Sąd Najwyższy oddalił zażalenie ZUS na uchylenie decyzji o ubezpieczeniu zmarłej żony

Sąd Apelacyjny w Krakowie wyrokiem z 3 grudnia 2025 r., w sprawie o sygn.

III AUa 909/23, uchylił wyrok Sądu Okręgowego w Krakowie z 30 maja 2023 r.,

sygn. VII U 3888/19 oraz poprzedzającą go decyzję, przekazując sprawę do

ponownego rozpoznania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Oddziałowi w

Krakowie (pkt I), rozstrzygając o kosztach postępowania (pkt. II i III).

II UZ 68/26

2

Decyzją z 29 marca 2019 r., skierowaną do T.P. (dalej odwołujący się),

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Krakowie stwierdził, iż W.D. (żona

odwołującego się) jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą

nie podlega od 1 października 2018 r. obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym:

emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu oraz dobrowolnie ubezpieczeniu

chorobowemu od 1 października 2018 r.

Sąd Okręgowy w Krakowie wyrokiem z 30 maja 2023 r. oddalił odwołanie

odwołującego się od tej decyzji. Sąd ustalił, że W.D. z tytułu prowadzenia

pozarolniczej działalności gospodarczej zgłosiła się do obowiązkowych

ubezpieczeń emerytalnego, rentowego, wypadkowego i zdrowotnego oraz

dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego do 1 października 2018 r. W.D. zmarła

5 lutego 2019 r., o czym odwołujący się poinformował ZUS w dniu 7 lutego 2019 r.

W sprawie ustalono, że decyzją z dnia 11 marca 2019 r. Zakład Ubezpieczeń

Społecznych, w związku z wnioskiem z 7 lutego 2019 r. w sprawie o zasiłek

chorobowy za okres od 2 stycznia 2019 r. do 31 stycznia 2019 r. jako

niezrealizowanego świadczenia po zmarłej żonie, odmówił T.P. prawa do zasiłku

chorobowego jako świadczenia niezrealizowanego za wskazany wyżej okres. W

ocenie Sądu Okręgowego odwołujący się nie wykazał, że W.D. faktycznie

wykonywała działalność gospodarczą w sposób zorganizowany i ciągły, a także w

celu zarobkowym. W konsekwencji oddalił odwołanie.

Sąd Apelacyjny, na skutek rozpoznania apelacji odwołującego się, stwierdził,

że kontrolowana w niniejszej sprawie decyzja została wydana przez organ rentowy

z urzędu i odnosi się do kwestii podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu

prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej przez W.D., zmarłą w toku

postępowania administracyjnego przed wydaniem decyzji kończącej to

postępowanie. W przedmiotowym postępowaniu W.D. nie posiadała statusu

przynależnego ubezpieczonemu w rozumieniu art. 476 § 5 k.p.c.; posiadała

przymiot osoby, której praw i obowiązków dotyczyło postępowanie wyjaśniające

wszczęte przez organ rentowy z urzędu celem weryfikacji tytułu podlegania przez

nią ubezpieczeniu społecznemu, co stanowiło przejaw uprawnień kontrolnych

organu rentowego w sprawach o ustalenie ubezpieczenia i jego zakresu.

II UZ 68/26

3

Zaskarżona decyzja zapadła po śmierci osoby, której uprawnień (prawa do

podlegania ubezpieczeniu społecznemu) dotyczy. Uprawnienia te są o charakterze

ściśle osobistym, które nie wchodzą w skład spadku. W ocenie Sądu Apelacyjnego

w rozpatrywanej sprawie doszło do śmierci osoby ubezpieczonej i równocześnie

płatnika składek, co czyniło bezprzedmiotowym prowadzone przez organ rentowy

„z urzędu” postępowanie administracyjne. Stanowisko to Sąd Apelacyjny

uargumentował odwołaniem do poglądu Sądu Najwyższego wyrażonym w

postanowieniu z 28 czerwca 2016 r. (II UZ 18/16, LEX nr 2111410), zgodnie z

którym w razie zajścia konieczności umorzenia postępowania (zwłaszcza, gdy

przedmiotem sporu są prawa i obowiązki niedziedziczne) umorzeniu podlega całe

postępowanie, co w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych w sytuacji

