Konserwacja maszyn w oddziałach a rekompensata. SN uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego

Wyrokiem z 12 grudnia 2023 r., sygn. akt IV U 349/23, Sąd Okręgowy w

Częstochowie zmienił zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

Oddział w Częstochowie z dnia 3 marca 2023 r. i ustalił wysokość emerytury

ubezpieczonego K. R. przy uwzględnieniu wysokości kapitału początkowego

II UZ 34/26

2

zwiększonego o kwotę rekompensaty z tytułu wykonywania pracy w warunkach

szczególnych.

Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z 4 czerwca 2025 r., sygn. akt III AUa

112/24, w wyniku apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, uchylił zaskarżony

wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w Częstochowie do ponownego

rozpoznania oraz pozostawił temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji

odwoławczej.

Sąd Apelacyjny uznał, iż Sąd pierwszej instancji nie ustalił, czy ubezpieczony w

spornych okresach wykonywał pracę na oddziałach, będących w ruchu, tak jak

zostało to określone przez ustawodawcę w załączniku do rozporządzenia Rady

Ministrów z 7 lutego 1983 r. w rozumieniu pozycji 25 działu XIV wykazu A. (tj. prace

przy bieżącej konserwacji agregatów i urządzeń na oddziałach będących w ruchu,

w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie).

Zdaniem Sądu Apelacyjnego istotą pozycji 25 działu XIV wykazu A załącznika

do rozporządzenia jest nie tylko charakter wykonywanych czynności, lecz także

miejsce ich wykonywania. Pojęcie „oddział” nie może być rozumiane w sposób

potoczny: „oddział” to wyodrębniona organizacyjnie lub funkcjonalnie część zakładu

pracy, część hali lub budynku, w której prowadzony jest określony ciąg

technologiczny, w ramach którego rzeczywiście wykonywane są prace w

warunkach szczególnych. Taką wykładnię przyjmuje zarówno doktryna, jak i

judykatura, wskazując, że za „oddział” należy uznać tę część przedsiębiorstwa,

która stanowi integralną część procesu produkcyjnego i w której rzeczywiście

występują warunki szkodliwe dla zdrowia.

Zdaniem Sądu odwoławczego Sąd Okręgowy nie ustalił, w jakiej strukturze

organizacyjnej pracodawcy funkcjonował ubezpieczony; jakie oddziały występowały

w zakładzie pracy i w których ubezpieczony wykonywał swoje obowiązki służbowe.

Pominięto analizę, czy w tych konkretnych oddziałach faktycznie panowały warunki

szkodliwe i czy praca była wykonywana w sposób stały i w pełnym wymiarze czasu

pracy. Ustalając jedynie, że ubezpieczony pracował przy bieżącej konserwacji

maszyn, Sąd pierwszej instancji nie ustalił, czy prace te odbywały się w oddziale w

ruchu. Nie jest wystarczające samo wykonywanie określonych czynności

służbowych, istotne jest także środowisko pracy, a więc konkretny oddział, w

II UZ 34/26

3

którym te czynności były wykonywane. Nie można bowiem zaliczyć do pracy w

warunkach szczególnych tych obowiązków, które były realizowane w warsztacie lub

innym pomieszczeniu, w którym nie występowały warunki szkodliwe, albo w którym

nie realizowano w nim podstawowych procesów technologicznych zakładu pracy.

Sąd odwoławczy podkreślił, iż praca powinna być wykonywana w sposób ciągły i w

pełnym wymiarze czasu pracy przez ubezpieczonego. Sąd pierwszej instancji

powinien również (zdaniem sądu odwoławczego) ustalić, czy inne osoby

wykonujące powierzane im zadania służbowe w wyodrębnionych oddziałach

pracowały w warunkach szkodliwych.

Sąd Okręgowy nie odniósł się również do możliwości zakwalifikowania pracy

ubezpieczonego w ramach innych czynności wskazanych w załączniku do

rozporządzenia, które mogłyby być właściwe dla jego obowiązków w konkretnym

oddziale. Skupienie się wyłącznie na pozycji 25 działu XIV wykazu A załącznika do

rozporządzenia bez zbadania, czy inne pozycje mogą mieć zastosowanie, stanowi

ograniczenie zakresu rozpoznania sprawy i uniemożliwia pełną ocenę uprawnień

ubezpieczonego do dochodzonego świadczenia.

