Sąd Najwyższy utrzymał, że umowa o pracę z ubezpieczoną była pozorna

Sąd Okręgowy w Lublinie, wyrokiem z dnia 3 października 2023 r. oddalił

odwołanie E. P. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w Biłgoraju

z dnia 23 sierpnia 2021 r., stwierdzającej, że jako pracownik u płatnika J. S. nie

II USKP 524/26

2

podlegała ona obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym,

chorobowemu i wypadkowemu od dnia 1 kwietnia 2021 r.

W dniu 1 kwietnia 2021 r. J. S. zawarła z E. P. umowę o pracę. Zgodnie z jej

postanowieniami ubezpieczona miała zostać zatrudniona jako asystentka/księgowa

w pełnym wymiarze czasu pracy za wynagrodzeniem w kwocie 3.500 zł. Jako termin

rozpoczęcia pracy wskazano dzień 1 kwietnia 2021 r. W tej dacie wnioskodawczyni

uzyskała orzeczenie lekarskie o braku przeciwwskazań do podjęcia pracy. Następnie

(20 grudnia 2021 r.) strony rozwiązały umowę na mocy porozumienia stron.

Pracodawca sporządził świadectwo pracy, wskazując, że wnioskodawczyni

wykorzystała urlop wypoczynkowy w wymiarze dwóch dni oraz korzystała z urlopu

bezpłatnego w dniach 15-31 grudnia 2021 r. Nie wskazano w nim niezdolności do

pracy, a zgodnie z zawartą informacją, ubezpieczonej nie wypłacono wynagrodzenia

za okres tej niezdolności. Jako okresy nieskładkowe, przypadające w czasie

zatrudnienia, pracodawca wskazał okresy: od dnia 1 maja 2021 r. do dnia 5

października 2021 r. oraz od dnia 22 października 2021 r. do dnia 14 listopada 2021

r. W styczniu 2022 r. wnioskodawczyni podjęła zatrudnienie w innej spółce na

podstawie umowy o pracę.

W rozpatrywanej sprawie organ rentowy zakwestionował istnienie stosunku

pracy, uznając, że ów stosunek nie został nawiązany, a skonstruowane okoliczności

mające to udokumentować - w tym zawarta umowa o pracę - były pozorne.

W ocenie Sądu Okręgowego, strony umowy o pracę nie wykazały, aby od dnia

1 kwietnia 2021 r. ubezpieczona wykonywała pracę na rzecz płatnika w reżimie

stosunku pracy. Strona odwołująca się nie udowodniła, aby jej relacja z pracodawcą

charakteryzowała się cechami takimi jak: osobiste podporządkowanie pracodawcy i

wykonywanie powierzonych przez niego zadań w sposób stały i regularny. Materiał

dowodowy wskazuje jednoznacznie, że w dniach 1-2 kwietnia 2021 r. nie zostało

przeprowadzenie szkolenie z zakresu bhp w wymiarze ogólnym oraz

stanowiskowym. Wnioskodawczyni nie miała kompetencji i wiedzy, w jaki sposób

prowadzić rachunkowość podmiotów gospodarczych, a zwłaszcza nie posługiwała

się odpowiednim programem księgowym i nie dokonywała żadnych rozliczeń. W

dniach 1-2 kwietnia 2021 r. nie spotkała się też w biurze rachunkowym z żadnym

pracownikiem mimo faktu, że wówczas przebywała w nim stażystka. Ponadto, zakres

II USKP 524/26

3

obowiązków, o którym mówiła wnioskodawczyni, polegający na poszukiwaniu

klientów na rzecz pracodawcy, odbiegał nie tylko od powierzonego jej stanowiska,

ale w ogóle nie został potwierdzony przez płatnika jako element istotny na etapie

poszukiwania pracownika i później, przy prowadzeniu biura rachunkowego.

