Sąd Najwyższy uchylił wyrok w sporze R.K. z ZUS o zwrot renty socjalnej

Wyrokiem Sądu Okręgowego w Częstochowie z dnia 11 sierpnia 2023 r., IV U

599/23, oddalono odwołanie R.K. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

II USKP 171/26

2

Oddziału w Częstochowie z dnia 15 czerwca 2023 r. zobowiązującej ubezpieczonego

do zwrotu kwoty 12.407 zł tytułem nienależnie pobranej renty socjalnej i dodatkowych

świadczeń za okres od stycznia do kwietnia 2021 r. i od lipca do października 2021

r.

Sąd nie uwzględnił odwołania ubezpieczonego po ustaleniu, że w okresie

objętym decyzją skarżący osiągnął przychód z tytułu zatrudnienia w spółkach S. i T.

w łącznej kwocie wyższej, niż kwota określona w art. 10 ust. 6 ustawy z dnia 27

czerwca 2003r. o rencie socjalnej (70% przeciętnego wynagrodzenia za kwartał

kalendarzowy) - co powodowało zawieszenie prawa do renty socjalnej, a ponadto w

myśl art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 9 stycznia 2020r. o dodatkowym rocznym świadczeniu

dla emerytów i rencistów, skutkowało obowiązkiem zwrotu dodatkowego rocznego

świadczenia pieniężnego (tzw. 13 i 14).

Sąd wskazał, że ubezpieczony był prawidłowo pouczony o okolicznościach

powodujących zawieszenie prawa do renty i miał świadomość następstw

przekroczenia kwot granicznych przychodu, albowiem ubezpieczony był już

obejmowany obowiązkiem zwrotu renty w latach 2009-2011.

Wyrokiem z dnia 15 listopada 2023 r., III AUa 1228/23 Sąd Apelacyjny w

Katowicach oddalił apelację R.K. oraz zasądził od niego na rzecz Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Częstochowie kwotę 240 zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny nie uwzględnił apelacji, w której skarżący nie podważył w

jakikolwiek sposób ustaleń faktycznych Sądu pierwszej instancji dotyczących

wysokości osiągniętych w 2021 r. przychodów z tytułu pracy zarobkowej we

wskazanych podmiotach i nie zakwestionował skutecznie prawidłowości

przedstawionego mu w toku postępowania rozliczenia renty socjalnej - jako dwóch

elementów istotnych w rozpoznanej sprawie.

Ponadto Sąd drugiej instancji podzielił stwierdzenie Sądu pierwszej instancji

o udzielonych ubezpieczonemu pouczeniach w decyzji organu rentowego o

następstwach przekroczenia kwot osiągniętych przychodów z tytułu aktywności

zarobkowej obejmującej zatrudnienie w 2 podmiotach - spółce S. i spółce T.

II USKP 171/26

3

W skardze kasacyjnej ubezpieczony zarzucił naruszenie: 1. art. 382 § 2 k.p.c.

w zw. 391 § 1 k.p.c., poprzez sporządzenie uzasadnienia wyroku w sposób

uniemożliwiający dokonanie oceny toku wywodu oraz nie odniesienie się do całości

zebranego w pierwszej oraz w drugiej instancji materiału dowodowego przejawiające

się w bezzasadnym przyjęciu, że ubezpieczony nie wykazał zasadności odwołania

od decyzji organu rentowego, podczas gdy z materiału dowodowego

zgromadzonego w sprawie wynika, że ubezpieczony przedstawił stosowne

twierdzenia i dokumenty; 2. art. 378 k.p.c. poprzez nierozpoznanie sprawy w

granicach zarzutów apelacyjnych ubezpieczonego sformułowanych w apelacji wobec

wyroku pierwszej instancji.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący podniósł, że Sąd drugiej instancji

nie wywiązał się z obowiązku dokonania własnych ustaleń, nie zauważył żadnych

nieprawidłowości, choć miały one miejsce. Dowodem na istnienie szeregu

nieprawidłowości w zakresie zatrudnienia ubezpieczonego w firmie S. spółka z o.o. i

firmie T., w tym zakresu świadczonej pracy oraz uzyskanego dochodu, co jest

kluczowym kryterium w przypadku przyznania renty socjalnej, jest złożone w dniu 24

stycznia 2023 r. przez ubezpieczonego zawiadomienie o możliwości popełnienia

przestępstwa do Prokuratury Rejonowej Częstochowa - Północ w Częstochowie.

