Zerwanie układu ratalnego przez ZUS bez wskazanej podstawy. SN uchylił wyrok w sprawie umorzenia składek

W wyroku z 16 października 2024 r., sygn. akt III AUa 1360/21, Sąd

Apelacyjny w Katowicach – w sprawie z odwołania E. G. przeciwko Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rybniku o umorzenie należności z tytułu

składek – uchylił zaskarżony apelacją odwołującego się wyrok Sądu Okręgowego –

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rybniku z 29 kwietnia 2021 r., sygn. akt

IV U 585/20, w punkcie 1 oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego i

przekazał sprawę do ponownego rozpoznania bezpośrednio Zakładowi

II UZ 26/26

2

Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rybniku (pkt 1); zmienił zaskarżony wyrok w

punkcie 2 i zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rybniku na

rzecz ubezpieczonego E. G. kwotę 5400 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie

w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas po upływie tygodnia od dnia

doręczenia zobowiązanemu orzeczenia, którym je zasądzono, do dnia zapłaty,

tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu przed Sądem I

instancji (pkt 2); zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rybniku

na rzecz ubezpieczonego E. G. kwotę 4050 zł z odsetkami ustawowymi za

opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia

uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono, do dnia zapłaty, tytułem

zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

W uzasadnieniu swojego wyroku Sąd Apelacyjny przedstawił, że decyzją z

23 listopada 2018 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rybniku odmówił

ubezpieczonemu E. G. umorzenia należności z tytułu składek na: - ubezpieczenie

społeczne – za okres od 11/2005 - 02/2009 w łącznej kwocie z odsetkami -

35.871,31 zł, -

ubezpieczenie zdrowotne - za okres 12/2005 - 02/2009 w

łącznej kwocie z odsetkami - 16.293,08 zł, - Fundusz Pracy - za okres 11/2005 -

02/2009 w łącznej kwocie z odsetkami 2.826,00 zł. W uzasadnieniu organ rentowy

wskazał, iż brak jest podstaw do umorzenia powyższych należności w sytuacji gdy,

ubezpieczony w terminie 12 miesięcy od dnia uprawomocnienia się decyzji o

warunkach umorzenia tj. do dnia 20.07.2017 r. nie spłacił należności z tytułu

składek od 1 stycznia 1999 r. nieobjętych postępowaniem o umorzenie.

Ubezpieczony wniósł odwołanie od powyższej decyzji.

Wyrokiem z 29 kwietnia 2021 r. Sąd Okręgowy w Rybniku w pkt 1 oddalił

odwołanie, w pkt 2 nakazał wypłacić ze Skarbu Państwa Sądu Okręgowego w

Rybniku na rzecz adwokata M.W-K. kwotę 6.642 zł w tym 23% podatku VAT

tytułem zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Ubezpieczony E. G. w dniu 13 marca 2014 r. złożył wniosek o umorzenie

należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz

Pracy za okres od 11/2005 do 02/2009. 8 listopada 2016 r. organ rentowy

rozpoznając powyższy wniosek, wydał decyzję określającą warunki umorzenia, w

której wskazano że umorzeniu będą podlegały należności z tytułu składek na

II UZ 26/26

3

ubezpieczenie społeczne za okres ubezpieczenie społeczne - za okres od 11/2005

-02/2009 w łącznej kwocie z odsetkami - 35.871,31 zł, ubezpieczenie zdrowotne -

za okres 11/2005 - 02/2009 w łącznej kwocie z odsetkami - 16.293,08 zł, Fundusz

Pracy - za okres 11/2005 -02/2009 w łącznej kwocie z odsetkami 2.826,00 zł. W

decyzji tej w pkt II organ rentowy zamieścił informację, iż warunkiem umorzenia

wskazanych należności jest spłata należności niepodlegających umorzeniu w

terminie 12 miesięcy od dnia uprawomocnienia się decyzji. 3 stycznia 2017 r.

ubezpieczony zawarł z organem rentowym umowę o rozłożenie na raty należności

niepodlegających abolicji. Zawiadomieniem z dnia 22 sierpnia 2018 r. Oddział ZUS

poinformował ubezpieczonego o zerwaniu umowy od dnia 17 lipca 2018 r. z uwagi

na nieuregulowanie w terminie należnych składek. Zawiadomienie to organ rentowy

poprzedził wezwaniem do zapłaty z 15 czerwca 2017 r., które po dwukrotnym

awizowaniu w dniu 22 czerwca 2018 r. i w dniu 2 lipca 2018 r. nie zostało podjęte.

