Sąd Najwyższy odrzucił wniosek o wyłączenie sędziego z powodu jego powołania przez KRS

Wnioskiem złożonym w sprawie II CSKP 1418/22 pozwani (wnioskodawcy),

na podstawie art. 29 § 5 i nast. ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie

Najwyższym (dalej: „uSN”), domagali się stwierdzenia, że sędzia Sądu

Najwyższego X.Y. wyznaczony do rozpoznania sprawy II CSKP 1418/22 nie

spełnia wymogów niezawisłości i bezstronności oraz wnieśli o wyłączenie go od

rozpoznania przywołanej sprawy zainicjowanej ich skargą kasacyjną.

Wskazali, że nie podnoszą wobec sędziego X.Y. jakichkolwiek zarzutów

dotyczących merytorycznego czy etycznego przygotowania do wykonywania

zawodu i nie negują jego statusu sędziego.

X.Y. powołany został jednak na urząd sędziego Sądu Najwyższego na

wniosek Krajowej Rady Sądownictwa (dalej: „KRS”), ukształtowanej w trybie

określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy

III CB 68/24

2

o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw, a zatem wziął udział

w procedurze nominacyjnej, która rzutuje na jego niezawisłość, bezstronność

i niezależność.

Powołując się na bliżej określone we wniosku orzeczenia Sądu Najwyższego,

ETPCZ i TSUE oraz prezentowaną tam argumentację wyjaśnili, że przywołana

procedura nominacyjna była wadliwa, a zatem branie w niej udziału przez X.Y.

samo w sobie może być podstawą do uznania, że nie spełnia on wymogów

niezawisłości i bezstronności w rozumieniu ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o

Sądzie Najwyższym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wniosek jako niedopuszczalny podlegał odrzuceniu.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono stanowisko (zob.

postanowienia SN z 8 kwietnia 2026 r.: I ZB 51/23 i I ZB 92/25; z 24 kwietnia 2026

r., III CB 17/26; z 24 czerwca 2026 r., III CB 163/25), które należy podzielić,

że niedopuszczalność wniosków tego rodzaju jest konsekwencją tego, że Trybunał

Konstytucyjny w wyroku z 25 lutego 2026 r. w sprawie SK 68/25 uznał

za niezgodne z Konstytucją (z art. 60 w zw. z art. 31 ust. 3, w zw. z art. 2 oraz

w zw. art. 178 ust. 1, art. 179 i art. 180 ust. 1 i 2 Konstytucji) przepisy

wprowadzające tzw. test niezawisłości i bezstronności sędziego, rozumiany jako

odrębne, incydentalne postępowanie służące badaniu statusu sędziego.

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy rozstrzygnięcie to zapadło co prawda na kanwie

przepisów ustawy – Prawo o ustroju sądów administracyjnych, jednakże regulacje

tej ustawy – art. 5a - w analizowanym zakresie są tożsame co do konstrukcji

normatywnej z rozwiązaniami przewidzianymi w art. 29 § 5–9 uSN, znajdującymi

zastosowanie w badanej sprawie, na których oparto wniosek.

Zdaniem Sądu Najwyższego, w obu przypadkach ustawodawca wprowadził

bowiem mechanizm pozwalający na podważanie spełniania przez sędziego

wymogów niezawisłości i bezstronności przez odrębny środek procesowy, którego

istota sprowadza się do zakwestionowania skuteczności aktu powołania sędziego

lub jego konsekwencji. W świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego nie sposób

III CB 68/24

3

przyjąć, że rozwiązanie zawarte w ustawie o Sądzie Najwyższym mogłoby zostać

ocenione odmiennie pod względem konstytucyjnym niż analogiczne rozwiązanie

zawarte w ustawie – Prawo o ustroju sądów administracyjnych. Ocena dokonana

przez Trybunał Konstytucyjny odnosi się bowiem do samej istoty mechanizmu

normatywnego, a nie do jego szczegółowej postaci proceduralnej. Mechanizm ten –

niezależnie od jego umiejscowienia systemowego – pozostaje w kolizji z tymi

samymi normami konstytucyjnymi, w szczególności z art. 60 Konstytucji (dostęp

do służby publicznej), w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji (ograniczenia w zakresie

korzystania z konstytucyjnych wolności i praw), art. 179 Konstytucji (powołanie

sędziego przez Prezydenta RP), art. 180 ust. 1 Konstytucji (zasada nieusuwalności

sędziów), art. 10 ust. 1 Konstytucji (zasada podziału i równowagi władz) oraz art.