Ubezpieczona nie mogła w imieniu biura rachunkowego pozyskiwać klientów z

zakresu szkoleń bhp, ponieważ ani biuro, ani wskazany świadek takich usług nie

oferowali. Wnioskodawczyni nie odpowiadała też za pozyskiwanie klientów z zakresu

usług rachunkowych, ponieważ nie miała do tego umocowania, a płatnik tego nie

potwierdził. Dodatkowo takie czynności nie wpisywały się w żaden sposób w

charakter pracy asystentki/księgowej. Powołani w toku postępowania dowodowego

świadkowie także nie dostarczyli dowodów regularnego świadczenia pracy przez

wnioskodawczynię.

Zestawienie tych faktów świadczyło - w ocenie Sądu - o tym, że w 1 kwietnia

2021 r. w ogóle nie doszło do nawiązania stosunku pracy, a w efekcie do jego dalszej

realizacji. W relacji płatnika i ubezpieczonej brak było także osobistego

podporządkowania pracownika. W oparciu o relacje pracodawcy nie udało się ustalić,

w jaki sposób faktycznie pracodawca miałaby wyznaczać ubezpieczonej

poszczególne zadania, kontrolować ich wykonanie, zwłaszcza że nie zostały one

zawarte na piśmie. Kwestia ta została zupełnie pominięta przez strony umowy o

pracę. Dodatkowo pracodawca nie był w stanie wytłumaczyć znaczących

dysproporcji pomiędzy warunkami zatrudnienia wnioskodawczyni, a innych

pracowników, którzy byli zatrudniani bezpośrednio po odbyciu stażu z Urzędu Pracy

w niepełnym wymiarze czasu pracy, za wynagrodzeniem minimalnym, na okres

jednego miesiąca. Tymczasem ubezpieczona została zatrudniona od początku na

czas nieokreślony za wynagrodzeniem w kwocie 3.500 zł. Jak wykazał materiał

dowodowy prowadzona przez pracodawcę działalność gospodarcza nie pozwalała

na wypracowanie zysków, które były w stanie pokryć takie wynagrodzenie.

Sąd Okręgowy uznał, że pracodawca nie wykazał, aby istniała faktyczna

potrzeba stworzenia nowego stanowiska pracy, a strona odwołująca się nie

wykazała, aby w rzeczywistości świadczyła pracę zgodnie z umową o pracę. Wobec

tego nie zaszły przesłanki, które pozwalały traktować ubezpieczoną jako pracownika

w rozumieniu art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

II USKP 524/26

4

ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2026 r., poz. 199, dalej ustawa

systemowa), przez co nie powstał dla niej obowiązek podlegania ubezpieczeniom

społecznym od dnia 1 kwietnia 2021 r.

Sąd Apelacyjny w Lublinie, wyrokiem z dnia 18 czerwca 2024 r., oddalił

apelację ubezpieczonej, podzielając i przyjmując za własne zarówno ustalenia

faktyczne, jak i rozważania prawne zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, odwołująca się nie udowodniła, że jej relacja z

pracodawcą posiadała takie cechy jak osobiste podporządkowanie pracodawcy i

wykonywanie powierzonych zadań w sposób stały i regularny. Słusznie Sąd przyjął,

iż mimo formalnie zawartej umowy o pracę w rzeczywistości nie doszło do

nawiązania na jej podstawie stosunku pracy w rozumieniu art. 22 k.p, a tym samym

oceniany stosunek pracy miał charakter pozorny w rozumieniu art. 83 § 1 k.c.

