Pozwany nie zdołał podważyć niezawisłości sędziego SN, wniosek odrzucony

Wnioskiem złożonym w sprawie I CSK 2115/22 pozwany (wnioskodawca) M.

F., na podstawie art. 29 § 5 i 6 pkt 2 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie

Najwyższym (dalej: „uSN”), domagał się stwierdzenia występowania przesłanek, o

których mowa w art. 29 § 5 uSN, wobec sędziego Sądu Najwyższego X.Y., to jest

stwierdzenia, że z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jej powołaniu i jej

postępowania po powołaniu, sędzia X.Y. nie spełnia wymogów niezawisłości i

bezstronności.

Wnioskodawca podniósł, że X.Y. została powołana na urząd sędziego Sądu

Najwyższego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa (dalej: „KRS”),

ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r.

o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw,

III CB 15/23

2

a zatem organu wadliwie ukonstytuowanego z punktu widzenia standardów

konstytucyjnych, konwencyjnych i traktatowych.

Wskazał, że Sąd Najwyższy w uchwale składu 7 sędziów z 2 czerwca

2022 r., I KZP 2/22, stwierdził, że KRS ukształtowana w trybie określonym

przepisami ww. ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. nie jest organem tożsamym z

organem konstytucyjnym, którego skład i sposób wyłaniania reguluje Konstytucja

RP. Podniósł także, że Europejski Trybunał Praw Człowieka, m.in. w sprawie

Reczkowicz przeciwko Polsce (43447/19), doszedł do wniosku, że KRS

ukształtowana na podstawie przywołanej powyżej regulacji nie jest organem

niezależnym od władzy ustawodawczej i wykonawczej, a tym samym wybrani przez

nią sędziowie (przedstawieni do powołania Prezydentowi RP) nie mogą być uznani

za spełniających standardy niezawisłości i bezstronności wynikające z art.

6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.

Wnioskodawca wskazał, że zasadniczym przejawem braku spełniania

wymogów niezawisłości i bezstronności przez sędziego Sądu Najwyższego X.Y.

jest okoliczność, że pomimo pełnej świadomości co do faktu wadliwości własnego

powołania a także wadliwości powołań innych sędziów powołanych na wniosek

KRS, X.Y. nigdy nie powstrzymywała się od orzekania. Godziła się zatem na

ponoszenie przez strony, oczywistych w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego,

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz Europejskiego Trybunału Praw

Człowieka, negatywnych konsekwencji swojego udziału w sprawie.

Dodatkowo wnioskodawca podniósł, że sędzia X.Y. może potencjalnie

wykazywać negatywne nastawienie wobec niego związane z faktem, że

kwestionuje on okoliczności jej powołania na zajmowany urząd. Wnioskodawca w

swojej aktywności publicznej, jako aktywny członek Stowarzyszenia [...] oraz [...]

wielokrotnie wskazywał, że osoby powołane na wniosek ww. KRS zostały powołane

w wadliwej procedurze i jako takie nie są sędziami w rozumieniu Konstytucji.

Wskazał, że podpisał się m.in. pod apelem, w którego treści znalazły się

następujące stwierdzenia: „z ogłoszonego 6 października 2021 r. wyroku TSUE

w sprawie C-487/19 jasno wynika, że akt nominacji prezydenta nie ma mocy

uzdrawiającej, a osoby powołane w takiej procedurze nie mogą wydać ważnego

III CB 15/23

3

i stabilnego orzeczenia. Dalsze więc orzekanie przez osoby powołane w

procedurze z udziałem przedmiotowej KRS pozbawia obywateli prawa do

rozpoznania ich spraw przez niezależny, powołany na podstawie ustawy sąd oraz

skutkuje pogłębiającym się chaosem prawnym. W trosce o zminimalizowanie tych

następstw apelujemy do osób wadliwie powołanych o powstrzymanie się od

orzekania do czasu wprowadzenia przez władzę ustawodawczą takich

mechanizmów prawnych, które stanowić będą wykonanie orzeczeń TSUE i ETPCz

i wyeliminują wady ich powołań”.

Wnioskodawca podał, że w swoim orzecznictwie kwestionował

on prawidłowość powołania takich „sędziów”, jak sędzia X.Y. Jest oczywiste, że jej

stosunek do wnioskodawcy musi być negatywny, a nie bezstronny i znajdzie to

odzwierciedlenie w negatywnym dla pozwanego rozstrzygnięciu skargi kasacyjnej.

