Płatnik składek kwestionował uchylenie decyzji ZUS o składkach za zleceniobiorców. Zażalenie oddalone

Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyniku rozpoznania apelacji wniesionej przez

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Bydgoszczy od wyroku Sądu

Okręgowego w Bydgoszczy z dnia 21 marca 2023 r., wyrokiem z dnia 11 września

2024 r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania

II UZ 12/26

2

Sądowi Okręgowemu w Bydgoszczy, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania odwoławczego.

W uzasadnieniu wyroku z dnia 11 września 2024 r. Sąd Apelacyjny wyjaśnił,

że zaskarżonymi decyzjami organ rentowy określił podstawy wymiaru składek oraz

kwotę składek na obowiązkowe ubezpieczenie zdrowotne dla uczestników z tytułu

wykonywania pracy na podstawie umów zlecenia u płatnika składek U. spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w B.

Od powyższych decyzji odwołania złożył płatnik, wskazując, iż nie był

zobowiązany do deklarowania składek za sporne umowy z uwagi na zbieg tytułów,

ponadto, że nie jest znane miejsce pobytu zleceniobiorców. Z akt organu

rentowego wynikało, że powyższe decyzje zostały doręczone na adres płatnika

składek.

Sąd Okręgowy zobowiązał płatnika do podania, czy w dacie wydania

zaskarżonych decyzji i później zleceniobiorcy pracowali pod adresem ul. (…)

(lub …). Płatnik wskazał ww. adres jako adres zamieszkania ubezpieczonych. W

aktach kontroli ZUS brak jest dowodu zawiadomienia zleceniobiorców o toczącym

się postępowaniu, jakichkolwiek pism w sprawie zawartych umów z płatnikiem oraz

dowodu prawidłowego doręczenia jej zaskarżonej decyzji.

W tych okolicznościach Sąd Okręgowy w Bydgoszczy zaskarżonym

orzeczeniem określonym jako postanowienie, uchylił zaskarżone decyzje i

przekazał sprawy do ponownego rozpoznania organowi rentowemu na podstawie

art. 47714 § 21 k.p.c. na koszt pozwanego.

Apelację (określana mianem zażalenia - dostosowanym do określenia

orzeczenia) od przedmiotowego orzeczenia w całości wywiódł organ rentowy

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Sąd Apelacyjny wskazał, że zaskarżone orzeczenie należało potraktować

jako wyrok, a wniesione zażalenie jako apelację. O rodzaju środka odwoławczego

decyduje nie postać, jaką nadał swemu orzeczeniu Sąd pierwszej instancji, ale

przedmiot rozstrzygnięcia. W uchwale z dnia 21 czerwca 2023 r., III UZP 5/23, LEX

nr 3571900, Sąd Najwyższy stwierdził, że uchylenie przez sąd pierwszej instancji

zaskarżonej decyzji organu rentowego oraz przekazanie sprawy temu organowi do

ponownego rozpoznania na podstawie art. 47714 § 21 k.p.c. następuje wyrokiem.

II UZ 12/26

3

Sąd Apelacyjny wskazał za Sądem Najwyższym (postanowienie z dnia 20

września 2023 r. II UZ 20/23), że płatnik składek w prowadzonych przez organ

rentowy z urzędu sprawach o objęcie ubezpieczeniem społecznym i określenie

wysokości podstawy wymiaru składek nie ma statusu ubezpieczonego, a więc nie

jest spełniona przesłanka podmiotowa stosowania art. 47714 § 21 k.p.c.

Zgodnie z art. 47714 § 21 k.p.c., jeżeli decyzja nakładająca na

ubezpieczonego zobowiązanie, ustalająca wymiar tego zobowiązania lub

obniżająca świadczenie, została wydana z rażącym naruszeniem przepisów o

postępowaniu przed organem rentowym, sąd uchyla tę decyzję i przekazuje sprawę

do ponownego rozpoznania organowi rentowemu. Przepis ten został wprowadzony

do porządku prawnego z dniem 7 listopada 2019 r, i stanowi odstępstwo od ogólnej

zasady, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych postępowanie sądowe

powinno skupić się na wadach wynikających z naruszenia prawa materialnego, a

kwestia wad decyzji administracyjnych spowodowanych naruszeniem przepisów

postępowania administracyjnego pozostaje w zasadzie poza przedmiotem tego

postępowania. Sąd ubezpieczeń społecznych jako sąd powszechny może i

powinien dostrzegać jedynie takie wady formalne decyzji administracyjnej, które ją

dyskwalifikują w stopniu odbierającym jej cechy aktu administracyjnego jako

przedmiotu odwołania.

