Zażalenie powoda oddalone, pełnomocnik z urzędu nie miał umocowania do kasacji

Sąd Apelacyjny w Łodzi postanowieniem z 11 lutego 2026 r. odrzucił skargę

kasacyjną powoda M.M. od wyroku tego Sądu z 26 września 2025 r. Sąd drugiej

instancji wskazał, że ustanowiony dla powoda pełnomocnik z urzędu nie mógł

skutecznie powołać się na umocowanie do wniesienia skargi kasacyjnej na

podstawie postanowienia Sądu Okręgowego w Łodzi z 24 września 2019 r.

Jednocześnie w wyznaczonym terminie nie zostało przedłożone pełnomocnictwo

udzielone przez powoda, które uprawniałoby pełnomocnika do występowania przed

Sądem Najwyższym.

III CZ 92/26

2

Zażalenie na to postanowienie wniósł powód, zaskarżając

je w całości, wnosząc o jego uchylenie i przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Skarżący zarzucił naruszenie:

1) art. 91 w zw. z art. 871 k.p.c. przez jego niezasadne niezastosowanie

i przyjęcie, że adwokat O.M. nie ma umocowania do reprezentowania powoda w

postępowaniu kasacyjnym;

2) art. 20 ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks

postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (dalej: „ustawa z 9 marca

2023 r.”) przez jego błędne zastosowanie i uznanie, że w niniejszej sprawie

powinny mieć zastosowanie przepisy art. 91 § 1 w zw. z art. 118 § 2 k.p.c.

w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej na mocy ww. ustawy, uniemożliwiające

reprezentowanie powoda na etapie postępowania kasacyjnego przez pełnomocnika

ustanowionego z urzędu, z uwagi na fakt, że postanowienie w tym zakresie zostało

wydane 24 września 2019 r., tj. przed wejściem w życie nowelizacji powołanych

artykułów.

W odpowiedzi na zażalenie pozwany wniósł o jego oddalenie i zasądzenie

kosztów postępowania zażaleniowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 118 § 2 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym do 1 lipca 2023 r.

adwokat lub radca prawny ustanowiony przez sąd był obowiązany zastępować

stronę do prawomocnego zakończenia postępowania, chyba że z postanowienia

sądu wynikało, iż obowiązek zastępowania strony ustaje wcześniej. Zasadą było

zatem, że umocowanie pełnomocnika z urzędu wygasało z chwilą prawomocnego

zakończenia postępowania. Nie wykluczało to możliwości dokonywania przez

pełnomocnika po prawomocnym zakończeniu postępowania niektórych czynności

dotyczących faz poprzedzających wydanie orzeczenia kończącego postępowanie

w sprawie (zob. np. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 5 czerwca 2008 r.,

III CZP 142/07, OSNC 2008, nr 11, poz. 122, i postanowienie SN z 21 maja 2014 r.,

II CZ 18/14).

W wyniku nowelizacji art. 91 pkt 1 k.p.c., dokonanej ustawą z 9 marca

2023 r., pełnomocnictwo procesowe uprawnia obecnie z mocy samego prawa

III CZ 92/26

3

do wniesienia skargi kasacyjnej i udziału w postępowaniu wywołanym

jej wniesieniem. Nowelizacji uległ również art. 118 § 2 k.p.c., określający zakres

obowiązku zastępowania strony przez pełnomocnika z urzędu. W obecnym stanie

prawnym art. 118 § 2 k.p.c. przewiduje, że adwokat lub radca prawny ustanowiony

przez sąd jest obowiązany do zastępstwa w zakresie wynikającym z art. 91 k.p.c.,

chyba że z postanowienia sądu wynika, iż obowiązek zastępowania strony ustaje

wcześniej. Nie ulega zatem wątpliwości, że po 1 lipca 2023 r. zakres umocowania

pełnomocnika z urzędu obejmuje również co do zasady postępowanie kasacyjne.

W okolicznościach sprawy postanowienie Sądu Okręgowego w Łodzi

z 24 września 2019 r. nie zawiera żadnych wskazówek co do zakresu umocowania

pełnomocnika powoda. Wymagało zatem rozważenia, czy pełnomocnik z urzędu

ustanowiony przed 1 lipca 2023 r. jest umocowany do wniesienia skargi kasacyjnej.