Nie wykazano, aby istniało realne zapotrzebowanie na pracę skarżącej, nie

udowodniono efektów, jakie praca ta miała przynieść. Wnioskodawczyni nie

posiadała odpowiednich kompetencji zawodowych, które mogłyby przyczynić się do

rozwoju prowadzonej przez pracodawcę działalności w zakresie Biura Rachunkowo-

Doradczego. Legitymowała się wykształceniem średnim po ukończeniu liceum

ogólnokształcącego. Nie posiadała specjalistycznego przeszkolenia z zakresu

księgowości. Przez krótki czas w innej firmie pracowała jako pracownik biurowy, co

poprzedzone było 6- miesięcznym stażem. Oprócz tego w oparciu o umowę zlecenia

wykonywała zatrudnienie w salonie kosmetycznym. Mimo braku specjalistycznej

wiedzy i odpowiedniego doświadczenia, ze sporządzonej umowy o pracę wynikało,

że od razu została zatrudniona w pełnym wymiarze czasu pracy na czas nieokreślony

na stanowisku asystentki/księgowej, na warunkach i za wynagrodzeniem, jakie nie

było dostępne żadnemu z pozostałych pracowników, w tym zawodowej księgowej,

zajmującej się w ramach umowy zlecenia merytoryczną kontrolą dokumentacji

księgowej klientów czy pracownikowi zatrudnionemu na stanowisku ds. osobowych

na 1/2 etatu za niższym wynagrodzeniem.

Skargę kasacyjną wywiódł pełnomocnik ubezpieczonej, zaskarżając wyrok

Sądu Apelacyjnego w części, to jest w punkcie I, wskazując na naruszenie przepisów

prawa materialnego: (-) art. 6 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 8 ust. 1, art. 11 ust. 1 i art.

12 ust. 1 ustawy systemowej w związku z art. 22 k.p., art. 83 k.c. oraz art. 65 § 2 k.c.,

II USKP 524/26

5

przez niewłaściwe ich zastosowanie i wykładnię, polegające na badaniu woli stron

umowy o pracę z dnia 1 kwietnia 2021 r., nie na moment składania przez nie

oświadczeń woli o jej zawarciu, ale na podstawie zdarzeń mających miejsce

następczo; (-) art. 3531 k.c., art. 10 i 11 k.p., art. 22 Konstytucji RP, przez

nieposzanowanie prawa stron do zgodnego z ich wolą ukształtowania łączącego ich

stosunku prawnego, w szczególności w zakresie prawa pracodawcy do zatrudniania

pracownika w dogodnym dla niego terminie, formie (umowa zawarta na czas

określony lub nieokreślony), na uzgodnionych przez strony warunkach płacy. W

dalszej części skarżąca wskazała na naruszenie przepisów postępowania, które

miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 3271 § 1 pkt 1 i 2 i § 2 k.p.c., przez

niewyjaśnienie w motywach uzasadnienia, na jakiej podstawie faktycznej w

przedmiotowej sprawie możliwe jest dokonanie ustaleń i oceny czy zarówno

skarżąca, jak i płatnik mieli świadomość pozorności składanych oświadczeń woli przy

zawieraniu umowy o pracę, a w szczególności czy z góry zostało przyjęte, że

skarżąca nie będzie świadczyć pracy, zaś zainteresowany płatnik nie będzie

korzystać z jej pracy, to jest że nie będą realizować praw i obowiązków wynikających

z treści umowy, w konsekwencji jaką czynność prawną strony chciały utajnić - wpływ

na wynik sprawy realizowany jest przez przyjęcie błędnej podstawy prawnej

wynikającej z art. 83 § 1 k.c.

Mając powyższe na uwadze, pełnomocnik wnioskodawczyni wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do

ponownego rozpoznania oraz orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie jest zasadna. W pierwszej kolejności trzeba stwierdzić,

że nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia prawa procesowego, to jest art.

3271 § 1 pkt 1-2 i § 2 k.p.c., bowiem sygnalizacja uchybienia procesowego w

postępowaniu kasacyjnym musi przybrać postać błędu kwalifikowanego, to znaczy

skarżący powinien wykazać, że dane uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik

sprawy. Niezależnie od tego skarga służy od orzeczenia sądu drugiej instancji, a

zatem zarzuty procesowe powinny skonstruowane w odniesieniu do tego etapu

II USKP 524/26

6

postępowania. Tymczasem skarżąca traci z pola widzenia ten wątek i nie przytacza

art. 391 § 1 k.p.c. Nadto zarzut naruszenia art. 3271 § 1 k.p.c. może być

usprawiedliwiony tylko w tych wyjątkowych okolicznościach, w których treść

uzasadnienia wyroku uniemożliwia całkowicie dokonanie oceny toku wywodu, który

doprowadził do wydania orzeczenia, a także w przypadku zastosowania prawa

materialnego do niedostatecznie jasno ustalonego stanu faktycznego (wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 4 lutego 2021 r., II USKP 12/21, LEX nr 3117753 i powołane

tam orzeczenia i z dnia 13 listopada 2020 r., IV CSK 116/19, LEX nr 3080033).

Wbrew odmiennemu twierdzeniu skarżącej, uzasadnienie orzeczenia Sądu drugiej

instancji zawiera wszystkie niezbędne elementy umożliwiające przeprowadzenie

właściwej kontroli kasacyjnej.

Po wtóre, nie są zasadne zarzuty naruszenia prawa materialnego. W tej mierze

istotne pozostają ustalenia faktyczne, gdyż one wiążą Sąd Najwyższy. Dlatego warto

przypomnieć, że ubezpieczona nie miała określonego zakresu obowiązków, a do jej

zadań należało wprowadzanie danych klientów do systemu, segregowanie

dokumentacji, obsługa korespondencji e-mail oraz pozyskiwanie klientów. Tak

ułożone obowiązki odpowiadały charakterowi pracy na stanowisku księgowej, skoro

wnioskodawczyni nie miała wcześniej doświadczenia w tego rodzaju pracy, jak

również nie przeszła szkolenia. Na uwagę zasługuje również wątek ekonomiczny

(źródło finansowania składek za pracownika) oraz okoliczności ustalenia wysokości

wynagrodzenia skarżącej. Sumując te przesłanki, sądy powszechne uznały, że

zasady ustalenia wysokości wynagrodzenia nie odpowiadały cechom prowadzenia

działalności gospodarczej, która z zasady ma charakter zarobkowy, a zatem jako

nielogiczne uznano wytłumaczenie, że przyszłe wynagrodzenie płatnika z innego

tytułu (odprawa emerytalna) będzie finansować aktualne zobowiązania wobec

pracownika. Tym samym w sprawie nie ujawniono cech typowych zatrudnienia

pracowniczego (osobiste podporządkowanie pracodawcy i wykonywanie

powierzonych przez niego zadań w sposób stały i regularny).

Tego rodzaju zdarzenia (dokonanie atypowych czynności kreujących

zatrudnienie pracownicze) stanowiło przedmiot wypowiedzi Sądu Najwyższego.

Wówczas wyjaśniono, że w sprawach o podleganie ubezpieczeniom społecznym

kluczowe znaczenie ma ustalenie, czy rzeczywiście istniał stosunek prawny

II USKP 524/26

7

stanowiący formalną podstawę powstania tytułu podlegania ubezpieczeniom

społecznym. Dla objęcia ubezpieczeniem społecznym z tytułu wykonywania pracy

na podstawie zarówno umowy o pracę jak i umowy zlecenia zasadnicze znaczenie

ma nie to, czy umowa o pracę (zlecenia) została zawarta, lecz to czy strony umowy

pozostawały w umówionym stosunku prawnym. O tym zaś decyduje faktyczne i

rzeczywiste realizowanie elementów charakterystycznych dla tego stosunku (zob.

postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 11 stycznia 2022 r., II USK 573/21, LEX nr

3352099; z dnia 20 września 2023 r., I USK 53/23, LEX nr 3609448). Do ustalenia,

że między stronami doszło do powstania stosunku pracy (zlecenia) nie jest

wystarczające spełnienie formalnych warunków zatrudnienia (takich jak zawarcie

umowy, przygotowanie zakresu obowiązków, odbycie szkolenia BHP, uzyskanie

zaświadczenia lekarskiego o zdolności do pracy czy zgłoszenie do ubezpieczeń

społecznych), lecz konieczne jest ustalenie, że strony miały zamiar wykonywać

obowiązki i to faktycznie czyniły. Niemożliwe jest więc przyjęcie pozorności

zatrudnienia, jeżeli dana osoba faktycznie podjęła zatrudnienie i wykonywała swoje

zajęcie (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 lipca 2025 r., II USKP 9/25, LEX nr