Prokuratura Rejonowa prowadzi postępowanie przygotowawcze w sprawie o czyn z

art. 281 § 1 k.k. Ubezpieczony szczegółowo opisał, że zatrudnienie w firmie T. było

fikcyjne. Firma T. działała w porozumieniu z firmą S. Spółka z o.o. Ubezpieczonemu

nigdy nie wydano umowy zlecenia, jakichkolwiek rozliczeń uzyskanych dochodów.

Bez jego wiedzy został on zatrudniony na podstawie umowy zlecenia na stanowisku

pracownika ochrony, jednak ze względu na stan zdrowia nigdy tej pracy nie

wykonywał. Firma T. nie rozliczała się prawidłowo z zatrudnianymi osobami i nie

zgłaszała prawidłowo składek na ubezpieczenie społeczne do Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych. Działania te miały na celu pracę w godzinach nadliczbowych osób z

niepełnosprawnościami. Firmy przesuwały pracowników i nieprawidłowo się z nimi

rozliczały. Do Prokuratury skarżący złożył wyciągi z konta bankowego, na które

wpływały zapłaty z tytułu umowy zlecenia od firmy T. Wpływy od firmy T. na konto

bankowe ubezpieczonego, nie zgadzają się z tymi zgłoszonymi do Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych i Urzędu Skarbowego.

II USKP 171/26

4

Mając na względzie powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji

oraz zasądzenie od organu rentowego na rzecz ubezpieczonego kosztów

postępowania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się zasadna albowiem wyrok Sądu drugiej instancji

nie poddaje się kontroli kasacyjnej.

Wskazać na wstępie należy, że zarzut naruszenia art. 382 w zw. z art. 391 §

1 k.p.c. wyjątkowo tylko może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi

kasacyjnej, w sytuacji gdy skarżący wykaże, że Sąd drugiej instancji bezpodstawnie

pominął część zebranego w sprawie materiału, orzekając wyłącznie na podstawie

materiału zgromadzonego przed Sądem pierwszej instancji albo oparł swe

merytoryczne orzeczenie na własnym materiale, z pominięciem wyników

postępowania dowodowego przeprowadzonego przez Sąd pierwszej instancji, a

uchybienie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy. (por. wyroki Sądu Najwyższego: z

dnia 22 lutego 2007 r., III CSK 337/06, z dnia 9 czerwca 2005 r., III CK 674/04 i z dnia

5 lutego 2014 r., V CSK 140/13, nie publ.).

Zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. może być uzasadniony, gdy skarżący

wykaże, że w sprawie wystąpiły szczególne okoliczności wymagające ponowienia

lub uzupełnienia postępowania dowodowego przed sądem drugiej instancji, np.

popełnione zostały uchybienia procesowe przy przeprowadzaniu dowodów, sąd

dysponował wyłącznie dowodami osobowymi o niejednoznacznej wartości i

wymowie lub został pominięty materiał dowodowy o istotnym znaczeniu. Natomiast

sama sprzeczność między ustaleniami przyjętymi przez Sądy pierwszej i drugiej

instancji, powstała w wyniku dokonanej przez Sąd drugiej instancji odmiennej oceny

dowodów przeprowadzonych przez Sąd pierwszej instancji, nie może uzasadniać

zarzutu naruszenia art. 382 k.p.c., chyba że zostanie wykazane, iż ze względu na

szczególne okoliczności zachodziła konieczność ponowienia lub uzupełnienia

postępowania dowodowego ( patrz: wyrok Sądu Najwyższego z 6 października 2022

r., I PSKP 82/21).

II USKP 171/26

5

Pojęcie "materiału zebranego w sprawie" obejmuje nie tylko materiał

dowodowy zgromadzony w toku obu instancji, ale także wiele innych elementów

procesowych, w szczególności podstawę faktyczną powództwa, oświadczenia stron

i innych podmiotów procesowych oraz inne czynności procesowe, działania i

zdarzenia. Przez pominięcie zebranego materiału należy rozumieć niezajęcie, co do

niego stanowiska przez sąd, tj. pominięcie go przy dokonywaniu ustaleń oraz

nieuwzględnienie w ramach dokonywanych rozważań (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego: z dnia 6 października 2016 r., IV CSK 783/15, nie publ. oraz z dnia 2

grudnia 2015 r., IV CSK 109/15, nie publ.).