Odwołujący nie podjął prób kontaktu z Oddziałem ZUS i dopiero 4 października

2018 r. zwrócił się o rozłożenie na raty całości zadłużenia. Organ rentowy

rozpoznał powyższy wniosek pozytywnie, jednak ubezpieczony nie zgłosił się na

podpisanie umowy. W tym czasie odwołujący przebywał za granicą i upoważnił

swojego znajomego Z. N. do obioru kierowanej do niego korespondencji. Z. N.

opłacał również za ubezpieczonego należności wobec banków i ZUS-u. W

mieszkaniu ubezpieczonego miał przygotowane na ten cel pieniądze oraz otrzymał

od niego kartkę z informacją, kiedy, ile i na jakie konto ma wpłacić. W miesiącu

maju 2018 r. nastąpiło opóźnienie w opłaceniu składki - składka została opłacona

11 czerwca 2018 r. Również kolejne składki za czerwiec lipiec 2018 r. zostały

opłacone po terminie tj. w sierpniu 2018 r. Na przełomie czerwca i lipca 2018 r. Z. N.

był w szpitalu około 7 dni, a następnie na chorobowym. W tym czasie nie zaglądał

do skrzynki pocztowej. Po dokonaniu płatności każdorazowo informował o tym

ubezpieczonego. Czasami ubezpieczony dzwonił i przypominał mu o terminach

płatności. Ubezpieczony na bieżąco wiedział, co było opłacone. Decyzją dyrektora

ZUS z 23 listopada 2018 r. odmówiono ubezpieczonemu umorzenia powyższych

należności.

Sąd Okręgowy powołał się na art. 1 ust. 1 oraz art. 10 ustawy z dnia 9

listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych

II UZ 26/26

4

składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r.,

poz.1551).

Według Sądu Okręgowego ubezpieczony nie spełnił warunków do

umorzenia powstałego zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia

społeczne za okresy wskazane w decyzji o warunkach umorzenia, ponieważ nie

opłacił w wyznaczonym terminie zaległych składek nieobjętych abolicją. Organ

rentowy miał prawo rozwiązać zawartą z ubezpieczonym umowę układu ratalnego

wobec zaistnienia sytuacji przewidzianej w § 7 ust.1 pkt 1a aneksu do umowy nr 13

z dnia 3 stycznia 2017 r. Punkt ten dotyczy niewywiązywania się przez płatnika z

obowiązku terminowego opłacania rat wynikających z harmonogramu. Taka

sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie. Sąd Okręgowy uznał, że organ

rentowy zaskarżoną decyzją prawidłowo odmówił umorzenia należności z tytułu

składek, w oparciu o przepisy powołanej powyżej ustawy i na podstawie art. 47714 §

1 k.p.c. oddalił odwołanie.

Apelację od powyższego wyroku wniósł ubezpieczony.

Sąd Apelacyjny wskazał, że przedmiotem postępowania w niniejszej sprawie

była decyzja z 23 listopada 2018 r. odmawiająca ubezpieczonemu umorzenia

należności z uwagi na niespełnienie warunku nieposiadania na dzień wydania

decyzji niepodlegających umorzeniu należności składkowych zgodnie z art. 1 ust.

10 ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu

nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U z

2012 r., poz. 1551 ze zm.). Decyzja wydana została w związku z uznaniem przez

organ rentowy, że w terminie 12 miesięcy od dnia uprawomocnienia się decyzji o

warunkach umorzenia z 8 lipca 2016 r. - tj. do 20 sierpnia 2017 r. ubezpieczony nie

spłacił należności z tytułu składek nieobjętych postępowaniem o umorzeniu, co

miało związek z rozwiązaniem układu ratalnego łączącego strony na podstawie

umowy z 3 stycznia 2017 r. W oparciu o dokonane w sprawie ustalenia Sąd

Okręgowy uznał, że opłacenie przez ubezpieczonego po terminie składek (co

bezspornie miało miejsce) nastąpiło w warunkach uprawniających organ rentowy

do rozwiązania umowy o rozłożenie na raty tych należności i uznał, że zaskarżona

decyzja jest prawidłowa.

