u.SN ma w niniejszej sprawie

charakter rażący. Zgodnie z dotychczasowym orzecznictwem Sądu Najwyższego,

rażące naruszenie prawa zachodzi wówczas, gdy zaskarżone orzeczenie można

uznać za niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni

przepisami, z ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć, gdy było wynikiem

rażąco błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 13 stycznia 2021 r., I NSNc 51/20 i powołane tam

orzecznictwo). Przyjmuje się ponadto, że naruszenie prawa jest rażące wówczas,

II NSNc 115/24

11

gdy w jego następstwie powstają skutki, które są niemożliwe do zaaprobowania w

świetle wymagań praworządności lub też takie, które powodują niemożność

akceptacji zaskarżonego orzeczenia jako aktu, który został wydany przez organ

praworządnego państwa (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 20 marca 1996 r.,

II PRN 4/96; por. także wyrok Sądu Najwyższego z 5 maja 2021 r., I NSNc 159/20).

Podobny pogląd wypowiedział Sąd Najwyższy w wyroku z 8 czerwca 2021 r.,

I NSNc 25/19, wskazując, że „[r]ażący charakter naruszenia prawa, o którym mowa

w art. 89 § 1 pkt 2 ustawy z 2017 r. o Sądzie Najwyższym, winien uprawdopodabniać

tezę o konieczności uchylenia zaskarżonego orzeczenia celem urzeczywistnienia

zasady konstytucyjnej z art. 2 Konstytucji RP” (zob. także: wyrok Sądu Najwyższego

z 24 marca 2021 r., I NSNc 134/20).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy trzeba przyjąć,

że przymiotu rażącego naruszenia prawa należy upatrywać w przyznaniu

pierwszeństwa zasadzie swobody umów przed zgodnością treści umów z zasadami

współżycia społecznego, a tym samym zalegalizowaniu nadmiernie wygórowanych

odsetek, których wysokość w sposób oczywisty pozostawała w sprzeczności

z obowiązującymi przepisami.

Co więcej, w niniejszej sprawie o rażącym naruszeniu prawa decyduje również

status konsumenta, który należało przypisać pozwanemu. Zgodnie z art. 221 k.c., za

konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą z przedsiębiorcą czynności

prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową.

Konsumentowi, jako słabszej stronie w stosunkach z profesjonalnymi podmiotami,

przysługuje szczególny rodzaj ochrony prawnej. Wydając zaskarżony nakaz zapłaty,

Sąd Rejonowy w B. doprowadził zatem do naruszenia konstytucyjnej normy, zawartej

w art. 76 Konstytucji RP. Zgodnie z nim, władze publiczne chronią konsumentów,

użytkowników i najemców przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności

i bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Zakres tej ochrony

określa ustawa. Sąd nie tylko nie zapewnił pozwanemu należytej ochrony przed

nieuczciwymi praktykami ze strony powoda, ale doprowadził do zasądzenia odsetek,

których wysokość pozostawała w oczywistej i rażącej sprzeczności z obowiązującym

prawem.

II NSNc 115/24

12

Niezasadny okazał się zarzut oparty na przesłance wynikającej z art. 89 § 1

pkt 1 u.SN, tj. naruszenie wynikającej z zasady demokratycznego państwa prawnego

(art. 2 Konstytucji RP) zasady zaufania obywateli do państwa i jego organów, a w

szczególności bezpieczeństwa prawnego i pewności prawa. Niedopuszczalne jest

bowiem formułowanie przesłanek szczególnych (w tym przypadku w postaci

naruszenia zasad lub wolności i praw człowieka i obywatela określonych w

Konstytucji) odpowiadających treścią przesłance ogólnej skargi nadzwyczajnej.

Stanowi to bowiem próbę obejścia zasady, że możliwe jest uchylenie zaskarżonego

orzeczenia tylko, gdy zasadność przesłanek szczególnych, zostaje dodatkowo

poparta koniecznością zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa

prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.

Poprzez utożsamienie treści zarzutu z art. 89 § 1 pkt 1 u.SN z przesłanką ogólną,

skarżący uniemożliwił Sądowi Najwyższemu powyższą weryfikację. Podnosząc

zarzut naruszenia zasad lub wolności i praw człowieka i obywatela określonych w

Konstytucji, podmiot wnoszący skargę ma obowiązek doprecyzować, o które z zasad

lub wolności i praw mu chodzi oraz odpowiednio uzasadnić ich naruszenie.

Niedopuszczalne jest też przerzucanie na Sąd Najwyższy obowiązku takiego

doprecyzowania zarzutów. Wspomnianego obowiązku skarżącego nie może też

zastąpić ogólne stwierdzenie, że poprzez wydanie zaskarżonego orzeczenia doszło

do naruszenia zasady demokratycznego państwa prawa. Skarżący ma bowiem

obowiązek wykazać to naruszenie, jako konsekwencję innych zarzutów, a nie jako

jeden z nich. Nie jest też możliwe oparcie skargi nadzwyczajnej wyłącznie na samej

przesłance ogólnej.