2 Konstytucji (zasada demokratycznego państwa prawnego, obejmująca m.in.

zasadę pewności prawa).

Sąd Najwyższy wskazał, że jednolity charakter tych norm przesądza

o konieczności jednolitej oceny konstytucyjnej wszelkich rozwiązań ustawowych,

które prowadzą do ich naruszenia. W tym kontekście należy podkreślić, że – jak

wynika cytowanego z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego – mechanizm tzw.

testu niezawisłości i bezstronności prowadzi do przyznania sądom kompetencji

do oceny skuteczności aktu powołania sędziego, a tym samym do ingerencji

w prerogatywę Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Trybunał Konstytucyjny

wskazał, że taka konstrukcja narusza zasadę podziału władz, gdyż pozwala władzy

sądowniczej wkraczać w sferę zastrzeżoną dla władzy wykonawczej. Jednocześnie

prowadzi ona do podważenia stabilności statusu sędziego, który – zgodnie

z Konstytucją – powinien być trwały i niepodważalny po dokonaniu aktu powołania.

W przywołanych orzeczeniach Sąd Najwyższy podkreślił, że Trybunał

Konstytucyjny zwrócił także uwagę, że stosowanie tego mechanizmu skutkuje

relatywizacją statusu sędziego, gdyż jego zdolność do orzekania może być

oceniana odmiennie w różnych sprawach, co pozostaje w sprzeczności z zasadą

pewności prawa i zaufania obywateli do państwa. Niekonstytucyjność

analizowanego mechanizmu ma charakter wieloaspektowy i wynika również z jego

konstrukcyjnych założeń, które – jak wskazał Trybunał Konstytucyjny – prowadzą

do niedopuszczalnego rozszerzenia zakresu kontroli nad statusem sędziego.

III CB 68/24

4

Mechanizm ten dopuszcza bowiem abstrakcyjne kwestionowanie niezawisłości

i bezstronności sędziego wyłącznie na podstawie okoliczności towarzyszących jego

powołaniu, bez konieczności wykazania jakiegokolwiek związku z jego

zachowaniem w konkretnej sprawie. Tym samym dochodzi do oderwania oceny

niezawisłości od jej istoty, którą jest gwarancja bezstronnego rozpoznania

konkretnej sprawy, a nie ocena procedury nominacyjnej. Co więcej, mechanizm ten

prowadzi do niedopuszczalnej merytorycznej weryfikacji uchwał Krajowej Rady

Sądownictwa w przedmiocie przedstawienia wniosku o powołanie sędziego, mimo

że – zgodnie z obowiązującym porządkiem prawnym – kontrola tych uchwał została

powierzona wyłącznie Sądowi Najwyższemu i to w ściśle określonym trybie oraz

zakresie. Rozszerzenie tej kontroli na inne postępowania sądowe stanowi obejście

ustawowo określonych kompetencji oraz naruszenie zasady legalizmu.

W konsekwencji dochodzi również do pośredniego badania aktu powołania

sędziego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, co – jak jednoznacznie

podkreślił Trybunał Konstytucyjny – jest niedopuszczalne w świetle Konstytucji.

Powołanie sędziego stanowi bowiem prerogatywę Prezydenta, która ma charakter

ostateczny i nie podlega kontroli sądowej. Przyjęcie odmiennego stanowiska

prowadziłoby do pozbawienia tej kompetencji jej realnej treści. Należy przy tym

podkreślić, że skutki stosowania tego mechanizmu wykraczają poza sferę

ustrojową i prowadzą do naruszenia konstytucyjnego prawa dostępu do służby

publicznej (art. 60 Konstytucji), rozumianego szeroko – jako obejmującego nie tylko

możliwość uzyskania stanowiska, lecz także realną możliwość wykonywania

powierzonych obowiązków. W praktyce bowiem stosowanie testu niezawisłości

prowadzi do sytuacji, w której sędzia, mimo formalnego powołania, zostaje

faktycznie pozbawiony możliwości orzekania, co oznacza ograniczenie jego statusu

zawodowego poza konstytucyjnie przewidzianymi procedurami.