Żaden sędzia powołany na wniosek ww. KRS zachowujący pozory swojej

bezstronności nie powinien orzekać w sprawie wnioskodawcy, a sędzia X.Y.

powinna była sama zgłosić wniosek o wyłączenie.

Rozstrzygnięcie przedmiotowej skargi kasacyjnej wymaga odniesienia

się do zagadnienia prawidłowości powołania do pełnienia urzędu sędziowskiego

i dopuszczalności dokonywania oceny takiej prawidłowości, co stanowi tę samą

merytorycznie okolicznością, która zachodzi w stosunku do wyznaczonej

do rozstrzygnięcia tej sprawy sędziego. Innymi słowy, sędzia X.Y. miałaby

rozstrzygać czy podniesione w związku z zawisłą sprawą wątpliwości

co do sędziego miały prawne uzasadnienie i czy dopuszczalne było podjęcie przez

wnioskodawcę działań zmierzających do usunięcia stanu bezprawia

konstytucyjnego. Wydając rozstrzygnięcie w sprawie z przedmiotowej skargi

kasacyjnej X.Y. będzie - z punktu widzenia rozpatrywanego problemu prawnego -

sędzią we własnej sprawie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wniosek jako niedopuszczalny podlegał odrzuceniu.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono stanowisko

(zob. postanowienia SN z 8 kwietnia 2026 r.: I ZB 51/23 i I ZB 92/25; z 24 kwietnia

III CB 15/23

4

2026 r., III CB 17/26; z 24 czerwca 2026 r., III CB 163/25), które należy podzielić,

że niedopuszczalność wniosków tego rodzaju jest konsekwencją tego, że Trybunał

Konstytucyjny w wyroku z 25 lutego 2026 r. w sprawie SK 68/25 uznał

za niezgodne z Konstytucją (z art. 60 w zw. z art. 31 ust. 3, w zw. z art. 2 oraz

w zw. art. 178 ust. 1, art. 179 i art. 180 ust. 1 i 2 Konstytucji) przepisy

wprowadzające tzw. test niezawisłości i bezstronności sędziego, rozumiany jako

odrębne, incydentalne postępowanie służące badaniu statusu sędziego.

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy rozstrzygnięcie to zapadło co prawda na kanwie

przepisów ustawy – Prawo o ustroju sądów administracyjnych, jednakże regulacje

tej ustawy – art. 5a - w analizowanym zakresie są tożsame co do konstrukcji

normatywnej z rozwiązaniami przewidzianymi w art. 29 § 5–9 uSN, znajdującymi

zastosowanie w badanej sprawie, na których oparto wniosek.

Zdaniem Sądu Najwyższego, w obu przypadkach ustawodawca wprowadził

bowiem mechanizm pozwalający na podważanie spełniania przez sędziego

wymogów niezawisłości i bezstronności przez odrębny środek procesowy, którego

istota sprowadza się do zakwestionowania skuteczności aktu powołania sędziego

lub jego konsekwencji. W świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego nie sposób

przyjąć, że rozwiązanie zawarte w ustawie o Sądzie Najwyższym mogłoby zostać

ocenione odmiennie pod względem konstytucyjnym niż analogiczne rozwiązanie

zawarte w ustawie – Prawo o ustroju sądów administracyjnych. Ocena dokonana

przez Trybunał Konstytucyjny odnosi się bowiem do samej istoty mechanizmu

normatywnego, a nie do jego szczegółowej postaci proceduralnej. Mechanizm ten –

niezależnie od jego umiejscowienia systemowego – pozostaje w kolizji z tymi

samymi normami konstytucyjnymi, w szczególności z art. 60 Konstytucji (dostęp

do służby publicznej), w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji (ograniczenia w zakresie

korzystania z konstytucyjnych wolności i praw), art. 179 Konstytucji (powołanie

sędziego przez Prezydenta RP), art. 180 ust. 1 Konstytucji (zasada nieusuwalności

sędziów), art. 10 ust. 1 Konstytucji (zasada podziału i równowagi władz) oraz art.