Stosownie do treści art. 47714 § 21 k.p.c. uchylenie decyzji organu rentowego

możliwe jest wówczas, gdy dotyczy ona "ubezpieczonego" (przesłanka

podmiotowa), a przy tym jest decyzją nakładającą na niego zobowiązanie,

względnie ustalającą wymiar tego zobowiązania lub obniżającą świadczenie

(przesłanka przedmiotowa). Wobec tego konieczne jest rozważenie, czy płatnik

składek objęty jest zakresem tego przepisu. Innymi słowy, czy można uznać go za

ubezpieczonego, a jeżeli nie, to jaki status posiada on w postępowaniu. Należy w

związku z tym przywołać regulację art. 47711 § 1 k.p.c., w którym za strony

postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych uznano między

innymi ubezpieczonego, osobę odwołującą się od orzeczenia wojewódzkiego

zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności, inną osobę, której praw i

obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja, organ rentowy, wojewódzki zespół do

spraw orzekania o niepełnosprawności i zainteresowanego. Nadto, należy

II UZ 12/26

4

uwzględnić definicję ubezpieczonego określoną w art. 476 § 1 pkt 2 k.p.c. Przepis

ten za ubezpieczonego uznaje osobę ubiegającą się oświadczenie z ubezpieczeń

społecznych albo o emeryturę lub rentę; ustalenie istnienia bądź nieistnienia

obowiązku ubezpieczenia, jego zakresu lub wymiaru składki z tego tytułu;

świadczenia w sprawach należących do właściwości Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych; świadczenie odszkodowawcze przysługujące w razie wypadku lub

choroby pozostające w związku ze służbą wojskową albo służbą w Policji, Straży

Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służbie Celno-Skarbowej, Państwowej Straży

Pożarnej, Biurze Ochrony Rządu, Służbie Ochrony Państwa, Służbie Więziennej,

Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służbie Kontrwywiadu

Wojskowego, Służbie Wywiadu Wojskowego oraz Centralnym Biurze

Antykorupcyjnym.

Przytoczona regulacja art. 476 § 1 pkt 2 k.p.c. nie obejmuje zatem płatnika

składek w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, gdy organ rentowy

wydaje z urzędu decyzję ustalającą podleganie ubezpieczeniom społecznym i

obowiązek uiszczenia składek z tego tytułu. Płatnik składek wówczas nie "ubiega

się o ustalenie istnienia bądź nieistnienia obowiązku ubezpieczenia" (postępowanie

toczy się z urzędu), czyli nie składa wniosku w tym przedmiocie a jest to warunek

uznania go w postępowaniu cywilnym (w ramach swoistej fikcji prawnej) za

"ubezpieczonego" zgodnie z art. 476 § 5 pkt 2 lit. b k.p.c. (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 maja 2022 r., I USKP 130/21). Płatnik składek będący

adresatem wydanej z urzędu decyzji w przedmiocie podlegania ubezpieczeniom

społecznym w postępowaniu przed sądem ubezpieczeń społecznych ma status

wymienionej w art. 47711 § 1 k.p.c. "innej osoby, której praw i obowiązków dotyczy

zaskarżona decyzja" (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 października

2022 r., II UZ 31/22). Chodzi tu, między innymi, o decyzje wydawane w sprawach o

ustalenie istnienia ubezpieczenia i obowiązku uiszczenia składek z tego tytułu (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 września 2020 r., II UZ 12/20).

W związku z powyższym w utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego

przyjmuje się, że płatnik składek w prowadzonych przez organ rentowy z urzędu

sprawach o objęcie ubezpieczeniem społecznym i określenie wysokości podstawy

II UZ 12/26

5

wymiaru składek nie ma statusu ubezpieczonego, a więc nie jest spełniona

przesłanka podmiotowa stosowania art. 47714 § 21 k.p.c.

