Spór spółki o raty za składki ZUS. SN oddalił zażalenie na uchylenie wyroku

Sąd Okręgowy w Toruniu, wyrokiem z 26 lipca 2023 r. ,sygn. akt IV U 303/23

odmówił odrzucenia odwołania (pkt I), zobowiązał Zakład Ubezpieczeń

Społecznych Oddział w Toruniu do wydania decyzji w razie odmowy uwzględnienia

wniosku z 13 grudnia 2022 r. odwołującej M. sp. z o.o. w T., o rozłożenie na raty

należności z tytułu składek za listopad 2022 r. w terminie miesiąca od daty

uprawomocnienia się wyroku (pkt II), stwierdził, że niewydanie decyzji przez organ

rentowy nastąpiło z rażącym naruszeniem prawa (pkt III) oraz zasądził od organu

rentowego na rzecz odwołującej kwotę 1.800 zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania (pkt IV).

Sąd Apelacyjny w Gdańsku, na skutek apelacji organu rentowego, wyrokiem

z 26 marca 2025 r., sygn. akt III AUa 1215/23 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał

II UZ 27/26

2

sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Toruniu, pozostawiając

temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej.

Zażalenie na wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku wywiodła odwołująca

spółka, zarzucając naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na jego

treść, w postaci art. 386 § 4 k.p.c., przez niewłaściwą ocenę prawną sprawy i

przyjęcie, że Sąd Okręgowy w Toruniu nie rozpoznał istoty sprawy, przez co Sąd

Apelacyjny w Gdańsku uchylił wyrok z 26 lipca 2023 r. w sprawie o sygn. akt IV U

303/23 i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w

Toruniu.

W związku z powyższym skarżąca spółka wniosła o: uchylenie

zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu w Gdańsku i zasądzenie od organu rentowego na rzecz odwołującej

spółki zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego

według norm przepisanych. Z ostrożności wniosła także o nieobciążenie skarżącej

spółki kosztami postępowania.

W odpowiedzi na zażalenie, organ rentowy wniósł o oddalenie zażalenia w

całości i zasądzenie na rzecz organu rentowego kosztów postępowania

zażaleniowego według norm przepisanych wraz z odsetkami.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie wywiedzione w niniejszej sprawie okazało się nieuzasadnione.

W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że kontrola zaskarżonego orzeczenia

w trybie zażalenia (art. 3941 § 11 k.p.c.) ma na celu weryfikację przesłanek między

innymi z art. 386 § 4 k.p.c. (ten przepis wskazała strona skarżąca). Zatem Sąd

Najwyższy sprawdza, czy rzeczywiście doszło do nierozpoznania przez Sąd

pierwszej instancji istoty sprawy albo, że wydanie wyroku wymaga

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Ocena ta nie obejmuje

natomiast zarówno merytorycznego stanowiska prawnego Sądu drugiej instancji,

jak i prawidłowości zastosowania przepisów prawa procesowego, które nie odnoszą

II UZ 27/26

3

się do kwalifikacji powstałej sytuacji procesowej w kontekście przesłanek z art. 386

§ 2 i 4 k.p.c. Tylko wystąpienie tych przesłanek ma znaczenie w postępowaniu

wywołanym wniesionym zażaleniem (por. postanowienie Sądu Najwyższego: z 10

czerwca 2014 r., III PZ 6/14, LEX nr 1486981; z 30 września 2014 r., III UZ 9/14,

LEX nr 1515151; z 21 października 2014 r., III PZ 9/14, LEX nr 1532750; z 22 lipca

2015 r., I UZ 6/15, LEX nr 1767098; z 14 lipca 2016 r., II UZ 22/16, LEX nr 2080525

czy z 24 listopada 2017 r., III CZ 35/17, LEX nr 2459681).

Należy przypomnieć w tym miejscu, że postępowanie apelacyjne ma

charakter merytoryczny, co oznacza, że sąd drugiej instancji nie może ograniczać

się do oceny zarzutów apelacyjnych, lecz musi - niezależnie od ich treści - dokonać

ponownie własnych ustaleń, a następnie poddać je ocenie pod kątem prawa

materialnego (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31

stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008 nr 6, poz. 55). Zasadne wniesienie

apelacji powinno zatem prowadzić przede wszystkim do wydania orzeczenia

reformatoryjnego, a wyjątkowo tylko orzeczenia kasatoryjnego. Z treści art. 386

k.p.c. wynika, że Sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać

sprawę do ponownego rozpoznania tylko w trzech wypadkach: w razie stwierdzenia

nieważności postępowania (art. 386 § 2 k.p.c.), w razie nierozpoznania przez Sąd

pierwszej instancji istoty sprawy albo, gdy wydanie wyroku wymaga

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4 k.p.c.).