W konsekwencji Sąd Apelacyjny ocenił, że należy uzupełnić postępowanie

dowodowe poprzez ustalenie pełnej struktury organizacyjnej zakładu pracy. Nadto

należy określić jakie oddziały w tej strukturze funkcjonowały, jakie były ich funkcje,

jakie warunki w nich panowały oraz czy ubezpieczony stale i w pełnym wymiarze

czasu pracy wykonywał swoje obowiązki właśnie w takich wyodrębnionych

oddziałach. Sąd Apelacyjny uznał, że sprawa wymaga ponownego rozpoznania z

uwzględnieniem konieczności ustalenia struktury organizacyjnej zakładu pracy, w

tym wyodrębnienia oddziałów, określenia, w których z nich ubezpieczony

rzeczywiście świadczył pracę, oraz weryfikacji, czy w tych oddziałach panowały

warunki szczególne i szkodliwe w rozumieniu przepisów rozporządzenia. Dopiero

po dokonaniu takich ustaleń możliwe będzie prawidłowe zastosowanie przepisów i

rozstrzygnięcie, czy ubezpieczony spełnia przesłanki do uzyskania rekompensaty.

Sąd odwoławczy zauważył również, że bez znaczenia dla rozstrzygnięcia

sprawy pozostaje fakt, że pracodawca wystawił ubezpieczonemu świadectwo pracy

w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, w którym wskazano,

że w okresie od 30 lipca 1977 r. do 23 kwietnia 1978 r. oraz od 12 maja 1980 r. do

II UZ 34/26

4

31 października 1999 r., ubezpieczony wykonywał stale i w pełnym wymiarze pracę

w warunkach szkodliwych. Ponadto samo subiektywne przekonanie

ubezpieczonego nie może stanowić podstawy do zaliczenia okresu spornego do

pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

Reasumując, zdaniem Sądu Apelacyjnego, Sąd Okręgowy nie przeprowadził w

sprawie postępowania dowodowego oraz nie rozpoznał istoty sprawy,

uniemożliwiając tym samym merytoryczną ocenę prawidłowości zaskarżonego

wyroku.

Zażalenie na wyrok wniósł organ rentowy, zaskarżając go w całości i

zarzucając mu naruszenie: - art. 386 § 4 k.p.c., przez jego niewłaściwe

zastosowanie i w konsekwencji uchylenie zaskarżonego wyrobu przez przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania bezpośrednio Sądowi Okręgowemu, podczas

gdy w niniejszej sprawie istota sporu została przez Sąd pierwszej instancji

rozpoznana, a wydanie wyroku nie wymaga przeprowadzenia postępowania

dowodowego w całości lub w znacznej części; - art. 386 § 4 k.p.c. polegające na

bezzasadnym przyjęciu przez Sąd Apelacyjny, jakoby Sąd pierwszej instancji nie

rozpoznał istoty sprawy, w sytuacji, gdy dokonał oceny materiału dowodowego

zgromadzonego w sprawie, tj. dokumentów oraz zeznań świadków, zatem

zrealizował ciążący na Sądzie obowiązek badania wynikających z nich okoliczności

faktycznych i prawnych. Organ rentowy wniósł o uchylenie zaskarżonego

orzeczenia Sądu Apelacyjnego w Katowicach i przekazanie sprawy temu Sądowi

do ponownego rozpoznania; ponadto wniósł o zasądzenie kosztów zastępstwa

procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na zażalenie odwołujący się wniósł o jego oddalenie w całości i o

zasądzenie od organu rentowego na rzecz ubezpieczonego kosztów postępowania

zażaleniowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie organu rentowego zasługiwało na uwzględnienie.

II UZ 34/26

5

W myśl art. 3941 § 11 k.p.c. zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje także

w razie uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i

przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Zażalenie przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. nie jest środkiem prawnym

służącym kontroli materialnoprawnej podstawy orzeczenia, zarezerwowanej

wyłącznie do przeprowadzenia w postępowaniu kasacyjnym (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z 24 kwietnia 2018 r., I PZ 3/18). Sąd Najwyższy podczas jego

analizy sprawdza jedynie, czy rzeczywiście nie rozpoznano istoty sprawy albo czy

wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości,

bądź czy nie doszło do nieważności postępowania; innych przesłanek Sąd

Najwyższy nie bada (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 10 czerwca 2014 r.,

III PZ 6/14; z 30 września 2014 r., III UZ 9/14; z 21 października 2014 r., III PZ 9/14;

z 20 lutego 2015 r., V CZ 112/14; z 22 lipca 2015 r., I UZ 6/15; z 14 lipca 2016 r., II

UZ 22/16).

Rozpoznając zażalenie przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c., Sąd Najwyższy

powinien się ograniczyć do skontrolowania, czy trafnie sąd II instancji uchylił

zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania, stosując art. 386

§ 2 lub 4 k.p.c.