Mechanizm ten narusza także zasadę równego dostępu do służby

publicznej, gdyż – jak wynika z praktyki jego stosowania – jest on wykorzystywany

selektywnie, przede wszystkim wobec sędziów powołanych po określonej dacie.

Prowadzi to do powstania niedopuszczalnego zróżnicowania statusu sędziów oraz

ryzyka utrwalenia stanu, w którym część z nich funkcjonuje jako sędziowie jedynie

formalnie, lecz faktycznie pozbawieni możliwości wykonywania swoich

III CB 68/24

5

obowiązków. Nie bez znaczenia pozostaje również to, że stosowanie tego rodzaju

instrumentu prowadzi do wypaczenia jego funkcji, przekształcając go w narzędzie

umożliwiające odsuwanie sędziów od orzekania z przyczyn niezwiązanych z ich

rzeczywistą bezstronnością. Tym samym mechanizm ten może być

wykorzystywany instrumentalnie, co godzi zarówno w zasadę niezawisłości

sędziowskiej, jak i w prawo jednostki do rozpoznania sprawy przez niezależny

i bezstronny sąd.

Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela

stanowisko, że przepisy art. 29 § 5–9 uSN – jako normatywnie tożsame z regulacją

art. 5a ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych uznaną przez Trybunał

Konstytucyjny za niezgodną z Konstytucją – nie mogą stanowić podstawy

skutecznego wniosku procesowego. Wniosek oparty na tych przepisach jest zatem

niedopuszczalny, co skutkowało w okolicznościach sprawy jego odrzuceniem.

Za trafny należy uznać bowiem pogląd, że Sąd Najwyższy jest uprawniony

i zobowiązany do uwzględnienia skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego także

w odniesieniu do przepisów ustawy o Sądzie Najwyższym, mimo że formalnie

przedmiotem kontroli w sprawie SK 68/25 były przepisy innej ustawy. Sąd nie może

stosować norm ustawowych, które w istocie powielają rozwiązanie uznane

za niekonstytucyjne, gdyż prowadziłoby to do obejścia skutków orzeczenia

Trybunału Konstytucyjnego oraz naruszenia zasady nadrzędności Konstytucji.

Tożsamość mechanizmu normatywnego uzasadnia przeniesienie skutków oceny

konstytucyjnej także na przepisy ustawy o Sądzie Najwyższym.

Niezależnie od powyższego przedmiotowy wniosek podlegałby odrzuceniu

także z innych przyczyn.

Artykuł 29 § 9 uSN stanowi, że wniosek inicjujący test niezawisłości

i bezstronności sędziego powinien – pod rygorem jego odrzucenia bez wezwania

do usunięcia braków formalnych (art. 29 § 10 uSN) – czynić zadość wymaganiom

przewidzianym dla pisma procesowego, a ponadto zawierać żądanie stwierdzenia,

że w danej sprawie zachodzą przesłanki, o których mowa w § 5 (pkt 1) oraz

przytoczenie okoliczności uzasadniających żądanie wraz z dowodami na ich

poparcie (pkt 2). Skoro w założeniu ustawodawcy ów wniosek ma zmierzać

III CB 68/24

6

do stwierdzenia niespełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego wymogów

(naruszenia standardu) niezawisłości i bezstronności w konkretnej sprawie,

nie wystarczy przytoczenie okoliczności towarzyszących powołaniu danego

sędziego Sądu Najwyższego (w szczególności ewentualnych wadliwości procedury

nominacyjnej) i jego postępowania po powołaniu (przykładowo czynności

jurysdykcyjnych), które mogą wywoływać uzasadnione wątpliwości co do spełnienia

przezeń wymagań niezawisłości i bezstronności, ale konieczne jest także

wskazanie okoliczności świadczących o tym, że deficyt ten może oddziaływać

na wynik konkretnej sprawy, z uwzględnieniem okoliczności dotyczących

uprawnionego oraz charakteru sprawy (zob. np. postanowienia SN: z 15 listopada

2022 r., III CB 5/22, i z 14 marca 2025 r., III CB 84/24).