śmierci osoby, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja, odnosi się

także do postępowania przed organem rentowym, odwołanie, od decyzji którego

inicjuje spór sądowy. Sąd Apelacyjny ustosunkował się jednocześnie do stanowiska

Sądu Najwyższego, że w przypadku śmierci ubezpieczonego w postępowaniu

sądowym nie stosuje się art.47714a k.p.c. (postanowienie Sądu Najwyższego z 19

kwietnia 2018 r., II UZ 8/18, LEK nr 2541873), zaś małżonek zmarłego

ubezpieczonego lub innej osoby, której praw i obowiązków dotyczy decyzja organu

rentowego, ma status zainteresowanego w postępowaniu o podlegania

ubezpieczeniom społecznym i podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia

społeczne, które może być kontynuowane z jego udziałem oraz z udziałem płatnika

składek (postanowienie Sądu Najwyższego z 8 czerwca 2017 r., II UZ 22/17, LEK

nr 2336011). Sąd podkreślił, że judykaty te odnoszą się do innej sytuacji

procesowej niż występująca w niniejszym postępowaniu. W tej sprawie brak jest

podmiotu, na który w sposób bezpośredni oddziałuje kontrolowana decyzja. Osoba

zgłoszona do ubezpieczenia społecznego, będąca jednocześnie płatnikiem składek

na własne ubezpieczenie społeczne, zmarła na etapie postępowania

administracyjnego, natomiast odwołujący się (małżonek zmarłej) nie wnosił o

wydanie względem niego decyzji w przedmiocie ubezpieczenia społecznego

zmarłej żony.

Wyrok Sądu Apelacyjnego, na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c., organ rentowy

zaskarżył w całości.

II UZ 68/26

4

Zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na

rozpoznanie sprawy: 1) art. 47714a k.p.c. przez uznanie, że postępowanie stało się

bezprzedmiotowe wskutek śmierci ubezpieczonej, podczas gdy istniał podmiot

uprawniony do niezrealizowanych świadczeń, a rozstrzygnięcie sprawy było

konieczne dla ochrony praw majątkowych odwołującego się; 2) art. 47711 § 1 k.p.c.,

przez jego błędną wykładnię polegającą na odmowie uznania odwołującego się za

stronę postępowania w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych, pomimo że

dochodził on praw wynikających z ubezpieczenia zmarłej, przedmiot sporu nie miał

charakteru wyłącznie osobistego i dotyczył praw majątkowych możliwych do

realizacji przez następcę prawnego w tym prawa do niezrealizowanych świadczeń;

3) art. 233 § 1 k.p.c. przez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i

dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny materiału procesowego, prowadzącej

do błędnego wniosku, że odwołujący się nie zgłosił wniosku o wydanie

rozstrzygnięcia w przedmiocie ubezpieczenia społecznego zmarłej żony, podczas

gdy w aktach sprawy znajduje się wniosek o wypłatę niezrealizowanych świadczeń,

który w sposób dorozumiany i konieczny zawiera w sobie żądanie ustalenia

istnienia tytułu ubezpieczenia zmarłej, jako przesłanki niezbędnej do wypłaty tych

środków.

Skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie w

całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi, który wydał

orzeczenie, oraz zasądzenie na rzecz organu rentowego kosztów postępowania

według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Odwołujący się, reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu, w

odpowiedzi na zażalenie, wniósł o jego oddalenie w całości jako oczywiście

bezzasadnego, oraz zasądzenie kosztów postępowania zażaleniowego od organu

rentowego według norm przepisanych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie

od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty, ewentualnie pełnomocnik

odwołującego się wniósł o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej odwołującemu się z urzędu, według norm przepisanych, oświadczając,

że koszty te nie zostały uiszczone w całości ani w części.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

II UZ 68/26

5

Na wstępie należy przypomnieć, że w judykaturze Sądu Najwyższego

jednolicie przyjmuje się, że zaskarżalny zażaleniem przewidzianym w art. 3941 § 11

k.p.c. jest też wyrok sądu odwoławczego uchylający, na podstawie art. 47714a k.p.c.,

wyrok sądu pierwszej instancji i poprzedzającą go decyzję organu rentowego, z

przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania bezpośrednio organowi

rentowemu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 2016 r., I UZ

42/15, OSNP 2017 Nr 10 poz. 139 i powołane tam orzecznictwo).