II UZ 26/26

5

Sąd Apelacyjny – uzupełniając ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego, w

oparciu o pismo organu rentowego z 14 lutego 2024 r. wraz załącznikami – wskazał,

że pismem z 15 czerwca 2018 r., ubezpieczony został poinformowany, że na jego

koncie figuruje niedopłata nieobjęta układem ratalnym z tytułu składek na FUZ za

okres 07/2009 z terminem wymagalności 10 sierpnia 2009 r. w kwocie 12,97 zł oraz

na FPiFGP za okres 07/2009 r. z terminem wymagalności 10 sierpnia 2010 r.

Jednocześnie organ rentowy w piśmie tym wezwał ubezpieczonego do

uregulowania powyższych należności w terminie 7 dni od otrzymania niniejszego

pisma, pouczając, że nieuregulowanie należności w terminie, zgodnie z § 7 umowy

o rozłożenie na raty należności z tytułu składek spowoduje rozwiązanie umowy.

Wezwanie nie zostało podjęte przez ubezpieczonego. Następnie zawiadomieniem z

22 sierpnia 2018 r. organ rentowy poinformowany ubezpieczonego, że umowa o

rozłożeniu na raty należności składkowych uległa rozwiązaniu od 17 lipca 2018 r.

Wskazał, że pismem z 15 czerwca 2018 r. ubezpieczony był wzywany do

uregulowania zadłużenia, wynikającego z opłacenia rat po terminie i w

wyznaczonym terminie różnice nie zostały opłacone w pełnej wysokości. W

zawiadomieniu organ rentowy poinformował ubezpieczonego o możliwości

wystąpienia z wnioskiem o utrzymanie w mocy umowy o rozłożeniu na raty

należności składkowych. Zgodnie z art. 1 ust. 11 i 12 ustawy abolicyjnej

niepodlegające umorzeniu należności, o których mowa w ust. 10, podlegają spłacie

w terminie 12 miesięcy od dnia uprawomocnienia się decyzji, o której mowa w ust.

8 (decyzja warunkowa). W przypadku, gdy w terminie 12 miesięcy od dnia

uprawomocnienia się decyzji, tej decyzji, niepodlegające umorzeniu należności, z

wyłączeniem składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących

płatnikami składek, zostaną rozłożone na raty, warunek, o którym mowa w ust. 10,

uważa się za spełniony po ich opłaceniu. Niewątpliwie w przypadku zawarcia

umowy o rozłożenie należności składkowych warunkiem umorzenia zaległości na

podstawie ustawy abolicyjnej jest spłata zaległości niepodlegających umorzeniu w

terminach określonych w układzie ratalnym, a niedochowanie tych terminów

skutkujące rozwiązaniem układu, uniemożliwia umorzenie zaległości.

Z powyższych ustaleń, potwierdzonych stanowiskiem organu rentowego,

wynika, że umowa o rozłożeniu należności z tytułu składek na raty została

II UZ 26/26

6

rozwiązana z uwagi na nieuregulowanie zadłużenia spoza układu ratalnego

(należności na FUZ za okres 07/2009 oraz na FPiFGP za okres 07/2009 r.).

Tymczasem Sąd Okręgowy bez sprawdzenia treści pisma z 16 czerwca 2018 r. (nie

znajdowało się w aktach rentowych) dokonał rozstrzygnięcia w oparciu o ustalenia,

że ubezpieczony miał opłacone po terminie składki objęte układem ratalnym za

miesiące maj- lipiec 2018 r., czym nie rozpoznał istoty sprawy.

Według Sądu Apelacyjnego organ rentowy nie wskazał, na jakiej podstawie

prawnej nastąpiło rozwiązane powyższej umowy. Nie uczynił tego w toku całego

postępowania, w tym również na wezwanie Sądu Apelacyjnego. Analiza treści

umowy z 3 stycznia 2017 r. wskazuje na brak takich zapisów, które w świetle

okoliczności faktycznych sprawy mogłyby stanowić podstawę do jej rozwiązania. W

szczególności nie może nim być § 7 ust 1 pkt 1, jak błędnie uznał Sąd Okręgowy.

Nie wykazano bowiem, aby ubezpieczony posiadał nieopłacone dwie raty układu,

których termin płatności upłynął. Bezspornie ubezpieczony opłacił po terminie raty

składek za maj 2018 r., której termin płatności przypadał na 21 maja 2018 r., a

płatność nastąpiła 11 czerwca 2018 r. oraz za czerwiec 2018 r., której termin

płatności przypadał na 20 czerwca 2018 r, a płatność nastąpiła 9 sierpnia 2018 r.