Zgodnie z art. 19 ust. 1 ustawy z 9 marca 2023 r. do spraw wszczętych

i niezakończonych przed dniem wejścia w życie tej ustawy stosuje się przepisy

w brzmieniu nadanym tą ustawą. Oczywiste jest zatem, że w przypadku, gdy

przepisy szczególne nie stanowią inaczej (zob. zwłaszcza art. 19 ust. 2-7 ustawy

z 9 marca 2023 r.) w każdym toczącym się postępowaniu od 1 lipca 2023 r.

powinny być stosowane przepisy nowe. Nie oznacza to jednak nakazu stosowania

nowych przepisów do czynności dokonanych w toku postępowania wcześniej,

a więc przed 1 lipca 2023 r. Oznaczałoby to przecież w istocie przydanie tym

przepisom mocy wstecznej.

W tym kontekście należy zwrócić uwagę na art. 20 ustawy z 9 marca 2023 r.,

zgodnie z którym w sprawach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia

w życie tej ustawy zachowują moc czynności dokonane zgodnie z przepisami

w brzmieniu dotychczasowym. Przepis ten w nieco zawiły sposób wprowadza

zasadę, że ocena skutków czynności procesowych podjętych przed wejściem

w życie ustawy z 9 marca 2023 r. jest dokonywana na podstawie przepisów

obowiązujących w chwili podejmowania danej czynności. Nie sposób przecież

dokonywać oceny „mocy” danej czynności w oderwaniu od jej skutków. Oczywiste

jest przy tym, że strony i sąd dokonując konkretnej czynności nie mogą

antycypować, iż czynność ta będzie podlegać ocenie na podstawie innych

III CZ 92/26

4

przepisów niż obowiązujące w chwili jej dokonywania. Jeżeli zatem przepisy, które

weszły w życie po 1 lipca 2023 r. przewidują dla danej czynności inne wymagania

formalne, inne przesłanki dopuszczalności i skuteczności, wiążą z nią inne skutki

niż dotychczas itp., to czynność ta powinna podlegać ocenie na podstawie

przepisów obowiązujących wcześniej, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej

(zob. np. art. 21 ust. 1 ustawy z 9 marca 2023 r.).

Konstrukcja art. 20 ustawy z 9 marca 2023 r. nakazuje więc przyjęcie,

że zmiana zakresu nałożonych na pełnomocnika z urzędu obowiązków,

wynikających z nowego brzmienia art. 118 § 2 k.p.c., a obejmujących stosownie

do art. 91 pkt 1 k.p.c. również umocowanie do wniesienia skargi kasacyjnej,

dotyczy tylko pełnomocników ustanowionych z urzędu po dniu wejścia w życie

ustawy zmieniającej, czyli po 1 lipca 2023 r.

Takie stanowisko zdecydowanie przeważa w aktualnym orzecznictwie Sądu

Najwyższego (zob. postanowienie z 28 maja 2025 r., I CSK 4059/25, OSNC 2025,

nr 11, poz. 105, i powołane w nim orzecznictwo, a także postanowienia: z 17 lipca

2025 r., III CZ 111/25; z 25 września 2025 r., I CSK 2820/24; z 21 października

2025 r., I CSK 2039/25; z 21 października 2025 r., I CSK 1588/25; por. jednak

postanowienie z 9 października 2025 r., III CZ 126/25, OSNC 2026, nr 4, poz. 41).

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z 30 grudnia 2024 r.,

III CZ 178/24, zakres umocowania pełnomocnika z urzędu, o ile jego obowiązek

zastępowania strony nie został przez sąd ograniczony, wyznacza stan prawny

obowiązujący w dacie jego ustanowienia. Automatyczne rozszerzenie zakresu

umocowania pełnomocnika z urzędu kolidowałoby zatem ze źródłem tego

umocowania uzależnionym od oceny sądu potrzeby jego ustanowienia, możliwości

finansowych strony sfinansowania pomocy prawnej z urzędu na wszystkich etapach

postępowania, a także ingerowałoby w kompetencje sądu do ograniczenia zakresu

pełnomocnictwa.

Uzyskanie nieodpłatnej pomocy prawnej jest każdorazowo poprzedzone

orzeczeniem sądu, kierującego się sytuacją materialną i życiową strony, potrzebą

ustanowienia pełnomocnika oraz stanem prawnym obowiązującym w dacie

wydawania orzeczenia w tym przedmiocie. Uznanie, że na skutek ustawowych

III CZ 92/26

5

zmian zakresu umocowania pełnomocników z urzędu dochodzi do automatycznego

rozszerzenia zakresu uzyskanej przez stronę postanowieniem sądu pomocy

prawnej z urzędu, a zatem zwiększenia zakresu obowiązków pełnomocnika

z urzędu, mogłoby prowadzić do korzystania z tego uprawnienia mimo braku

weryfikacji przez sąd takiej potrzeby.