Przyjmuje się, że samo stwierdzenie zaistnienia przesłanek szczegółowych

skargi nadzwyczajnej nie jest jeszcze wystarczające dla wyeliminowania

zaskarżonego orzeczenia z obrotu prawnego. W dalszej kolejności należy bowiem

ustalić czy uchylenie tego orzeczenia jest „konieczne dla zapewnienia zgodności z

zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady

sprawiedliwości społecznej” (art. 89 § 1 in principio u.SN).

Określona w art. 2 Konstytucji RP zasada demokratycznego państwa

prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej ma charakter

kompleksowy. Wywodzona jest z niej konieczność zapewnienia bezpieczeństwa

II NSNc 115/24

13

prawnego jednostki, pewności co do prawa, przewidywalności stanowionego prawa,

lojalności państwa względem obywateli, co powinno budować zaufanie jednostki do

Państwa. Bezpieczeństwo prawne obywateli winno być przy tym rozumiane nie tylko

formalnie jako przewidywalność działań władzy publicznej, ale także jako skuteczne

zabezpieczenie dóbr życiowych i interesów człowieka.

Należy przyznać rację skarżącemu, że poprzez wydanie przez Sąd Rejonowy

w B. zaskarżonego nakazu zapłaty naruszono nie tylko obowiązujący porządek

prawny, ale także wartości chronione przez system prawa, co jest niewątpliwie

sprzeczne ze sprawiedliwością społeczną. Jednym z zadań sądów orzekających w

sprawach cywilnych jest bowiem niedopuszczenie do legalizowania zachowań, które

należałoby uznać za sprzeczne z prawem lub zasadami współżycia społecznego.

Tylko taki standard odpowiada bowiem zasadzie demokratycznego państwa prawa

urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (wyrok Sądu Najwyższego

z 24 lipca 2024 r., II NSNc 306/23). Ponadto w orzecznictwie stanowczo podkreśla

się, że eliminacja z obrotu nadmiernych, lichwiarskich odsetek, grożących „pętlą

zadłużenia” jest celem prawa (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z: 22 czerwca 2022

r., II NSNc 592/21; 5 października 2023 r., II NSNc 119/23; 11 grudnia 2024 r., II

NSNc 412/23). Wydając zaskarżony nakaz zapłaty Sąd Rejonowy w B. nie sprostał

temu zadaniu.

Wydanie nakazu zapłaty uwzględniającego nadmiernie wygórowane odsetki

stanowiło rażące naruszenie prawa, dlatego też uchylenie zaskarżonego orzeczenia

jest konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa

prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej. Wystąpienie w

niniejszej sprawie przesłanek szczegółowych oraz przesłanki funkcjonalnej z art. 89

§ 1 u.SN uzasadnia stwierdzenie, iż uchylenie zaskarżonego nakazu zapłaty jest

proporcjonalnym środkiem pozwalającym zapewnić zgodność z art. 2 Konstytucji RP.

W niniejszej sprawie na przeszkodzie uwzględnieniu skargi nadzwyczajnej

nie stoi treść art. 115 § 2 u.SN. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli zachodzą przesłanki

wskazane w art. 89 § 1 u.SN, a zaskarżone orzeczenie wywołało nieodwracalne

skutki prawne, w szczególności jeżeli od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego

orzeczenia upłynęło 5 lat, a także jeżeli uchylenie orzeczenia naruszyłoby

międzynarodowe zobowiązania Rzeczypospolitej Polskiej, Sąd Najwyższy ogranicza

II NSNc 115/24

14

się do stwierdzenia wydania zaskarżonego orzeczenia z naruszeniem prawa oraz

wskazania okoliczności, z powodu których wydał takie rozstrzygnięcie, chyba że

zasady lub wolności i prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji

przemawiają za wydaniem rozstrzygnięcia, o którym mowa w art. 91 § 1 u.SN.

W niniejszej sprawie od wydania zaskarżonego nakazu zapłaty upłynęło

ponad 5 lat, co w świetle art. 115 § 2 u.SN stanowi samodzielną podstawę

uniemożliwiającą jego uchylenie. Jednakże – według Sądu Najwyższego –

konieczność ochrony praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji

przemawia za wydaniem orzeczenia, o jakim mowa w art. 91 § 1 u.SN.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 91 § 1 u.SN

orzekł jak w sentencji.

Na podstawie art. 39818 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN Sąd Najwyższy zniósł

wzajemnie między stronami koszty procesu w postępowaniu wywołanym

wniesieniem skargi nadzwyczajnej.

[r.g.]