W judykaturze podkreśla się, że zażalenie przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c.

nie jest środkiem prawnym służącym kontroli materialnoprawnej podstawy

orzeczenia, zarezerwowanej wyłącznie do przeprowadzenia w postępowaniu

kasacyjnym. W postępowaniu zażaleniowym, o którym mowa w 3941 § 11 k.p.c.

znaczenie ma zatem tylko to, czy orzeczenie kasatoryjne sądu drugiej instancji

mieściło się z granicach wyznaczonych w art. 47714a k.p.c., a w rezultacie, czy

wystąpiły okoliczności wymienione w art. 386 § 2 lub 4 k.p.c. (uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 2005 r., II PZP 4/05, OSNP

2005 Nr 23, poz. 367 oraz postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 5 grudnia

1996 r., I PKN 34/96, OSNAPiUS 1997 Nr 13, poz. 237; z dnia 28 września 2001 r.,

I PZ 58/01, OSNP 2003 Nr 19, poz. 466; z dnia 30 października 2012 r., II UZ 49/12,

LEX nr 1619787).

W orzecznictwie wskazuje się ponadto, że ze względu na szczególny,

kasatoryjny charakter orzeczenia, należy uznać, że możliwość przekazania sprawy

organowi rentowemu w trybie art. 47714a k.p.c. powinna być ograniczona do sytuacji

wyjątkowych, gdy oprócz przesłanek z art. 386 § 2 lub 4 k.p.c., wystąpiły takie wady

decyzji organu rentowego, których naprawienie nie było możliwie w postępowaniu

sądowym. Generalnie chodzi o "przypadki skrajne" i "sytuacje wyjątkowe", ale

zarazem oczywiste, gdy organ rentowy minął się z sednem sporu, istnieją istotne i

obszerne braki w materiale dowodowym itp. Możliwość zastosowania 47714a k.p.c.

powinna być ograniczona do sytuacji wyjątkowych, gdy oprócz przesłanek z art.

386 § 2 lub § 4 k.p.c. wystąpiły takie wady decyzji organu rentowego, że nie było

możliwe ich naprawienie w postępowaniu sądowym (por. postanowienie Sądu

II UZ 68/26

6

Najwyższego z dnia 1 kwietnia 2025 r., II UZ 45/24, LEX nr 3851583 i powołane

tam orzecznictwo).

Z powyższego wynika, że przy rozpoznaniu zażalenia, o którym mowa w art.

3941 § 11 k.p.c., które dotyczy rozstrzygnięcia opartego na art. 47714a k.p.c., Sąd

Najwyższy bada wyłącznie prawidłowość zastosowania art. 386 § 2 i 4 k.p.c. i nie

rozpoznaje żadnych innych zarzutów (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

26 kwietnia 2016 r., I UZ 55/15, LEX nr 2061184 i powołane tam orzecznictwo).

Dlatego też kontroli wynikającej z art. 3941 § 11 k.p.c., podlega wyłącznie to, czy w

postępowaniu przed sądem pierwszej instancji nie rozpoznano istoty sprawy albo

czy wydanie wyroku kończącego spór wymagałoby przeprowadzenia przez sąd

odwoławczy postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4 k.p.c.), względnie

czy nie doszło w tym postępowaniu do nieważności postępowania (art. 386 § 2

k.p.c.).

Skarżący, kierując zażalenie na podstawie w art. 3941 § 11 k.p.c., zarzucił

naruszenie następujących przepisów postępowania: art. 47714a k.p.c., art. 47711 § 1

k.p.c. oraz art. 233 § 1 k.p.c. W świetle przedstawionego wyżej stanowiska

judykatury, kontrola Sądu Najwyższego zaskarżonego wyroku ogranicza się

wyłącznie do oceny prawidłowości zastosowania art. 47714a k.p.c.