Ponadto w orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że zaistnienie przesłanek do

uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, nie statuuje

obowiązku, a jedynie możliwość rozstrzygnięcia kasatoryjnego (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z 9 lipca 2009 r., II PK 311/08, LEX nr 533041; z 13 listopada 2002 r.,

I CKN 1149/00, LEX nr 75293 i z 5 lutego 2002 r., I PKN 845/00, OSNP 2004 nr 3,

poz. 46).

Jak wspomniano wyżej, w art. 386 § 4 k.p.c. zostały sformułowane przyczyny

uchylenia wyroku z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania. Są nimi

nierozpoznanie przez Sąd pierwszej instancji istoty sprawy i konieczność

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.

II UZ 27/26

4

Odnośnie do pierwszej z powołanych przesłanek uchylenia wyroku do

ponownego rozpoznania, w orzecznictwie Sądu Najwyższego zauważa się, że

Kodeks postępowania cywilnego posługuje się pojęciem „istota sprawy” w wielu

miejscach i w różnych kontekstach normatywnych. Ilekroć ustawodawca odwołuje

się do pojęcia „istota sprawy”, zawsze nawiązuje do jej meritum, a więc do tych

czynników postępowania, które warunkują orzeczenia o istocie żądań i twierdzeń

stron. Przeważnie ustawodawca czyni to zresztą w celu odróżnienia zagadnień

merytorycznych od kwestii czysto procesowych (formalnych, incydentalnych,

wpadkowych). „Rozpoznanie istoty sprawy” jest pojęciem węższym niż rozpoznanie

i rozstrzygnięcie sprawy w ogóle. Nie może być też utożsamiane ani kojarzone z

rozpoznaniem tylko kwestii formalnoprawnych. Może ono bowiem oznaczać

wyłącznie zbadanie materialnej (istotnej) podstawy żądania pozwu oraz

ewentualnie, merytorycznych zarzutów pozwanego. Zatem, a contrario,

nierozpoznanie istoty sprawy to zaniechanie przez sąd tego właśnie badania (wyrok

Sądu Najwyższego z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999 nr 1, poz.

22). W judykaturze pojęcie to interpretowane jest jako wadliwość rozstrzygnięcia,

polegająca na wydaniu przez Sąd pierwszej instancji orzeczenia, które nie odnosi

się do tego, co było przedmiotem sprawy, bądź na zaniechaniu zbadania

materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów strony z powodu

bezpodstawnego przyjęcia, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa

unicestwiająca roszczenie (postanowienia Sądu Najwyższego: z 23 września 1998

r., II CKN 897/97, OSNC z 1999 nr 1, poz. 22; z 15 lipca 1998 r., II CKN 838/97,

LEX nr 50750; z 3 lutego 1999 r., III CKN 151/98, LEX nr 519260; z 9 listopada

2012 r., IV CZ 156/12, LEX nr 1231340; z 23 listopada 2012 r., I CZ 147/12, LEX nr

1284698 oraz wyroki tego Sądu: z 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003 nr 3,

poz. 36; z 21 października 2005 r., III CK 161/05, LEX nr 178635 i z 12 listopada

2007 r., I PK 140/07, OSNP 2009 nr 1-2, poz. 2). Przykładami nierozpoznania istoty

sprawy są oddalenie powództwa przez Sąd pierwszej instancji, z uwagi na przyjęcie

braku legitymacji procesowej strony, albo w wyniku stwierdzenia wygaśnięcia lub

przedawnienia roszczenia, bez przeprowadzenia pełnego postępowania

dowodowego - w wypadku, gdy Sąd drugiej instancji nie podzieli stanowiska o

wystąpieniu tych podstaw oddalenia żądań (wyroki Sądu Najwyższego: z 23

II UZ 27/26

5

września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999 nr 1, poz. 22 oraz z 14 maja 2002 r.,

V CKN 357/00, LEX nr 55513). Nierozpoznanie istoty sprawy zachodzi wówczas,

gdy Sąd pierwszej instancji rozstrzygnął nie o tym, co było przedmiotem sprawy lub

zaniechał w ogóle zbadania materialnej podstawy żądania, pominął całkowicie

merytoryczne zarzuty zgłoszone przez stronę, rozstrzygnął o żądaniu powoda na

innej podstawie faktycznej niż zgłoszona w pozwie, nie uwzględnił (nie rozważył)

wszystkich zarzutów pozwanego dotyczących kwestii faktycznych czy prawnych

rzutujących na zasadność roszczenia powoda. W sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych, nierozpoznanie istoty sprawy (art. 386 § 4 k.p.c.) polega na

nierozpoznaniu przez Sąd pierwszej instancji sprawy w zakresie objętym

zaskarżoną decyzją. Chodzi o niedokonanie oceny, czy decyzja jest prawidłowa w

świetle przepisów prawa materialnego i na podstawie ustalonego stanu faktycznego

(wyroki Sądu Najwyższego: z 22 kwietnia 1999 r., II UKN 589/98, OSNAPiUS 2000

nr 12, poz. 483; z 11 lipca 2007 r., III UK 20/07, OSNP 2008 nr 17-18, poz. 264 oraz

postanowienia: z 15 maja 2018 r., I UZ 7/18, LEX nr 2555737 i z 28 czerwca 2016

r., I UZ 11/16, LEX nr 2093748).