Ponadto, ustanowienie adwokata lub radcy prawnego jest jednoznaczne

z udzieleniem pełnomocnictwa procesowego (art. 118 § 1 k.p.c.), co oznacza,

że zakres tego pełnomocnictwa był taki, jaki wynikał z art. 118 § 1 k.p.c. w dacie

wydania postanowienia sądu, chyba że sąd ograniczył zakres pełnomocnictwa

wskazując, iż obowiązek zastępowania strony ustaje wcześniej. Strona, której

wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu uwzględniono bez wskazania,

że obowiązek jej zastępowania ustanie wcześniej mogła zatem zakładać,

iż pełnomocnik będzie ją reprezentował do prawomocnego zakończenia

postępowania, nie mając uprawnienia do wniesienia skargi kasacyjnej czy skargi

o wznowienie postępowania. Na nic innego się w istocie – składając wniosek

o ustanowienie pełnomocnika z urzędu – nie godziła, skoro czyniła to w poprzednim

stanie prawnym, a sąd nie mógł rozszerzyć zakresu działania pełnomocnika

z urzędu bez wniosku strony.

Przyjęcie na tej podstawie, że pełnomocnik ustanowiony przed 1 lipca 2023

r. uzyskuje uprawnienie do wniesienia skargi kasacyjnej należy odrzucić jako

mogące pozostawać w sprzeczności zarówno z intencją strony, która składała

wniosek o przyznanie pomocy prawnej z rzędu, jak i sądu, który ustanowił

pełnomocnika z urzędu. Wprawdzie źródłem pełnomocnictwa z urzędu jest

czynność sądu, a nie oświadczenie mocodawcy, jednak skutek tej czynności jest

równoznaczny z udzieleniem pełnomocnictwa procesowego, którego zakres został

oznaczony w postanowieniu sądu lub przepisach ustawy obowiązujących w dacie

wydania postanowienia. Taki też jest zakres obowiązków pełnomocnika, które

muszą korespondować z zakresem jego umocowania i które wyznacza ustawa

obowiązująca w dacie wydania przez sąd postanowienia o ustanowieniu

pełnomocnika z urzędu (postanowienie SN z 30 grudnia 2024 r., III CZ 178/24).

Oznacza to, że umocowanie ustanowionego dla powoda pełnomocnika

III CZ 92/26

6

z urzędu wygasło z dniem wydania (uprawomocnienia się) wyroku Sądu

Apelacyjnego. Sąd drugiej instancji prawidłowo wezwał pełnomocnika powoda

do usunięcia braków formalnych skargi kasacyjnej przez m.in. złożenie

pełnomocnictwa procesowego, upoważniającego do występowania przed Sądem

Najwyższym w postępowaniu kasacyjnym w imieniu powoda w terminie

tygodniowym pod rygorem odrzucenia skargi kasacyjnej. W odpowiedzi

na wezwanie pełnomocnik powoda podniósł, że jest umocowany na podstawie art.

91 pkt. 1 k.p.c. do wniesienia skargi kasacyjnej, co w kontekście powyższych

rozważań było nieuzasadnione i nie mogło stanowić usunięcia braków formalnych.

Sąd drugiej instancji prawidłowo wobec tego uznał, że skarga kasacyjna podlega

odrzuceniu (art. 3986 § 2 k.p.c.).

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 w zw. z art. 3941

§ 3 k.p.c. oddalił zażalenie, a stosownie do art. 102 k.p.c., mając na uwadze

sytuację majątkową skarżącego, odstąpił od obciążania go kosztami postępowania

zażaleniowego.

Wniosek adwokata O.M. o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej skarżącemu z urzędu w postępowaniu kasacyjnym, wobec braku

umocowania do reprezentowania powoda, podlegał oddaleniu. W orzecznictwie

Sądu Najwyższego od wielu lat utrwalone jest już bowiem stanowisko, że czynności

pełnomocnika z urzędu, które są sprzeczne z zasadami profesjonalizmu, nie

uzasadniają przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej (zob. postanowienie

z 5 kwietnia 2023 r., II CNPP 29/22, i tam powołane orzecznictwo).

Marcin Łochowski

(D.Z.)

[a.ł]