3889977).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono również, że umowa o pracę

zawarta dla pozoru nie może stanowić tytułu do objęcia pracowniczym

ubezpieczeniem społecznym, jeżeli przy składaniu oświadczeń woli obie strony mają

świadomość, że osoba określona w umowie jako pracownik lub zleceniobiorca nie

będzie świadczyć pracy lub wykonywać czynności przewidzianych w umowie, a

osoba określona jako pracodawca lub zleceniodawca nie będzie korzystać z jej pracy

lub usług, czyli gdy strony z góry zakładają, że nie będą realizowały swoich praw i

obowiązków wypełniających treść stosunku pracy bądź zlecenia (postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2018 r., II UK 298/17, LEX nr 2549234).

Pozorność umowy o pracę lub zlecenia zachodzi wtedy, gdy mimo zawarcia umowy

praca nie jest w ogóle świadczona, ewentualnie okoliczności faktyczne jej

wykonywania nie wypełniają cech stosunku pracy lub zlecenia (zob. postanowienia

Sądu Najwyższego: z dnia 27 września 2023 r., II USK 317/22, LEX nr 3620616; z

dnia 5 listopada 2020 r., II UK 228/19, LEX nr 3075374; wyrok z dnia 5 kwietnia 2019

r., I UK 44/18, LEX nr 2652514).

II USKP 524/26

8

Pozorność zachodzi także, gdy praca jest faktycznie świadczona, lecz na innej

podstawie niż umowa o pracę albo umowa zlecenia (zob. wyroki Sądu Najwyższego:

z dnia 8 lipca 2009 r., I UK 43/09, LEX nr 529772; z dnia 12 maja 2011 r., II UK 20/11,

LEX nr 885004) albo dla innego podmiotu niż strona wskazana w treści umowy

zlecenia (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 września 2018 r., I UK 210/17, LEX nr

2558652).

Podsumowując, o tym, czy strony istotnie w stosunku pracy pozostawały i

stosunek ten stanowi tytuł ubezpieczeń społecznych, nie decyduje samo formalne

zawarcie umowy o pracę, wypłata wynagrodzenia, przystąpienie do ubezpieczenia i

opłacenie składki, wystawienie świadectwa pracy, ale faktyczne i rzeczywiste

realizowanie elementów charakterystycznych dla stosunku pracy, wynikających z art.

22 § 1 k.p. Nie wystarcza jednak jakakolwiek praca, gdyż znaczenie ma dopiero

praca przewidziana dla stosunku pracy. Jeśli taka praca jest wykonywa to generalnie

nie ma podstaw do stawiana zarzutu obejścia czy nadużycia prawa, czyli zawarcia

zatrudnienia dla uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Pozorność

umowy wynikająca z art. 83 k.c. w związku z art. 300 k.p. zachodzi, gdy pomimo

zawarcia umowy praca nie jest w ogóle świadczona, ewentualnie okoliczności

faktyczne jej wykonywania nie wypełniają cech stosunku pracy. Nie stanowi to

wówczas tytułu ubezpieczenia społecznego (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia

19 lutego 2008 r., II UK 122/07; z dnia 8 lipca 2009 r., I UK 43/09; z dnia 24 lutego

2010 r., II UK 204/09; z dnia 9 lutego 2012 r., I UK 260/11; z dnia 20 czerwca 2017

r., I UK 252/16; z dnia 24 lutego 2021 r., III USKP 30/21, LEX nr 3123192, stanowisko

to potwierdzono także w postanowieniach: z 7 listopada 2019 r., I UK 26/19 i z 4

czerwca 2020 r., III UK 437/19).