Co do przesłanki przedmiotowej stosowania tego przepisu należy z kolei

stwierdzić, że decyzji o podleganiu ubezpieczeniom społecznym i określającej

podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne nie sposób utożsamiać z

"decyzją nakładającą na ubezpieczonego zobowiązanie, ustalająca wymiar tego

zobowiązania lub obniżającą świadczenie". W szczególności określenie podstawy

wymiaru składek nie jest tożsame z nałożeniem na ubezpieczonego zobowiązania

(por. powołany już wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2022 r., I USKP

130/21). Czym innym jest bowiem "nałożyć zobowiązanie" - co sugeruje działanie

konstytutywne, a czym innym "ustalić podleganie ubezpieczeniom społecznym" - co

wiąże się z aspektem deklaratywnym (por. powołane wcześniej postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2022 r., II UZ 31/22).

Przepis art. 47714 § 21 k.p.c. uprawnia sąd pierwszej instancji do uchylenia

decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania organowi rentowemu

tylko w razie, gdy została ona wydana z rażącym naruszeniem przepisów o

postępowaniu przed organem rentowym. Jednak warunkiem takiego

rozstrzygnięcia jest uprzednie ustalenie, że decyzja dotyczy zobowiązania

ubezpieczonego, wymiaru tego zobowiązania lub obniżenia świadczenia.

Zobowiązaniem takim może być na przykład nałożenie obowiązku zapłaty składek

na ubezpieczenia społeczne własne lub pracowników (osób współpracujących) lub

zobowiązanie do zwrotu wadliwie wypłaconego świadczenia ubezpieczeniowego

albo zobowiązanie do zapłaty należności składkowych przez podmiot, który nie

zgłosił w wymaganym terminie wniosku o upadłość lub likwidację spółki. Nie można

natomiast art. 47714 § 21 k.p.c. interpretować jako obejmującego również

"zobowiązanie w zakresie podlegania ubezpieczeniom społecznym", gdyż

podleganie ubezpieczeniom społecznym przez pracownika ma charakter

obligatoryjny i organ rentowy nie może zobowiązać pracownika ani jego

pracodawcy do "podlegania ubezpieczeniom społecznym" (por. powołane już

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2022 r., II UZ 34/22).

W związku z tym jak podkreślił Sąd Apelacyjny, nawet w przypadku, gdy

decyzja zapadnie z rażącym naruszeniem prawa (także procesowego), nie jest

II UZ 12/26

6

możliwe jej uchylenie w sytuacji, gdy jej przedmiotem jest podleganie

ubezpieczeniom społecznym (nietrafna jest więc występująca w orzecznictwie

wykładnia, że decyzja stwierdzająca podleganie jako pracownik u płatnika składek

obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu,

chorobowemu i ustalająca podstawę wymiaru składek jest objęta dyspozycją art.

47714 § 1 k.p.c. jako ustalająca wymiar zobowiązań).

Powyższe rozważania doprowadziły Sąd Apelacyjny do konkluzji, że decyzje

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdzające podleganie ubezpieczeniom

społecznym w charakterze osoby wykonującej pracę na podstawie umowy o

świadczenie usług u konkretnego płatnika składek i ustalające podstawę wymiaru

składek nie są objęte hipotezą art. 47714 § 21 k.p.c. W konsekwencji uznać należało,

iż Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy.

Już zatem tylko na marginesie Sąd Apelacyjny odnotował, iż w judykaturze i

doktrynie uznaje się, że pracownikom w sprawie z odwołania płatnika od decyzji

ZUS w sprawie korekty lub ustalenia podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia

społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, FP i FGSP przysługuje status

zainteresowanych. Art. 47711 k.p.c. określa jedynie osoby mogące mieć charakter

strony (§ 1), a do tego, by ten status rzeczywiście uzyskały, nieodzowny jest

formalny akt procesowy. W wypadku zainteresowanego, który nie został wezwany

do udziału w sprawie przed organem rentowym, jest to wezwanie przez sąd do

udziału w postępowaniu (§ 2 zdanie drugie).

Mając na uwadze przedstawione rozważania, wyrok podlegał uchyleniu na

podstawie art. 386 § 4 k.p.c. o czym orzeczono, jak w sentencji wyroku.

U. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w B. wniosła

zażalenie na wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 11 września 2024 r., zaskarżając ten

wyrok w całości

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, a ewentualnie, gdyby

Sąd Najwyższy uznawał to za możliwe przy odpowiednim stosowaniu art. 39816 - o

uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji pozwanego. Ponadto w

zażaleniu wniesiono o obciążenie pozwanego kosztami zastępstwa procesowego

II UZ 12/26

7

poniesionymi przez odwołującego w niniejszym postępowaniu wg norm

przepisanych.

Zaskarżonemu postanowieniu żaląca się zarzuciła, że zostało wydane z

naruszeniem (błędnym zastosowaniem) art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 47714a k.p.c.

przez uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania przy zniesieniu wyłącznie postępowania sądowego, mimo iż

nieważnością dotknięte było postępowanie administracyjne, a zaskarżone decyzje

nigdy nie zostały doręczone zainteresowanym.

W zażaleniu od powyższego wyroku pełnomocnik płatnika składek zarzucił

naruszenie (błędne zastosowanie) art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 47714a k.p.c. przez

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

przy zniesieniu wyłącznie postępowania sądowego, mimo iż nieważnością

dotknięte było postępowanie administracyjne, a zaskarżone decyzje nigdy nie

zostały doręczone zainteresowanym.

W uzasadnieniu zażalenia wskazano, że organ rentowy nie dopełnił

obowiązku przeprowadzenia postępowania dowodowego i wydał zaskarżone

decyzje wobec wskazanych wyżej ubezpieczonych przedwcześnie (bez

jakiegokolwiek oparcia w materiale sprawy co do poszczególnych ubezpieczonych).

Innymi słowy, organ rentowy nie dysponował wystarczającym materiałem

dowodowym pozwalającym na wydanie decyzji względem ubezpieczonych (...)..

Tymczasem dopiero zgromadzenie materiału dowodowego w stosunku do

konkretnych osób pozwalałoby na stwierdzenie przesłanek wskazanych w treści

zaskarżonych decyzji.

Zdaniem żalącej się zaskarżony wyrok wydano został nie tylko w braku

przesłanek objętych hipotezą art. 386 § 4 k.p.c. ale jego usankcjonowanie

oznaczałoby w praktyce także obrazę podstawowych zasad rządzących

postępowaniem przed organem rentowym i sądami powszechnymi. Za

niedopuszczalne w państwie prawa należy uznać taką wykładnię przepisów, która

doprowadziłaby do wydawania decyzji dotyczących ubezpieczonych bez

zapewnienia im udziału w postępowaniu, co sprowadziłoby postępowanie przed

organem rentowym do wydawania swoistych decyzji „wymiarowych” obciążających

płatnika, bez wiedzy ubezpieczonego, który przecież, w przypadku utrzymania

II UZ 12/26

8

decyzji w mocy, będzie zobowiązany do zapłaty składek opłaconych przez płatnika

ale obciążających ubezpieczonego (wskutek regresu przysługującego płatnikowi).

Mając na uwadze powyższe żaląca się wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania, a ewentualnie, gdyby Sąd Najwyższy uznawał to za możliwe o

uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji pozwanego, a ponadto o

obciążenie pozwanego kosztami zastępstwa procesowego poniesionymi przez

odwołującego w niniejszym postępowaniu według norm przepisanych.

W odpowiedzi na zażalenie organ rentowy wniósł o oddalenie zażalenia oraz

zasądzenie od odwołującej się na rzecz organu rentowego kosztów zastępstwa

procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie płatnika nie jest zasadne i dlatego zostało oddalone. W

orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że kontrola zaskarżonego orzeczenia w trybie

zażalenia (art. 3941 § 11 k.p.c.) ma na celu weryfikację przesłanek między innymi z

art. 386 § 4 k.p.c. (ten przepis wskazał skarżący). Zatem Sąd Najwyższy sprawdza,

czy rzeczywiście doszło do nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty

sprawy albo że wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania

dowodowego w całości.