Należy zauważyć, że w procesie cywilnym obowiązuje system tzw. apelacji

pełnej, w którym postępowanie apelacyjne jest dalszym stadium postępowania przed

Sądem pierwszej instancji, a sąd apelacyjny ma prawo i często obowiązek

ponownego badania sprawy, przeprowadzania w niezbędnym zakresie

postępowania dowodowego oraz orzekania na podstawie materiału zebranego w

postępowaniu w pierwszej instancji i w postępowaniu apelacyjnym. Postępowanie

apelacyjne jest zatem kontynuacją postępowania merytorycznego. Sąd drugiej

instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji, a nie apelację. Użyte w art. 378 §

1 k.p.c. sformułowanie, że sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę "w granicach

apelacji", oznacza w szczególności, iż sąd odwoławczy dokonuje własnych ustaleń

faktycznych, prowadząc lub ponawiając dowody albo poprzestając na materiale

zebranym w pierwszej instancji (art. 381 i art. 382 k.p.c.) i kontroluje prawidłowość

postępowania przed Sądem pierwszej instancji (por. uzasadnienie uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., zasada prawna, III

CZP 49/07, OSNC 2008 Nr 6, poz. 55; Monitor Prawniczy 2008 nr 22, s. 37, z

uwagami M. Kowalczuk; Palestra 2009 nr 1, s. 270, z glosą G. Rząsy i A.

Urbańskiego).

Merytoryczny charakter postępowania apelacyjnego skutkuje tym ,że

obowiązkiem Sądu drugiej instancji nie może być poprzestanie na ustosunkowaniu

się do zarzutów skarżącego, lecz musi nim być - niezależnie od treści zarzutów -

dokonanie ponownych, własnych ustaleń faktycznych, a następnie poddanie ich

ocenie pod kątem prawa materialnego. Obowiązek czynienia ustaleń faktycznych w

postępowaniu odwoławczym istnieje więc bez względu na to, czy wnoszący apelację

II USKP 171/26

6

podniósł zarzut dokonania wadliwych ustaleń faktycznych lub ich braku.

Jednocześnie obowiązkiem Sądu drugiej instancji jest zastosowanie właściwych

przepisów prawa materialnego niezależnie od stanowiska stron prezentowanego w

toku postępowania oraz zarzutów apelacyjnych. Sąd drugiej instancji powinien

dokonać wyczerpującej oceny ustalonego stanu faktycznego z punktu widzenia

obowiązującego prawa materialnego i zdać z tej oceny relację w uzasadnieniu

swojego wyroku (patrz: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 2025

r., III USK 235/24, LEX nr 3943295).

Z godnie z treścią art. 387 § 21 k.p.c. w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej

instancji: 1) wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia może ograniczyć się do

stwierdzenia, że sąd drugiej instancji przyjął za własne ustalenia sądu pierwszej

instancji, chyba że sąd drugiej instancji zmienił lub uzupełnił te ustalenia; jeżeli sąd

drugiej instancji przeprowadził postępowanie dowodowe lub odmiennie ocenił

dowody przeprowadzone przed sądem pierwszej instancji, uzasadnienie powinno

także zawierać ustalenie faktów, które sąd drugiej instancji uznał za udowodnione,

dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił

wiarygodności i mocy dowodowej; 2) wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z

przytoczeniem przepisów prawa powinno objąć ocenę poszczególnych zarzutów

apelacyjnych, a poza tym może ograniczyć się do stwierdzenia, że sąd drugiej

instancji przyjął za własne oceny sądu pierwszej instancji.

Uzasadnienie Sądu drugiej instancji powinno zawierać te elementy, które ze

względu na treść apelacji i zakres rozpoznawanej sprawy są potrzebne do

rozstrzygnięcia sporu. Należą do nich ustalenia faktyczne, zastosowanie prawa

materialnego, odniesienie się do wszystkich wniosków i zarzutów apelacyjnych oraz

do stanowiska strony przeciwnej. Wypełnienie wymagań stawianych uzasadnieniu

wyroku Sądu drugiej instancji może polegać na podzieleniu i uznaniu za własne

ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd pierwszej instancji oraz zaakceptowaniu

oceny prawnej tego sądu. Ma to miejsce w sytuacji oparcia rozstrzygnięcia na

przyjętych ustaleniach faktycznych, które stają się ustaleniami Sądu drugiej instancji

oraz zaakceptowaniu przeprowadzonych przez Sąd pierwszej instancji rozważań

prawnych.

II USKP 171/26

7

W orzecznictwie zostało również wyjaśnione, że naruszenie przez sąd drugiej

instancji art. 387 § 21 k.p.c. może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi

kasacyjnej tylko wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie posiada

wszystkich koniecznych elementów bądź zawiera tak oczywiste braki, które

uniemożliwiają kontrolę kasacyjną (orzeczenia Sądu Najwyższego z: 10 listopada

1998 r., III CKN 792/98, OSNC 1999, Nr 4, poz. 83; 19 lutego 2002 r., IV CKN 718/00;

18 marca 2003 r., IV CKN 11862/00; 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01; 22 maja 2003

r., II CKN 121/01; 9 marca 2006 r., I CSK 147/2005; 27 marca 2008 r., III CSK 315/07,

LEX nr 390105; postanowienie Sądu Najwyższego z 28 stycznia 2025 r., II CSKP

332/23, LEX nr 3821908).