Jednak w dacie wymagalności raty za czerwiec rata za maj została już opłacona

(nawet uwzględniając ponoszone w niektórych pismach stanowisko organu

rentowego, że w całości płatność raty za maj nastąpiła w sierpniu, gdyż treść ww.

zapisu nie wskazuje, że może chodzić, także o częściową nieopłaconą ratę (jak np.

ust. 1 pkt 2). Podobnie składka za lipiec 2018 r., której termin płatności przypadał

na 20 lipca 2018 r., była opłacona po terminie w dniu 24 sierpnia 2018 r., ale nie

miało to znaczenia z uwagi datę rozwiązania umowy 17 lipca 2018 r.). Powyższe

okoliczności zostały błędnie zinterpretowane przez Sąd Okręgowy. Nie mógł też

stanowić podstawy rozwiązania umowy § 7 ust 1 pkt 2, zgodnie z którym umowa

ulega rozwiązaniu, gdy dłużnik opłacił raty w częściowej wysokości i w

wyznaczonym przez Zakład terminie nie uregulował różnicy wraz z odsetkami za

zwłokę naliczanymi na zasadach określonych w ordynacji podatkowej do dnia

wpłaty włącznie, skoro składki wskazane w piśmie z 15 czerwca 2018 r. dotyczyły

należności nieobjętych układem ratalnym. Organ rentowy nie wykazał też innych

II UZ 26/26

7

podstaw uzasadniających rozwiązanie umowy, w tym z pkt 3, czy też pkt 4 - jak

słusznie podniósł apelujący.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego organ rentowy rozwiązał umowę o rozłożeniu

na raty należności składkowych bez podstawy prawnej, co nie mogło stanowić

podstawy do wydania zaskarżonej decyzji. Oceny powyższej nie zmienia fakt, że

należności objęte pismem z 15 czerwca 2018 r., jako należności niepodlegające

umorzeniu nie zostały opłacone przez ubezpieczonego. Ponieważ nie były objęte

układem ratalnym (jak wskazał organ rentowy w piśmie z 14 lutego 2024 r., nie było

też aneksu do umowy), ubezpieczony nie mógł mieć świadomości, że podlegają

opłaceniu. Były to niewielkie kwoty, których nieopłacenie spowodowało dotkliwe

skutki dla ubezpieczonego. Organ rentowy podnosi, że mimo informacji zawartych

w zawiadomieniu z 22 sierpnia 2018 r. odwołujący nie podjął żadnych prób kontaktu

z organem rentowym. Nie zgłosił się też do podpisania kolejnego układu ratalnego.

Trzeba jednak mieć na względzie niekwestionowane w sprawie ustalenia, że

ubezpieczony pracował za granicą. Dlatego nie odebrał pisma, ale zadbał o to, aby

korespondencję odbierał i regulował należności w jego imieniu Z. N., który jednak w

tym czasie zachorował i przebywał w szpitalu. Stąd wystąpiły uchybienia

(nieznaczne) terminu płatności składek za maj - lipiec 2018 r. Poza tym

ubezpieczony skrupulatnie podchodził do obowiązku regulowania składek, co

przyznał świadek. Jak wynika z danych organu rentowego poza w/w należnościami

po terminie opłacona została tylko rata za luty 2017 r. (2 dni po terminie). Organ

rentowy informował ubezpieczonego o możliwości utrzymania w mocy układu

ratalnego. Ubezpieczony zwrócił się o rozłożenie na raty zadłużenia w dniu 4

października 2018 r. Wniosek został załatwiony pozytywnie, o czym organ rentowy

powiadomił ubezpieczonego pismem z 2 grudnia 2018 r. (ubezpieczony nie zgłosił

się na podpisanie umowy). Niemniej jednak wcześniej 22 listopada 2018 r. zapadła

zaskarżona decyzja. W ocenie Sądu Apelacyjnego zakres kognicji sądu w

przedmiotowej sprawie nie może ograniczyć się tylko do stwierdzenia, że

warunkiem umorzenia zaległości składkowych na podstawie ustawy abolicyjnej jest

nieposiadanie na dzień wydania decyzji o umorzeniu tych (niepodlegających

umorzeniu) zaległości z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne,

II UZ 26/26

8

jeżeli następstwo tego stanu rzeczy wynika z okoliczności, które uniemożliwiły albo

w znacznym stopniu ograniczyły faktyczną możliwość ich spłaty.