Nie ulega również wątpliwości, że postępowanie wywołane zażaleniem na

wyrok kasatoryjny sądu drugiej instancji ma charakter incydentalny i jest

ukierunkowane na zagadnienia procesowe, a nie materialnoprawne. Poza

zakresem kontroli pozostaje prawidłowość stanowiska prawnego sądu drugiej

instancji co do meritum. Zażalenie nie stanowi alternatywnego instrumentarium

prawnego do materialnoprawnej oceny poprawności rozstrzygnięcia sądu drugiej

instancji, o czym zapomina wnoszący zażalenie, gdy formułuje alternatywny

wniosek, domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku i oddalenia apelacji

pozwanego (taki wniosek w tym postępowaniu nie może przynieść spodziewanego

rezultatu).

II UZ 12/26

9

Co do zarzutu naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 386 § 4 k.p.c. w zw.

z art. 47714a przez nieuchylenie wyroku Sądu pierwszej instancji i poprzedzającej

go decyzji organu rentowego oraz nieprzekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania bezpośrednio organowi rentowemu, to w utrwalonym orzecznictwie

Sądu Najwyższego ustalono, że w postępowaniu sądowym w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych wady decyzji administracyjnych spowodowane

naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego pozostają w zasadzie

poza przedmiotem tego postępowania. Zainteresowanie sądu ubezpieczeń

społecznych ograniczone jest do wad formalnych decyzji administracyjnej, które

decyzję tę dyskwalifikują w stopniu odbierającym jej cechy aktu administracyjnego

jako przedmiotu odwołania. Ze względu na szczególny, kasatoryjny charakter

orzeczenia, należy uznać, że możliwość przekazania sprawy organowi rentowemu

w trybie art. 47714a k.p.c. powinna być ograniczona do sytuacji wyjątkowych, gdy

oprócz przesłanek z art. 386 § 2 lub 4 k.p.c., wystąpiły takie wady decyzji organu

rentowego, których naprawienie nie było możliwie w postępowaniu sądowym.

Generalnie chodzi o "przypadki skrajne" i "sytuacje wyjątkowe", ale zarazem

oczywiste, gdy organ rentowy minął się z sednem sporu, istnieją istotne i obszerne

braki w materiale dowodowym itp.

Wykładnia ta - w kontekście stosowania przez sąd pierwszej instancji art.

47714 § 21 k.p.c. - została ostatnio potwierdzona w uchwale Sądu Najwyższego z

dnia 21 czerwca 2023 r., III UZP 5/23 (LEX nr 3571900), w której (teza 2)

stwierdzono, że uchylenie przez sąd pierwszej instancji zaskarżonej decyzji organu

rentowego i przekazanie sprawy temu organowi do ponownego rozpoznania z

naruszeniem art. 47714 § 21 k.p.c. samodzielnie nie uzasadnia uchylenia

zaskarżonego apelacją wyroku sądu pierwszej instancji i poprzedzającej go decyzji

organu rentowego oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania

bezpośrednio organowi rentowemu na podstawie art. 47714a k.p.c. Możliwość

zastosowania art. 47714a k.p.c. powinna być ograniczona do sytuacji wyjątkowych,

gdy oprócz przesłanek z art. 386 § 2 lub § 4 k.p.c. wystąpiły takie wady decyzji

organu rentowego, że nie było możliwe ich naprawienie w postępowaniu sądowym.

II UZ 12/26

10

Z tego powodu odpowiada prawu rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego o

uchyleniu zaskarżonego wyroku i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi pierwszej instancji.

Należy ponadto zauważyć, że rozpoznawana sprawa nie należy do katalogu

spraw, w których możliwe jest uchylenie decyzji i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Zgodnie bowiem z art. 47714 § 21 k.p.c. jeżeli decyzja nakładająca na

ubezpieczonego zobowiązanie, ustalająca wymiar tego zobowiązania lub

obniżająca świadczenie, została wydana z rażącym naruszeniem przepisów o

postępowaniu przed organem rentowym, sąd uchyla tę decyzję i przekazuje sprawę

do ponownego rozpoznania organowi rentowemu. Przepis ten stanowi odstępstwo

od ogólnej zasady, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych

postępowanie sądowe powinno skupić się na wadach wynikających z naruszenia

prawa materialnego, a kwestia wad decyzji administracyjnych spowodowanych

naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego pozostaje w zasadzie

poza przedmiotem tego postępowania. Sąd ubezpieczeń społecznych jako sąd

powszechny, może i powinien dostrzegać jedynie takie wady formalne decyzji

administracyjnej, które ją dyskwalifikują w stopniu odbierającym jej cechy aktu

administracyjnego jako przedmiotu odwołania.