2 Konstytucji (zasada demokratycznego państwa prawnego, obejmująca

m.in. zasadę pewności prawa).

III CB 15/23

5

Sąd Najwyższy wskazał, że jednolity charakter tych norm przesądza

o konieczności jednolitej oceny konstytucyjnej wszelkich rozwiązań ustawowych,

które prowadzą do ich naruszenia. W tym kontekście należy podkreślić, że – jak

wynika cytowanego z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego – mechanizm

tzw. testu niezawisłości i bezstronności prowadzi do przyznania sądom kompetencji

do oceny skuteczności aktu powołania sędziego, a tym samym do ingerencji

w prerogatywę Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Trybunał Konstytucyjny

wskazał, że taka konstrukcja narusza zasadę podziału władz, gdyż pozwala władzy

sądowniczej wkraczać w sferę zastrzeżoną dla władzy wykonawczej. Jednocześnie

prowadzi ona do podważenia stabilności statusu sędziego, który – zgodnie

z Konstytucją – powinien być trwały i niepodważalny po dokonaniu aktu powołania.

W przywołanych orzeczeniach Sąd Najwyższy podkreślił, że Trybunał

Konstytucyjny zwrócił także uwagę, że stosowanie tego mechanizmu skutkuje

relatywizacją statusu sędziego, gdyż jego zdolność do orzekania może być

oceniana odmiennie w różnych sprawach, co pozostaje w sprzeczności z zasadą

pewności prawa i zaufania obywateli do państwa. Niekonstytucyjność

analizowanego mechanizmu ma charakter wieloaspektowy i wynika również z jego

konstrukcyjnych założeń, które – jak wskazał Trybunał Konstytucyjny – prowadzą

do niedopuszczalnego rozszerzenia zakresu kontroli nad statusem sędziego.

Mechanizm ten dopuszcza bowiem abstrakcyjne kwestionowanie niezawisłości

i bezstronności sędziego wyłącznie na podstawie okoliczności towarzyszących jego

powołaniu, bez konieczności wykazania jakiegokolwiek związku z jego

zachowaniem w konkretnej sprawie. Tym samym dochodzi do oderwania oceny

niezawisłości od jej istoty, którą jest gwarancja bezstronnego rozpoznania

konkretnej sprawy, a nie ocena procedury nominacyjnej. Co więcej, mechanizm ten

prowadzi do niedopuszczalnej merytorycznej weryfikacji uchwał Krajowej Rady

Sądownictwa w przedmiocie przedstawienia wniosku o powołanie sędziego, mimo

że – zgodnie z obowiązującym porządkiem prawnym – kontrola tych uchwał została

powierzona wyłącznie Sądowi Najwyższemu i to w ściśle określonym trybie oraz

zakresie. Rozszerzenie tej kontroli na inne postępowania sądowe stanowi obejście

ustawowo określonych kompetencji oraz naruszenie zasady legalizmu.

III CB 15/23

6

W konsekwencji dochodzi również do pośredniego badania aktu powołania

sędziego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, co – jak jednoznacznie

podkreślił Trybunał Konstytucyjny – jest niedopuszczalne w świetle Konstytucji.

Powołanie sędziego stanowi bowiem prerogatywę Prezydenta, która ma charakter

ostateczny i nie podlega kontroli sądowej. Przyjęcie odmiennego stanowiska

prowadziłoby do pozbawienia tej kompetencji jej realnej treści. Należy przy tym

podkreślić, że skutki stosowania tego mechanizmu wykraczają poza sferę

ustrojową i prowadzą do naruszenia konstytucyjnego prawa dostępu do służby

publicznej (art. 60 Konstytucji), rozumianego szeroko – jako obejmującego nie tylko

możliwość uzyskania stanowiska, lecz także realną możliwość wykonywania

powierzonych obowiązków. W praktyce bowiem stosowanie testu niezawisłości

prowadzi do sytuacji, w której sędzia, mimo formalnego powołania, zostaje

faktycznie pozbawiony możliwości orzekania, co oznacza ograniczenie jego statusu

zawodowego poza konstytucyjnie przewidzianymi procedurami.

Mechanizm ten narusza także zasadę równego dostępu do służby

publicznej, gdyż – jak wynika z praktyki jego stosowania – jest on wykorzystywany

selektywnie, przede wszystkim wobec sędziów powołanych po określonej dacie.