Według Sądu drugiej instancji zaskarżona decyzja zapadła przedwcześnie,

bez uwzględnienia szczególnych okoliczności sprawy, które w ocenie Sądu

Apelacyjnego stanowią podstawę do ponownej analizy sytuacji ubezpieczonego w

kontekście umożliwienia mu wywiązania się z powinności wynikających z decyzji

warunkowej i uregulowania składek niepodlegających umorzeniu, co wymaga

przeprowadzenia w tym zakresie niezbędnych czynności np. dotyczących

możliwości utrzymania układu ratalnego. Z uwagi na charakter zaskarżonej decyzji

powyższe wykracza poza możliwości niniejszego postępowania sądowego. W

przedmiotowej sprawie rozstrzygnięcie sprowadzać mogło się tylko do orzeczenia o

braku podstaw do umorzenia należności objętych zaskarżoną decyzją - w

przypadku uznania nieopłacenia składek niepodlegających umorzeniu w trybie art.

1 ust. 13 pkt 2 ustawy abolicyjnej bądź orzeczenia o ich umorzeniu w przypadku

spełnienia powyższego warunku (art. 1 ust. 13 pkt 1). Ostatni wariant nie jest

możliwy z uwagi na decyzję organu rentowego o rozwiązaniu układu ratalnego,

skutkującą brakiem spełnienia przez ubezpieczonego przesłanki z art. 1 ust. 10

ustawy abolicyjnej.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy, a

ze względu na zakres kompetencji sądu - przekazanie sprawy sądowi pierwszej

instancji nie mogło doprowadzić do usunięcia wskazanej wadliwości zaskarżonej

decyzji, co czyniło zasadnym orzeczenie, jak w sentencji wyroku na podstawie art.

47714a k.p.c. z uwzględnieniem art. 386 § 4 k.p.c.

Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego zażaleniem wniesionym do Sądu

Najwyższego na podstawie art. 3941 § 11 zaskarżył organ rentowy, zarzucając

naruszenie art. 47714a w związku z art. 386 § 4 k.p.c. przez błędne jego

zastosowanie w stanie faktycznym sprawy i uznanie, że zachodzą podstawy do

jego zastosowania, podczas gdy art. 47714 § 21 k.p.c. wskazuje, w jakich

przypadkach istnieje możliwość wydania orzeczenia kasatoryjnego - w sprawach

decyzji nakładających na ubezpieczonego zobowiązanie, ustalających wymiar tego

zobowiązania lub obniżających świadczenie, a zostały one wydane z rażącym

naruszeniem przepisów o postępowaniu przed organem rentowym. W stanie

II UZ 26/26

9

faktycznym sprawy mamy do czynienia z decyzją odmawiającą płatnikowi składek

umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne oraz

Fundusz Pracy, a nadto brak jest rażącego naruszenia postępowania przed

organem rentowym.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego rozstrzygnięcia i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na zażalenie odwołujący się wniósł o oddalenie zażalenia w

całości oraz o zasądzenie na rzecz ubezpieczonego kosztów postępowania

zażaleniowego, w tym kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozpatrywane zażalenie organu rentowego jest uzasadnione.

Rozważając charakter zażalenia wnoszonego do Sądu Najwyższego na

podstawie art. 3941 § 11 k.p.c., Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że kontrola

dokonywana w ramach tego środka powinna mieć charakter formalny, skupiający

się na przesłankach uchylenia orzeczenia sądu pierwszej instancji. Ponieważ

zażalenie przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. jest skierowane przeciwko uchyleniu

wyroku i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania, ocenie w tym

postępowaniu zażaleniowym może być poddana jedynie prawidłowość

zakwalifikowania przez sąd odwoławczy określonej sytuacji procesowej jako

odpowiadającej powołanej przez ten sąd podstawie orzeczenia kasatoryjnego.