Stosownie do treści art. 47714 § 21 k.p.c. uchylenie decyzji organu rentowego

możliwe jest wówczas, gdy dotyczy ona "ubezpieczonego" (przesłanka

podmiotowa), a przy tym jest decyzją nakładającą na niego zobowiązanie,

względnie ustalającą wymiar tego zobowiązania lub obniżającą świadczenie

(przesłanka przedmiotowa). Wobec tego konieczne jest rozważenie, czy płatnik

składek objęty jest zakresem tego przepisu. Innymi słowy, czy można uznać go za

ubezpieczonego, a jeżeli nie, to jaki status posiada on w postępowaniu.

Należy w związku z tym przywołać regulację art. 47711 § 1 k.p.c., w którym

za strony postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych uznano

między innymi ubezpieczonego, osobę odwołującą się od orzeczenia

wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności, inną osobę,

której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja, organ rentowy, wojewódzki

zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności i zainteresowanego.

II UZ 12/26

11

Nadto, należy uwzględnić definicję ubezpieczonego określoną w art. 476 § 1

pkt 2 k.p.c. Przepis ten za ubezpieczonego uznaje osobę ubiegającą się o

świadczenie z ubezpieczeń społecznych albo o emeryturę lub rentę; ustalenie

istnienia bądź nieistnienia obowiązku ubezpieczenia, jego zakresu lub wymiaru

składki z tego tytułu; świadczenia w sprawach należących do właściwości Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych; świadczenie odszkodowawcze przysługujące w razie

wypadku lub choroby pozostające w związku ze służbą wojskową albo służbą w

Policji, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służbie Celno-Skarbowej,

Państwowej Straży Pożarnej, Biurze Ochrony Rządu, Służbie Ochrony Państwa,

Służbie Więziennej, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu,

Służbie Kontrwywiadu Wojskowego, Służbie Wywiadu Wojskowego oraz

Centralnym Biurze Antykorupcyjnym.

Przytoczona regulacja art. 476 § 1 pkt 2 k.p.c. nie obejmuje zatem płatnika

składek w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, gdy organ rentowy

wydaje z urzędu decyzję ustalającą podleganie ubezpieczeniom społecznym i

obowiązek uiszczenia składek z tego tytułu (nietrafny jest pogląd przedstawiony w

wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 9 listopada 2022 r., III AUa 1269/20,

LEX nr 3480530). Płatnik składek wówczas nie "ubiega się o ustalenie istnienia

bądź nieistnienia obowiązku ubezpieczenia" (postępowanie toczy się z urzędu),

czyli nie składa wniosku w tym przedmiocie a jest to warunek uznania go w

postępowaniu cywilnym (w ramach swoistej fikcji prawnej) za "ubezpieczonego"

zgodnie z art. 476 § 5 pkt 2 lit. b k.p.c. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 maja

2022 r., I USKP 130/21, LEX nr 3433258). Płatnik składek będący adresatem

wydanej z urzędu decyzji w przedmiocie podlegania ubezpieczeniom społecznym w

postępowaniu przed sądem ubezpieczeń społecznych ma status wymienionej w art.

47711 § 1 k.p.c. "innej osoby, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja"

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2022 r., II UZ 31/22, LEX

nr 3491361). Chodzi tu, między innymi, o decyzje wydawane w sprawach o

ustalenie istnienia ubezpieczenia i obowiązku uiszczenia składek z tego tytułu

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 września 2020 r., II UZ 12/20, LEX nr

3225191). W związku z powyższym w utrwalonym orzecznictwie Sądu

Najwyższego przyjmuje się, że płatnik składek w prowadzonych przez organ

II UZ 12/26

12

rentowy z urzędu sprawach o objęcie ubezpieczeniem społecznym i określenie

wysokości podstawy wymiaru składek nie ma statusu ubezpieczonego, a więc nie

jest spełniona przesłanka podmiotowa stosowania art. 47714 § 21 k.p.c. (wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2022 r., I USKP 130/21, LEX nr 3433258 oraz

postanowienia z dnia 23 czerwca 2022 r., I USK 343/21, LEX nr 3455688 i 8

grudnia 2022 r., II UZ 34/22, LEX nr 3521796).