Prowadzi to do powstania niedopuszczalnego zróżnicowania statusu sędziów oraz

ryzyka utrwalenia stanu, w którym część z nich funkcjonuje jako sędziowie jedynie

formalnie, lecz faktycznie pozbawieni możliwości wykonywania swoich

obowiązków. Nie bez znaczenia pozostaje również to, że stosowanie tego rodzaju

instrumentu prowadzi do wypaczenia jego funkcji, przekształcając go w narzędzie

umożliwiające odsuwanie sędziów od orzekania z przyczyn niezwiązanych

z ich rzeczywistą bezstronnością. Tym samym mechanizm ten może być

wykorzystywany instrumentalnie, co godzi zarówno w zasadę niezawisłości

sędziowskiej, jak i w prawo jednostki do rozpoznania sprawy przez niezależny

i bezstronny sąd.

Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela

stanowisko, że przepisy art. 29 § 5–9 uSN – jako normatywnie tożsame z regulacją

art. 5a ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych uznaną przez Trybunał

Konstytucyjny za niezgodną z Konstytucją – nie mogą stanowić podstawy

III CB 15/23

7

skutecznego wniosku procesowego. Wniosek oparty na tych przepisach jest zatem

niedopuszczalny, co skutkowało w okolicznościach sprawy jego odrzuceniem.

Za trafny należy uznać bowiem pogląd, że Sąd Najwyższy jest uprawniony

i zobowiązany do uwzględnienia skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego także

w odniesieniu do przepisów ustawy o Sądzie Najwyższym, mimo że formalnie

przedmiotem kontroli w sprawie SK 68/25 były przepisy innej ustawy. Sąd nie może

stosować norm ustawowych, które w istocie powielają rozwiązanie uznane

za niekonstytucyjne, gdyż prowadziłoby to do obejścia skutków orzeczenia

Trybunału Konstytucyjnego oraz naruszenia zasady nadrzędności Konstytucji.

Tożsamość mechanizmu normatywnego uzasadnia przeniesienie skutków oceny

konstytucyjnej także na przepisy ustawy o Sądzie Najwyższym.

Niezależnie od powyższego przedmiotowy wniosek podlegałby odrzuceniu

także z innych przyczyn.

Artykuł 29 § 9 uSN stanowi, że wniosek inicjujący test niezawisłości

i bezstronności sędziego powinien – pod rygorem jego odrzucenia bez wezwania

do usunięcia braków formalnych (art. 29 § 10 uSN) – czynić zadość wymaganiom

przewidzianym dla pisma procesowego, a ponadto zawierać żądanie stwierdzenia,

że w danej sprawie zachodzą przesłanki, o których mowa w § 5 (pkt 1) oraz

przytoczenie okoliczności uzasadniających żądanie wraz z dowodami na ich

poparcie (pkt 2). Skoro w założeniu ustawodawcy ów wniosek ma zmierzać

do stwierdzenia niespełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego wymogów

(naruszenia standardu) niezawisłości i bezstronności w konkretnej sprawie,

nie wystarczy przytoczenie okoliczności towarzyszących powołaniu danego

sędziego Sądu Najwyższego (w szczególności ewentualnych wadliwości procedury

nominacyjnej) i jego postępowania po powołaniu (przykładowo czynności

jurysdykcyjnych), które mogą wywoływać uzasadnione wątpliwości co do spełnienia

przezeń wymagań niezawisłości i bezstronności, ale konieczne jest także

wskazanie okoliczności świadczących o tym, że deficyt ten może oddziaływać

na wynik konkretnej sprawy, z uwzględnieniem okoliczności dotyczących

uprawnionego oraz charakteru sprawy (zob. np. postanowienia SN: z 15 listopada

2022 r., III CB 5/22, i z 14 marca 2025 r., III CB 84/24).