Odpowiadając zaś na pytanie skarżącej, czy możliwe jest uznanie za pozorną

umowy, która była faktycznie wykonywana, to ów problem wyjaśnił Sąd Najwyższy w

postanowieniu z dnia 4 czerwca 2020 r., III UK 437/19 (LEX nr 3028936), w którym

wskazano, iż złożenie oświadczenia woli dla pozoru w rozumieniu art. 83 § 1 k.c.

oznacza, że osoba oświadczająca wolę nie chce, aby powstały skutki prawne, jakie

zwykle prawo łączy ze składanym oświadczeniem. Natomiast czynność prawna

mająca na celu obejście ustawy w ujęciu art. 58 § 1 k.c. polega na takim

ukształtowaniu jego treści, która z punktu widzenia formalnego nie sprzeciwia się

II USKP 524/26

9

ustawie, ale w rzeczywistości zmierza do zrealizowania celu ustawowo

zakazanego. Czynność zmierzająca do obejścia prawa nie może więc być

jednocześnie czynnością pozorną, gdyż pierwsza zostaje rzeczywiście dokonana,

zaś druga jest jedynie symulowana. Zakładając, że nie można przyjąć pozorności

oświadczeń woli o zawarciu umowy o pracę, gdy pracownik podjął pracę i ją

wykonywał, a pracodawca świadczenie to przyjmował.

Sąd Najwyższy w takich przypadkach wskazuje na dopuszczalność rozważania,

czy w danym przypadku zawarcie umowy zmierzało do obejścia prawa, zwłaszcza,

jeżeli jedynym celem umowy było umożliwienie pracownikowi skorzystania ze

świadczeń z ubezpieczeń społecznych (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14

marca 2001 r., II UKN 258/00, OSNP 2002 nr 21, poz. 527; z dnia 23 lutego 2005

r., III UK 200/04, OSNP 2005 nr 18, poz. 292). Natomiast gdy umowa o pracę jest

przez strony rzeczywiście wykonywana, nie może być mowy o pozorności, co jednak

nie wyklucza możliwości badania czy zawarcie umowy nie zmierzało do obejścia

prawa (art. 58 § 1 k.c.), które rodzi jej nieważność (por. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 19 stycznia 2010 r., I UK 261/09, LEX nr 577825).Oznacza to, że w sytuacji, gdy

strony miały pierwotny zamiar realizowania zatrudnienia pracowniczego i złożyły w

tym celu zgodne oświadczenia woli, lecz odbiegły od wzorca określonego przez

konstytutywne cechy stosunku pracy - przepis art. 83 k.c. nie może znaleźć

zastosowania, ale zawarcie umowy o pracę może podlegać ocenie przez pryzmat art.

58 § 1 k.c., co w konsekwencji prowadzi do uznania – w sposób w pełni uzasadniony

– umowy tej jako nieważnej, jako że zmierzała do obejścia prawa.

Uzupełniająco należy dodać, że organ rentowy pozostaje uprawniony do

kwestionowania rodzaju umowy ustalonej przez strony, co znajduje potwierdzenie w

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 2014 r., II UK 454/13 (LEX nr 1495840),

w którym potwierdzone zostało, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych, który

stwierdza podleganie ubezpieczeniu społecznemu, może - bez względu na nazwę

umowy i jej postanowienia wskazujące na charakter stosunku prawnego, którym

strony zamierzały się poddać - ustalić rzeczywisty jego charakter i istniejący tytuł

ubezpieczenia. Ocena umowy z punktu widzenia art. 3531 k.c. wymaga więc

skutecznego zaprzeczenia przez organ rentowy, że układając swą relację w formie

umowy o pracę, strony ustaliły ją w sposób odpowiadający właściwości tego stosunku