Należy przy tym zaaprobować stanowisko zawarte np. w postanowieniu

Sądu Najwyższego z 23 lutego 2023 r., I ZB 44/22, że przez okoliczności

towarzyszące powołaniu sędziego na tle art. 29 § 5 uSN należy rozumieć

nie okoliczności o charakterze generalnym, odwołujące się do systemowych

rozwiązań procesu powoływania sędziów (a zatem w istocie okoliczności dotyczące

sposobu ich powołania), lecz indywidualne okoliczności powołania, odnoszące

się do konkretnego sędziego objętego wnioskiem o przeprowadzenie tzw. testu

niezawisłości i bezstronności. Podobne stanowisko zajął Naczelny Sąd

Administracyjny, który np. w postanowieniu z 14 lutego 2023 r., I FSK 2040/22,

wskazał, że przy ocenie zachowania standardu niezawisłości i bezstronności

nie można oprzeć się jedynie na okolicznościach towarzyszących powołaniu

sędziego. Tym samym podważenie niezawisłości lub bezstronności sędziego

nie może opierać się jedynie na stwierdzeniu, że sędzia został powołany

na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej przepisami ustawy z 2017

r. Konieczne jest skonkretyzowanie, jakie okoliczności towarzyszące powołaniu

konkretnego sędziego, a także występujące po jego powołaniu oraz mające ścisły

związek z jego osobą i osobą wnioskodawcy mogą wpływać na brak bezstronności

i niezawisłości sędziego w danej sprawie (zob. np. postanowienia SN z 14 czerwca

2023 r., III CB 16/23, i z 15 marca 2025 r., I NB 4/23).

Wniosek nie czyni zadość tym wymaganiom. Pozwani negują sposób

ukształtowania Krajowej Rady Sądownictwa na podstawie ustawy z 2017 r.

III CB 68/24

7

i w konsekwencji koncentrują się na przedstawieniu okoliczności o charakterze

ogólnym i systemowym, związanych z procedurą powołania X.Y. na stanowisko

sędziego Sądu Najwyższego. W ich wniosku brak natomiast przytoczenia

zindywidualizowanych okoliczności dotyczących tego sędziego towarzyszących

omawianej procedurze. Ponadto wnioskodawcy nie wskazują żadnych okoliczności,

które wystąpiły po jego powołaniu, zwłaszcza odnoszących się do jego zachowania

w sprawie, relacji ze stronami postępowania ani innych elementów mogących

świadczyć o braku bezstronności w konkretnym postępowaniu.

Nie można bowiem uznać za taką okoliczność przeświadczenia

wnioskodawców, że X.Y. jako prawnik – osoba posiadająca rozeznanie w

obowiązującym prawie i umiejętności jego wykładni oraz mająca świadomość

podnoszonych w przestrzeni publicznej uwag krytycznych dotyczących

wprowadzonych zmian w sposobie kształtowania składu KRS nie powinien brać

udziału w wadliwej – w ich przekonaniu - procedurze konkursowej.

Ubocznie zauważyć należy, że wnioskodawcy - jak sami podkreślili - nie

kwestionują ani przygotowania merytorycznego i etycznego sędziego X.Y. do

wykonywania zawodu Sędziego Sądu Najwyższego, ani nie powołują żadnych

okoliczności, które mogłyby wskazywać na jakikolwiek związek tego sędziego ze

sprawą zakończoną prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Szczecinie z 30

czerwca 2021 r., od którego wniesiono przedmiotową skargę kasacyjną

podlegającą rozpoznaniu z udziałem sędziego X.Y.

Wniosek nie spełniał zatem podstawowych wymogów konstrukcyjnych

przewidzianych prawem, co zgodnie z art. 29 ust. 10 uSN stanowiłoby także

podstawę do jego odrzucenia.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji

postanowienia.

(a.z.)

[a.ł]

III CB 68/24

8