III CB 15/23

8

Należy przy tym zaaprobować stanowisko zawarte np. w postanowieniu

Sądu Najwyższego z 23 lutego 2023 r., I ZB 44/22, że przez okoliczności

towarzyszące powołaniu sędziego na tle art. 29 § 5 uSN należy rozumieć

nie okoliczności o charakterze generalnym, odwołujące się do systemowych

rozwiązań procesu powoływania sędziów (a zatem w istocie okoliczności dotyczące

sposobu ich powołania), lecz indywidualne okoliczności powołania, odnoszące

się do konkretnego sędziego objętego wnioskiem o przeprowadzenie tzw. testu

niezawisłości i bezstronności. Podobne stanowisko zajął Naczelny Sąd

Administracyjny, który np. w postanowieniu z 14 lutego 2023 r., I FSK 2040/22,

wskazał, że przy ocenie zachowania standardu niezawisłości i bezstronności

nie można oprzeć się jedynie na okolicznościach towarzyszących powołaniu

sędziego. Tym samym podważenie niezawisłości lub bezstronności sędziego

nie może opierać się jedynie na stwierdzeniu, że sędzia został powołany

na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej przepisami ustawy z

2017 r. Konieczne jest skonkretyzowanie, jakie okoliczności towarzyszące

powołaniu konkretnego sędziego, a także występujące po jego powołaniu oraz

mające ścisły związek z jego osobą i osobą wnioskodawcy mogą wpływać na brak

bezstronności i niezawisłości sędziego w danej sprawie (zob. np. postanowienia SN

z 14 czerwca 2023 r., III CB 16/23, i z 15 marca 2025 r., I NB 4/23).

Wniosek pozwanego nie czyni zadość tym wymaganiom. W istocie

wnioskodawca ograniczył się do powołania okoliczności o charakterze ogólnym

i systemowym, związanych z procedurą powołania X.Y. na stanowisko sędziego

Sądu Najwyższego. Jego wniosek nie opiera się na indywidualnych okolicznościach

powołania sędziego X.Y. na urząd sędziego Sądu Najwyższego, lecz koncentruje

się na występującej – zdaniem wnioskodawcy – systemowej nieprawidłowości

powoływania sędziów, której upatruje on w ukształtowaniu Krajowej Rady

Sądownictwa na podstawie ustawy z 2017 r. Ponadto nie wskazuje on żadnych

indywidualnych okoliczności, które wystąpiły po jej powołaniu, zwłaszcza

odnoszących się do jej zachowania w sprawie, relacji ze stronami postępowania ani

innych elementów mogących świadczyć o braku bezstronności w konkretnym

postępowaniu.

III CB 15/23

9

Za takie okoliczności nie można uznać subiektywnego przeświadczenie

wnioskodawcy, że ze względu na jego działalność we wskazanych

stowarzyszeniach sędziowskich i ogólne wypowiedzi wyrażające dezaprobatę

dla postawy określonej grupy sędziów, sędzia X.Y. będzie wobec niego negatywnie

nastawiona i w związku z tym nie zachowa bezstronności przy rozpoznaniu

przedmiotowej skargi kasacyjnej. Podkreślenia wymaga, że wnioskodawca nie

przedstawił żadnych dowodów (np. wypowiedzi sędziego X.Y. dotyczącej

pozwanego), które mogłyby potwierdzać jego przeświadczenie.

Wbrew zapatrywaniu wnioskodawcy orzekanie przez X.Y. wynika z faktu, iż

sama okoliczność powołania sędziego w takim, a nie innym trybie nie może

stanowić przesłanki warunkującej zaprzestanie orzekania. Istotą bycia sędzią jest

sprawowanie wymiaru sprawiedliwości, niezależnie od tego, czy zdaniem

niektórych osób sędzia „powinien powstrzymać się od orzekania”. Oczywiste jest,

że sędzia nie może „powstrzymać się od orzekania”, nie ma takiej instytucji

w systemie prawa krajowego i międzynarodowego.

Wnioskodawca nie przedstawił także rzeczywistego związku sędziego X.Y.

ze sprawą zakończoną prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Katowicach

z 21 czerwca 2021 r., od którego wniesiono przedmiotową skargę kasacyjną, co

mogłoby przemawiać za twierdzeniem, że jest ona sędzią we własnej sprawie i

umożliwić badanie, czy istnieją przesłanki wyłączeniem jej od rozpoznania skargi.

Wniosek nie spełniał zatem podstawowych wymogów konstrukcyjnych

przewidzianych prawem, co zgodnie z art. 29 ust. 10 uSN stanowiłoby także

podstawę do jego odrzucenia.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji

postanowienia.

(a.z.)

[r.g.]

III CB 15/23

10