Innymi słowy brak prawidłowego doręczenia przedmiotowej decyzji

ubezpieczonemu lub zainteresowanemu nie może stanowić rażącego naruszenia

prawa w rozumieniu art. 47714 § 21 k.p.c., gdyż nie jest to przedmiotem tej regulacji.

Co do przesłanki przedmiotowej stosowania art. 47714 § 21 k.p.c. należy

stwierdzić, że określającej podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne

i ustalającej kwoty składek na ubezpieczenia społeczne nie sposób utożsamiać z

"decyzją nakładającą na ubezpieczonego zobowiązanie, ustalająca wymiar tego

zobowiązania lub obniżającą świadczenie". W szczególności określenie podstawy

wymiaru składek nie jest tożsame z nałożeniem na ubezpieczonego zobowiązania

(powołany wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2022 r., I USKP 130/21). Czym

innym jest bowiem "nałożyć zobowiązanie" - co sugeruje działanie konstytutywne, a

czym innym "ustalić podleganie ubezpieczeniom społecznym" - co wiąże się z

aspektem deklaratywnym (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 października

2022 r., II UZ 31/22, LEX nr 3491361). Przepis art. 47714 § 21 k.p.c. uprawnia sąd

pierwszej instancji do uchylenia decyzji i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania organowi rentowemu tylko w razie, gdy została ona wydana z rażącym

naruszeniem przepisów o postępowaniu przed organem rentowym. Jednak

warunkiem takiego rozstrzygnięcia jest uprzednie ustalenie, że decyzja dotyczy

zobowiązania ubezpieczonego, wymiaru tego zobowiązania lub obniżenia

świadczenia. Zobowiązaniem takim może być na przykład nałożenie obowiązku

zapłaty składek na ubezpieczenia społeczne własne lub pracowników (osób

współpracujących) lub zobowiązanie do zwrotu wadliwie wypłaconego świadczenia

ubezpieczeniowego albo zobowiązanie do zapłaty należności składkowych przez

podmiot, który nie zgłosił w wymaganym terminie wniosku o upadłość lub likwidację

spółki. Nie można natomiast art. 47714 § 21 k.p.c. interpretować jako obejmującego

również "zobowiązanie w zakresie podlegania ubezpieczeniom społecznym", gdyż

II UZ 12/26

13

podleganie ubezpieczeniom społecznym przez pracownika ma charakter

obligatoryjny i organ rentowy nie może zobowiązać pracownika ani jego

pracodawcy do "podlegania ubezpieczeniom społecznym" (postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 8 grudnia 2022 r., II UZ 34/22, LEX nr 3521796). W związku z

tym nawet w przypadku, gdy decyzja zapadnie z rażącym naruszeniem prawa

(także procesowego) nie jest możliwe jej uchylenie w sytuacji, gdy jej przedmiotem

jest podleganie ubezpieczeniom społecznym (nietrafna jest więc występująca w

orzecznictwie wykładnia, że decyzja stwierdzająca podleganie jako pracownik u

płatnika składek obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym,

wypadkowemu, chorobowemu i ustalająca podstawę wymiaru składek jest objęta

dyspozycją art. 47714 § 21 k.p.c. jako ustalająca wymiar zobowiązań; wyroki Sądu

Okręgowego w Gliwicach z dnia 15 czerwca 2021 r., VIII U 1376/20, LEX nr

3226808 oraz z dnia 21 lipca 2021 r., VIII U 338/19, LEX nr 3273859).

Powyższe rozważania prowadzą do konkluzji, że decyzje Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych stwierdzające podleganie ubezpieczeniom społecznym

w charakterze osób wykonujących pracę na podstawie umowy o świadczenie usług

u konkretnego płatnika składek nie są objęte art. 47714 § 21 k.p.c.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. w

związku z art. 3941 § 3 k.p.c. oddalił zażalenie. Nie orzeczono o kosztach

postępowania z uwagi na to, że postępowanie nie zostało zakończone (art. 108 § 1

zdanie pierwsze k.p.c.).

M.G.

[a.ł]