Niemniej jednak zbyt lakoniczne uzasadnienie orzeczenia Sądu drugiej

instancji może doprowadzić Sąd Najwyższy do przekonania o wadzie,

uniemożliwiającej kontrolę zaskarżonego orzeczenia. Sąd Najwyższy nie ma

obowiązku i nie może domyślać się ani poszukiwać za Sąd drugiej instancji ustaleń

faktycznych, dowodów lub podstaw prawnych, na których Sąd ten oparł zaskarżony

wyrok, bo to należy do kardynalnych i elementarnych powinności każdego sądu

orzekającego w sprawie. Nieprawidłowości w treści uzasadnienia mogą być również

przedmiotem kontroli Sądu Najwyższego w postępowaniu ze skargi kasacyjnej

orzeczenia i podstawą uchylenia wyroku, zwłaszcza wtedy, gdy przedstawione w nim

motywy nie pozwalają na przeprowadzenie kontroli kasacyjnej zaskarżonego

orzeczenia (wyroki Sądu Najwyższego z: 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01, LEX nr

78271; 28 lutego 2006 r., III CSK 149/05, LEX nr 182956; 29 maja 2008 r., II CSK

39/08, LEX nr 420381; A. Góra-Błaszczykowska, B. Karolczyk, K. Lubiński, A. Góra-

Błaszczykowska, 5. Zagadnienie szczególne związane z uzasadnieniem wybranych

postaci orzeczeń (w:) System Prawa Procesowego Cywilnego. Tom II. Część II.

Postępowanie procesowe przed sądem pierwszej instancji, red. T. Ereciński, T.

Wiśniewski, Warszawa 2016); M. Skibińska (w:) Kodeks postępowania cywilnego.

Koszty sądowe w sprawach cywilnych. Dochodzenie roszczeń w postępowaniu

grupowym. Przepisy przejściowe. Komentarz do zmian. Tom I i II, red. T. Zembrzuski,

Warszawa 2020, art. 3271).

Z uzasadnienia Sądu Apelacyjnego wynika, że nie uwzględnił on apelacji,

gdyż skarżący nie podważył w jakikolwiek sposób ustaleń faktycznych Sądu

II USKP 171/26

8

pierwszej instancji dotyczących wysokości osiągniętych przez niego w 2021r.

przychodów z tytułu pracy zarobkowej we wskazanych podmiotach i nie

zakwestionował skutecznie prawidłowości przedstawionego mu w toku

postępowania rozliczenia renty socjalnej - jako dwóch elementów istotnych w

rozpoznanej sprawie. Ponadto, należało podzielić stwierdzenie Sądu pierwszej

instancji o udzielonych ubezpieczonemu pouczeniach w decyzji organu rentowego o

następstwach przekroczenia kwot osiągniętych przychodów z tytułu aktywności

zarobkowej obejmującej zatrudnienie w 2 podmiotach - spółce S. i spółce T.

Sąd drugiej instancji sporządził uzasadnienia wyroku w sposób lakoniczny,

który uniemożliwia dokonanie oceny toku rozumowania. Nie wskazał również żadnej

podstawy prawnej swego rozstrzygnięcia. Tymczasem już w postępowaniu przed

Sądem pierwszej instancji ubezpieczony wskazywał, że zatrudnienie w firmie T. było

fikcyjne. Ubezpieczonemu nigdy nie wydano umowy zlecenia, jakichkolwiek rozliczeń

uzyskanych dochodów. Firma T. działała w porozumieniu z firmą S. spółka z o.o.

wykorzystując osoby niepełnosprawne.

Ponieważ skarżący działał przed sądami obu instancji bez profesjonalnego

pełnomocnika, a pisma sporządzone przez niego wskazywały na nieporadność,

winno to skłonić sąd odwoławczy rozpoznający przecież sprawę (a nie apelację) do

głębszej analizy sprawy i ewentualnego uzupełnienia materiału dowodowego.

Dlatego też należało uznać, że Sąd drugiej instancji niezasadnie nie uzupełnił

postępowania dowodowego na okoliczność istotną dla rozstrzygnięcia sprawy, tj fakt

uzyskiwania przychodu z dwóch zakładów pracy przez skarżącego.

Uznając zasadność zarzutów kasacyjnych, stosownie do art. 398 15 § 1 k.p.c.

orzeczono jak w wyroku. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie

z art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c.

Robert Stefanicki Renata Żywicka Ewa Stryczyńska

[i.t.]

[SOP]