Ocena ta nie obejmuje natomiast zarówno merytorycznego stanowiska prawnego

sądu drugiej instancji, jak i prawidłowości zastosowania przepisów prawa

procesowego, które nie odnoszą się do kwalifikacji powstałej sytuacji procesowej w

kontekście przesłanek z art. 386 § 2 i § 4 k.p.c. Oznacza to, że Sąd Najwyższy

sprawdza jedynie, czy rzeczywiście doszło do nierozpoznania przez sąd pierwszej

instancji istoty sprawy albo, czy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia

postępowania dowodowego w całości, bądź czy w rachubę wchodziła podstawa

nieważności postępowania. Tylko spełnienie lub niespełnienie tych przesłanek ma

znaczenie w postępowaniu wywołanym wniesionym zażaleniem (postanowienia

Sądu Najwyższego z: 10 czerwca 2014 r., III PZ 6/14, LEX nr 1486981; 30

września 2014 r., III UZ 9/14, LEX nr 1515151; 21 października 2014 r., III PZ 9/14,

LEX nr 1532750; 20 lutego 2015 r., V CZ 112/14, LEX nr 1677146; 22 lipca 2015 r.,

II UZ 26/26

10

I UZ 6/15, LEX nr 1767098; 14 lipca 2016 r., II UZ 22/16, LEX nr 2080525; 10

września 2025 r., II UZ 29/25, LEX nr 3933326). Sąd drugiej instancji na podstawie

art. 386 § 4 k.p.c. może zatem uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do

ponownego rozpoznania tylko w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji

istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania

dowodowego w całości. W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że przepis ten nie

statuuje obowiązku, a jedynie możliwość rozstrzygnięcia kasatoryjnego (wyroki

Sądu Najwyższego z: 13 listopada 2002 r., I CKN 1149/00, LEX nr 75293; 5 lutego

2002 r., I PKN 845/00, OSNP 2004 Nr 3, poz. 46; 9 lipca 2009 r., II PK 311/08, LEX

nr 533041; postanowienie Sądu Najwyższego z 28 października 2025 r., II UZ

23/25, LEX nr 3934499). Z dniem 7 listopada 2019 r. wszedł w życie art. 47714 § 21

k.p.c., który stanowi, że jeżeli decyzja nakładająca na ubezpieczonego

zobowiązanie, ustalająca wymiar tego zobowiązania lub obniżająca świadczenie,

została wydana z rażącym naruszeniem przepisów o postępowaniu przed organem

rentowym, sąd uchyla tę decyzję i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania

organowi rentowemu. Kompetencja sądu przewidziana w tym przepisie ma

charakter wyjątku od reguły obowiązującej w postępowaniu w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych, którą pozostaje w dalszym ciągu orzekanie przez sąd

pierwszej instancji w sposób reformatoryjny. To uprawnienie sądu zostało

zawężone do spraw enumeratywnie wymienionych w treści tego przepisu; dotyczy

więc wyłącznie spraw zainicjowanych wniesieniem odwołania od decyzji: 1)

nakładającej obowiązek („zobowiązanie”) na ubezpieczonego; 2) określającej

(„ustalającej”) wymiar obowiązku („zobowiązania”) albo 3) obniżającej świadczenie

wypłacane przez organ rentowy. A contrario w pozostałych sprawach sąd pierwszej

instancji nie jest uprawniony do uchylenia zaskarżonej decyzji i przekazania sprawy

organowi rentowemu do ponownego rozpoznania. Zasadniczą przesłanką, która

decyduje o możliwości wydania na tej podstawie prawnej wyroku kasatoryjnego,

jest ustalenie przez sąd orzekający w danej sprawie, że w postępowaniu przed

organem rentowym doszło do rażącego naruszenia przepisów procesowych

regulujących sposób postępowania przed organem rentowym oraz - posiłkowo -

regulacji zawartych w k.p.a. Rażące naruszenie przez organ rentowy przepisów

prawa materialnego (np. z powodu oczywiście wadliwej wykładni przepisu lub jego

II UZ 26/26

11

ewidentnie błędnego zastosowania) nie jest przesłanką umożliwiającą wydanie

wyroku kasatoryjnego na podstawie art. 47714 § 21 k.p.c. Warunkiem sine qua non

oceny, czy doszło w myśl art. 47714 § 21 k.p.c. do wydania decyzji z rażącym

naruszeniem przepisów o postępowaniu przed organem rentowym, jest

wcześniejsze ustalenie, czy konkretna sprawa dotyczy zobowiązania

ubezpieczonego, wymiaru tego zobowiązania lub obniżenia świadczenia.