II USKP 524/26

10

prawnego. Ocena tego zdarzenia może być punktowa, to znaczy widoczna prima

vista albo odkrycie elementów zaprzeczających realizacji stosunku pracy nastąpi

między innymi przez sposób realizacji zobowiązania. Oczywiście z punktu widzenia

pracownika mogą pojawić się zdarzenia nagłe (wypadek), które wpłyną na możliwość

wykonywania pracy. Niemniej okoliczności towarzyszące zawarciu kontraktu, w tym

ukształtowanie obowiązków pracownika, wysokości jego wynagrodzenia albo

wymiaru zatrudnienia i rodzaju umowy o pracę, mogą – świetle zasad doświadczenia

życiowego i zasad logicznego rozumowania – skutecznie dezawuować techniczne

uwypuklenie właściwości świadczenia pracy. O ile fundamentem prawa cywilnego

jest swoboda kontraktowa stron, przejawiająca się między innymi w prawie do

nieskrępowanego ułożenia wzajemnych praw i obowiązków, o tyle reguła ta ma także

zastosowanie w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, przy czym nie jest

ona absolutna. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2026 r. poz. 199) posługuje się odmienną

optyką. Nakazuje zakwalifikować więź prawną w stanowczy sposób, a w rezultacie

objąć wykonawcę ubezpieczeniem społecznym, albo uznać, że im nie podlega.

Przepisy prawa ubezpieczeń mają moc przepisów powszechnie obowiązujących,

które nie mogą być wolą stron zmieniane i modyfikowane. Skoro obowiązek

ubezpieczenia powstaje z mocy prawa, to przez czynności faktyczne stron nie można

go uniknąć. Dążenie do takiego celu pozostaje w opozycji do art. 3531 k.c., albowiem

kształtuje umowę w sposób sprzeczny z ustawą systemową.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego analizowana była również dopuszczalność

badania przez organ rentowy ważności określonych postanowień umów (o pracę i

cywilnoprawnych, na podstawie których świadczona jest praca) i możliwość

ingerencji w treść stosunku prawnego ustalonego przez jego strony. Sąd Najwyższy

odniósł się do dopuszczalności badania wysokości wynagrodzenia, które na potrzeby

ubezpieczeń społecznych jest punktem odniesienia dla wysokości składek i

przyszłych świadczeń. Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie jest ograniczony

wyłącznie do zakwestionowania faktu wypłacenia wynagrodzenia w ogóle lub we

wskazanej kwocie ani tylko prawidłowości wyliczenia, lecz może ustalać stosunek

ubezpieczenia społecznego na ściśle określonych warunkach, będąc niezwiązanym

nieważną czynnością prawną (w całości lub w części) (por. postanowienie Sądu

II USKP 524/26

11

Najwyższego z dnia 14 stycznia 2021 r., III USK 5/21, LEX nr 3106206).

W odniesieniu do oświadczeń woli stron, to trzeba pamiętać, że sama nazwa

umowy nie ma decydującego znaczenia dla określenia jej charakteru, który ustala się

na podstawie treści oświadczeń woli stron, dokonując ich interpretacji zgodnie z art.

65 k.c. Przepis ten stanowi, że oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego

wymagają, ze względu na okoliczności, w których zostało złożone, zasady

współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje, przy czym w umowach należy

raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej

dosłownym brzmieniu. Z treści przytoczonego przepisu wynika więc, że dla

prawidłowej oceny charakteru prawnego łączącego strony stosunku prawnego

decydujące znaczenie mają ustalenia faktyczne dotyczące okoliczności zawarcia

umowy, jej celu i zamiaru stron (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia

2002 r., II UKN 769/00, LEX nr 560567). Dlatego też nie doszło do naruszenia

wskazanych w skardze przepisów prawa materialnego, skoro

Tym samym należy uznać, że zaskarżony wyrok odpowiada prawu, a skarga

kasacyjna podlega oddaleniu z mocy art. 39814 k.p.c.

AGM

[a.ł]

Bohdan Bieniek Dawid Miąsik Zbigniew Korzeniowski