Zdaniem skarżącego art. 47714a k.p.c. został naruszony przez uznanie, że

postępowanie stało się bezprzedmiotowe wskutek śmierci ubezpieczonej, podczas

gdy istniał podmiot uprawniony do niezrealizowanych świadczeń, a rozstrzygnięcie

sprawy było konieczne dla ochrony praw majątkowych odwołującego się.

Argumentacja skarżącego nie jest uzasadniona. Opiera się na błędnym

założeniu, że przedmiotem postępowania w tej sprawie jest rozpoznanie wniosku o

wypłatę niezrealizowanych przez zmarłą świadczeń. Tymczasem, postępowanie

sądowe w tej sprawie zostało zainicjonowane odwołaniem od decyzji z 29 marca

2019 r. stwierdzającej, że W.D. jako osoba prowadząca pozarolnicza działalność

gospodarczą nie podlega od 1 października 2018 r. obowiązkowo ubezpieczeniom

społecznym: emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu oraz dobrowolnie

ubezpieczeniu chorobowemu. Z przeglądu akt rentowych wynika, że przed

II UZ 68/26

7

wydaniem powyższej decyzji z 29 marca 2019 r., organ rentowy, w dniu 11 marca

2019 r., wydał decyzję na skutek rozpoznania wniosku T.P. o wypłatę zasiłku

chorobowego jako świadczenia niezrealizowanego przez zmarłą żonę. Decyzja ta

nie była przedmiotem zaskarżenia w tej sprawie, co wynika z treści odwołania.

Odwołujący się wyraźnie wskazał, że wnosi odwołanie od decyzji z 29 marca 2019 r.

Tym samym organ rentowy nie uzasadnił zarzutu naruszenia art. 47714a k.p.c. Nie

uzasadnia go okoliczność wskazana w zażaleniu.

Uwzględniając przedmiot postępowania wyznaczony decyzją z 29 marca

2019 r. oraz złożonym od niej odwołaniem, rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego o

uchyleniu zaskarżonego wyroku i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania

organowi rentowemu odpowiada prawu.

Zaskarżona decyzja stwierdza, że W.D. jako osoba prowadząca

pozarolnicza działalność gospodarczą nie podlega od 1 października 2018 r.

obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowemu i

wypadkowemu oraz dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu. Decyzja została

wydana po jej śmierci. Tymczasem uprawnienia, które są przedmiotem toczącego

się z urzędu postępowania (uprawnienia do podleganie ubezpieczeniom jako osoba

prowadząca działalność gospodarczą), są uprawnieniami o charakterze ściśle

osobistym i nie wchodzą w skład spadku. Z uwagi na przedmiot postępowania

dotyczący uprawnień o charakterze ściśle osobistym oraz na śmierć uprawnionej w

trakcie postępowania administracyjnego, postępowania to nie mogło być

kontynuowane z udziałem męża zmarłej działającego w roli jej następcy prawnego

ani też działającego na podstawie udzielonego mu pełnomocnictwa do działania w

jej imieniu. W tych okolicznościach wydanie decyzji po śmierci strony postępowania

i skierowanie jej do pomiotu niebędącego stroną postępowania administracyjnego

(męża ubezpieczonej), nie było zgodne z prawem. W efekcie zainicjowanie przez

adresata decyzji postępowania sądowego było dotknięte od początku wadą

skutkującą jego nieważnością (art. 379 pkt 2 k.p.c.). Usunięcie wskazanej wady nie

było możliwe w postępowaniu sądowym. Tym samym istniała podstawa do wydania

rozstrzygnięcia kasatoryjnego na podstawie art. 47714a k.p.c.

II UZ 68/26

8

W związku z powyższym, na podstawie art. 39814 k.p.c. w zw. z art. 3941 § 3

k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji swojego postanowienia.

O kosztach postępowania zażaleniowego, orzeczono na podstawie art. 39821

w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c. oraz art. 98 § 1, 11 k.p.c. oraz § 9 ust. 2, §10 ust. 2 pkt 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w

sprawie opłat za czynności adwokackie (tekst jedn. Dz. U. z 2026 r., poz. 215).

Renata Żywicka

[it]

[a.ł]