Wykładnia tego przepisu, mającego charakter wyjątku od reguły, powinna być

ścisła, uwzględniająca przede wszystkim wykładnię językową. Granice

zastosowania art. 47714 § 21 k.p.c. były już przedmiotem zainteresowania Sądu

Najwyższego. W wyroku z 19 maja 2022 r. (I USKP 130/21, LEX nr 3433258)

wskazano, że postępowanie sądowe w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych skupia się na wadach wynikających z naruszenia prawa materialnego,

a kwestia wad decyzji administracyjnych spowodowanych naruszeniem przepisów

postępowania administracyjnego pozostaje w zasadzie poza przedmiotem tego

postępowania. Sąd ubezpieczeń społecznych, jako sąd powszechny, może i

powinien dostrzegać jedynie takie wady formalne decyzji administracyjnej, które

decyzję tę dyskwalifikują w stopniu odbierającym jej cechy aktu administracyjnego

jako przedmiotu odwołania. Wprowadzenie do porządku prawnego art. 47714 § 21

k.p.c. regułę tę modyfikuje. Odstępstwo od zasady jest jednak ograniczone

podmiotowo i przedmiotowo. Przepis wskazuje bowiem w ujęciu przedmiotowym,

że chodzi wyłącznie o "decyzję nakładającą na ubezpieczonego zobowiązanie,

ustalającą wymiar tego zobowiązania lub obniżającą świadczenie", a także, że w

ujęciu podmiotowym odnosi się tylko do "ubezpieczonego", który jest adresatem

decyzji.

W rozpoznawanej sprawie Sąd Apelacyjny uchylił wyrok Sądu pierwszej

instancji oraz decyzję organu rentowego i przekazał sprawę do ponownego

rozpoznania bezpośrednio organowi rentowemu na podstawie art. 47714a w związku

z art. 386 § 4 k.p.c., przyjmując, że doszło do nierozpoznania istoty sprawy. Sąd

Najwyższy wielokrotnie wskazywał, że „nierozpoznanie istoty sprawy” w rozumieniu

art. 386 § 4 k.p.c. polega na poprzestaniu na błędnym przyjęciu przez sąd

pierwszej instancji przesłanki niweczącej lub hamującej roszczenie (prekluzja,

przedawnienie, potrącenie, brak legitymacji, prawo zatrzymania itp.) albo na

II UZ 26/26

12

zaniechaniu zbadania (w ogóle) materialnej podstawy żądania, niezbadaniu

podstawy merytorycznej dochodzonego roszczenia albo całkowitym pominięciu

merytorycznych zarzutów pozwanego (wyroki Sądu Najwyższego z: 28 listopada

2000 r., IV CKN 175/00, LEX nr 515416; 8 listopada 2001 r., II UKN 581/00, LEX nr

567859; 6 grudnia 2001 r., I PKN 714/00, OSNP 2003 Nr 22, poz. 544; 12 lutego

2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003 Nr 3, poz. 36, z glosą E. Rott-Pietrzyk; 12

września 2002 r., IV CKN 1298/00, LEX nr 80271; 2 października 2002 r., I PKN

482/01, LEX nr 577445; 25 listopada 2003 r., II CK 293/02, LEX nr 151622; 21

października 2005 r., III CK 161/05, LEX nr 178635; 17 kwietnia 2008 r., II PK

291/07, LEX nr 837059; 11 sierpnia 2010 r., I CSK 661/09, LEX nr 737251;

postanowienia Sądu Najwyższego z: 27 czerwca 2014 r., V CZ 41/14, LEX nr

1504595; 24 listopada 2016 r., II CZ 115/16, LEX nr 2159095; 27 maja 2022 r., III

CZ 178/22, LEX nr 3390433; 28 października 2025 r., II UZ 26/25, LEX nr 3954287).

Oznacza to, że „rozpoznanie istoty sprawy” jest pojęciem węższym niż rozpoznanie

i rozstrzygnięcie sprawy w ogóle. Ponadto w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych nierozpoznanie istoty sprawy (art. 386 § 4 k.p.c.) polega na

nierozpoznaniu przez sąd pierwszej instancji sprawy w zakresie objętym decyzją

organu rentowego oraz wniesionym odwołaniem (wyrok Sądu Najwyższego z 11

lipca 2007 r., III UK 20/07, OSNP 2008 nr 17-18, poz. 264; postanowienie Sądu

Najwyższego z 28 października 2025 r., II UZ 26/25, LEX nr 3954287). Natomiast

nie stanowi nierozpoznania istoty sprawy niewzięcie pod rozwagę wszystkich

dowodów, które mogły służyć do należytego rozpatrzenia sprawy lub nierozważenie

wszystkich okoliczności (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca 2011