Jeżeli wyrok został uchylony z powodu nierozpoznania przez sąd I instancji

istoty sprawy, rolą SN w postępowaniu zażaleniowym jest zbadanie czy sąd

odwoławczy prawidłowo zdefiniował to pojęcie oraz czy jego stanowisko było

uzasadnione. Poza zakresem kontroli w postępowaniu zażaleniowym pozostaje

natomiast prawidłowość stanowiska prawnego sądu odwoławczego co do meritum

sprawy (post. SN z 28 maja 2013 r., V CZ 15/13, Legalis).

W obowiązującym w polskim kodeksie postępowania cywilnego systemie

apelacji pełnej, postępowanie apelacyjne stanowi kontynuację postępowania przed

sądem pierwszej instancji, a jego przedmiotem nie jest wyłącznie kontrola

zaskarżonego orzeczenia.

Nawet potrzeba znacznego uzupełnienia postępowania dowodowego w

postępowaniu apelacyjnym nie może stanowić podstawy do wydania przez sąd

drugiej instancji orzeczenia kasatoryjnego. Może nią być - jak wynika

jednoznacznie z brzmienia tego przepisu - tylko konieczność przeprowadzenia

II UZ 34/26

6

postępowania dowodowego w całości (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 21

lutego 2020 r., IV CZ 12/20). W związku z tym prowadzenie postępowania

dowodowego w drugiej instancji, nawet w znacznym zakresie i dokonanie na jego

podstawie samodzielnych ustaleń, nie prowadzi do naruszenia konstytucyjnego

prawa do zaskarżenia orzeczeń wydanych w pierwszej instancji (art. 78 Konstytucji

RP), jak również dwuinstancyjnego modelu postępowania sądowego,

statuowanego w art. 176 ust. 1 Konstytucji RP (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z 13 października 2017 r., I CZ 90/17,).

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku w niniejszej sprawie wyroku wynika

jasno, że Sąd drugiej instancji uznał, że istnieje potrzeba przeprowadzenia

postępowania dowodowego w części. Sąd Apelacyjny stwierdził wprost, że sprawa

wymaga ponownego rozpoznania z uwzględnieniem konieczności ustalenia

struktury organizacyjnej zakładu pracy, w tym wyodrębnienia oddziałów, określenia,

w których z nich ubezpieczony rzeczywiście świadczył pracę, oraz weryfikacji, czy

w tych oddziałach panowały warunki szczególne i szkodliwe w rozumieniu

przepisów rozporządzenia. Ponadto Sąd Apelacyjny zarzucił, że Sąd Okręgowy nie

odniósł się do możliwości zakwalifikowania pracy ubezpieczonego w ramach innych

czynności wskazanych w załączniku do rozporządzenia, które mogłyby być

właściwe dla jego obowiązków w konkretnym oddziale.

W ocenie Sądu Najwyższego wymieniony zakres badania nie wypełnia

przesłanek uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji, określonych w art. 386 § 4

k.p.c. Postępowanie dowodowe nie wymaga przeprowadzenia w całości, nie doszło

też do nierozpoznania istoty sprawy.

Sąd Okręgowy poczynił szereg ustaleń faktycznych w niniejszej sprawie, które

zresztą zostały powtórzone przez Sąd Apelacyjny w treści zaskarżonego wyroku.

Sąd pierwszej instancji ustalił kwestie związane z przebiegiem zatrudnienia

ubezpieczonego, miejscem jego pracy oraz zajmowanymi stanowiskami. Sąd

drugiej instancji zmierza zatem do uzupełnienia postępowania dowodowego o

określone okoliczności faktyczne, które mógł ustalić samodzielnie. Nie było

podstaw do uchylenia zaskarżonego wyroku, gdyż sąd drugiej instancji może i

powinien w sprawie niniejszej samodzielnie przeprowadzić dowody na wskazane

II UZ 34/26

7

przez siebie okoliczności, celem uzupełnienia postępowania dowodowego w

określonym przez siebie zakresie.

Nie można również zgodzić się z oceną Sądu drugiej instancji, że przez brak

ustalenia określonych okoliczności doszło do nierozpoznania istoty sprawy. Sąd

Okręgowy rozpoznał istotę sprawy wyznaczoną przez treść decyzji organu

rentowego.

W związku z tym, rozpoznając sprawę ponownie, Sąd Apelacyjny uzupełni

postępowanie dowodowe we wskazanym przez siebie zakresie, przeprowadzając

konieczne dowody i dokonując w ich świetle oceny charakteru stanowiska i pracy

wykonywanej przez ubezpieczonego, a następnie orzeknie co do zasadności

apelacji organu rentowego.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. w związku z

art. 3941 § 3 k.p.c. orzekł jak w sentencji. Rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów

oparto na art. 108 k.p.c.

[KK]

[a.ł]