Należy też podkreślić, że postępowanie sądowe w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych, łączy elementy kontrolne i rozpoznawcze. Pierwszy

aspekt każe uznać decyzję organu rentowego za miarodajny przedmiot oceny

merytorycznej sądu, druga właściwość umożliwia sądowi autonomiczne

rozpoznanie sporu, niezależnie od wniosków wynikających z postępowania

administracyjnego. Inaczej rzecz ujmując, sądowi przyznano pełną swobodę

ocenną, tak w zakresie faktów, jak i stosowanego prawa (funkcja rozpoznawcza

sądu). Tylko zatem przedmiot sporu determinowany jest treścią zaskarżonej przez

ubezpieczonego decyzji (funkcja kontrolna sądu). W konsekwencji sąd ubezpieczeń

społecznych nie jest związany oceną prawną organu rentowego, ponieważ kontrola

zaskarżonej decyzji nie ogranicza się do zbadania prawidłowości kwalifikacji

prawnej przyjętej przez organ rentowy, ale polega na zbadaniu materialnoprawnej

podstawy rozstrzygnięcia. W rezultacie, sąd ubezpieczeń społecznych nie jest

związany błędną kwalifikacją prawną czy wadliwym uzasadnieniem zaskarżonej

decyzji (wyrok Sądu Najwyższego z 24 października 2017 r., I UK 220/17, OSNP

2018 nr 8, poz. 109). Sąd ubezpieczeń społecznych, ustalając prawo lub

II UZ 27/26

6

przyznając świadczenie, ma obowiązek ustalić wszystkie jego warunki, nawet gdy

organ rentowy w decyzji negatywnie ocenił tylko niektóre z nich, bez rozpoznania

pozostałych (por. w odniesieniu do prawa do emerytury wyrok Sądu Najwyższego z

7 marca 2006 r., I UK 195/05, OSNP 2007 nr 3-4, poz. 55). W związku z tym sąd

ubezpieczeń społecznych może stwierdzić brak przesłanek nabycia prawa do

świadczenia, którego organ rentowy nie zarzucał, ani w uzasadnieniu decyzji, ani w

toku postępowania przed sądem (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z 7 lutego

2002 r., II UKN 42/01,OSNP 2003 nr 22, poz. 551).

Sąd Apelacyjny słusznie uznał, że wyrok Sądu pierwszej instancji nie mógł

się ostać, skoro sąd ten uchylił się od obowiązku merytorycznego rozpoznania

sprawy. Sąd pierwszej instancji miał bowiem podstawy do oceny zasadności

rozstrzygnięcia organu o odmowie zawarcia układu ratalnego, powinien

merytorycznie zbadać tę kwestię i wydać merytoryczne rozstrzygnięcie o istocie

sporu. Nie ulega wątpliwości, że odmowa uwzględnienia wniosku z art. 29 ust. 1

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.

Dz.U. z 2024 r., poz. 479) o rozłożeniu należności z tytułu składek na raty,

następuje w formie decyzji administracyjnej, od której przysługuje odwołanie do

sądu w terminie i według zasad określonych w przepisach Kodeksu postępowania

cywilnego (art. 83 ust. 1 i ust. 2 tej ustawy; zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

10 grudnia 2024 r. III UZP 3/24, OSNP 2025 nr 4, poz. 38). Ale, jak to wynika z

orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, zakwalifikowanie danego pisma

jako decyzji administracyjnej (postanowienia) nie wymaga, aby zawierało ono

wszystkie składniki, o których mowa w art. 107 § 1 k.p.a. Niezbędnym natomiast

składnikiem uznania pisma za decyzję administracyjną (postanowienie), jest

zawarcie w nim rozstrzygnięcia o istocie sprawy (tak m.in. wyrok Naczelnego Sądu

Administracyjnego z 15 kwietnia 2025 r., III OSK 427/22, Legalis nr 3207386).

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy, z mocy art. 39814 w zw. z art.

3941 § 3 k.p.c., orzekł jak w sentencji. Nie orzeczono o kosztach postępowania z

uwagi na to, że postępowanie nie zostało zakończone (art. 108 § 1 zdanie pierwsze

k.p.c.).

II UZ 27/26

7

Renata Żywicka

[it]

[a.ł]