r., III CSK 330/10, LEX nr 885041). Z tego względu wszelkie inne wady

rozstrzygnięcia, dotyczące naruszeń prawa materialnego, czy też procesowego -

poza nieważnością postępowania i nieprzeprowadzeniem postępowania

dowodowego w całości - nie uzasadniają uchylenia wyroku i przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania. W przypadku uchylenia orzeczenia z powodu

nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy rolą Sądu Najwyższego

w postępowaniu zażaleniowym jest zbadanie, czy sąd odwoławczy w sposób

prawidłowy rozumiał to pojęcie i czy jego merytoryczne stanowisko w sprawie

uzasadniało taką ocenę postępowania sądu pierwszej instancji, natomiast poza

II UZ 26/26

13

zakresem kontroli pozostaje trafność stanowiska prawnego sądu odwoławczego co

do meritum, jak również wskazania co do dalszego toku postępowania

(postanowienie Sądu Najwyższego z 14 czerwca 2017 r., I CZ 17/17, LEX nr

2340602). Zadaniem sądu drugiej instancji jest nie samo rozważenie zarzutów

apelacji, ale ponowne merytoryczne rozpoznanie sprawy.

Podstawą rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego uznającego, że doszło do

nierozpoznania istoty sprawy, było twierdzenie, że organ rentowy rozwiązał umowę

o rozłożeniu na raty należności składkowych bez podstawy prawnej, co nie mogło

stanowić podstawy do wydania zaskarżonej decyzji.

Organ rentowy w zaskarżonej decyzji z 23 listopada 2018 r. wydanej na

podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w

związku z art. 1 ust. 13 pkt 2 ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu

należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące

pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r., poz.1551) rozstrzygnął w przedmiocie

odmowy umorzenia należności z tytułu dokładnie określonych w zaskarżonej

decyzji składek. Sąd Okręgowy rozpoznając odwołanie ubezpieczonego od

zaskarżonej w tym postępowaniu decyzji organu rentowego, rozpoznawał sprawę w

granicach wyznaczonych przez treść tej decyzji, której prawidłowość kontrolował na

datę jej wydania. Sąd Okręgowy uznał, że organ rentowy zaskarżoną decyzją

prawidłowo odmówił umorzenia należności z tytułu składek, w oparciu o przepisy

powołanej powyżej ustawy i na podstawie art. 47714 § 1 k.p.c. oddalił odwołanie.

W kontekście powyższego nie jest trafne stanowisko zaskarżonego wyroku

Sądu Apelacyjnego, jakoby doszło do nierozpoznania istoty sprawy. Sąd Najwyższy

w uzasadnieniu postanowienia z 5 grudnia 2024 r., III CZ 226/24 (LEX nr 3790233),

po raz kolejny przypomniał, że „do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wtedy,

gdy sąd pierwszej instancji nie zbada materialnej podstawy żądania, wychodząc z

błędnego założenia, że istnieje przeszkoda unicestwiająca roszczenie albo

wykluczająca jego skuteczne dochodzenie. Przesłanka ta - w przeciwieństwie do

określonej w art. 386 § 4 in fine k.p.c. - nie dotyczy zatem sytuacji, w których błąd

sądu pierwszej instancji lokuje się w sferze faktów i dowodów, lecz polega na

nieprawidłowym założeniu o istnieniu okoliczności stojącej na przeszkodzie ocenie

istoty sprawy". W związku z powyższym nierozpoznanie istoty sprawy nie wiąże się

II UZ 26/26

14

z zaniechaniem dokonania przez sąd pierwszej instancji określonych ustaleń

faktycznych i to także wtedy, gdy ustalenia te - w ocenie sądu drugiej instancji - są

konieczne do rozstrzygnięcia sprawy, a ich zakres jest znaczny. W przyjętym w

Kodeksie postępowania cywilnego modelu apelacji pełnej sąd drugiej instancji

dysponuje kompetencjami rozpoznawczymi na równi z sądem pierwszej instancji

(uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., III

CZP 49/07, OSNC 2008 Nr 6, poz. 55; zob. też A. Olaś, Co oznacza możliwość

pominięcia przez sąd drugiej instancji nowych faktów i dowodów, które strona

mogła powołać w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji (art. 381 k.p.c.)?,

Polski Proces Cywilny 2026, nr 1, s. 235 i n.).

Uwzględniając powyżej przedstawioną argumentację Sąd Najwyższy na

podstawie art. 3941 § 11 i § 3 w związku z 39815 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w

związku z art. 39821 k.p.c. orzekł jak w sentencji postanowienia.

[a.ł]