Sąd Najwyższy oddalił zażalenie pozwanego w sporze o zachowek

Wyrokiem z 6 listopada 2024 roku, I C 385/24, Sąd Okręgowy w Legnicy oddalił

powództwo o zachowek, ponieważ warunkiem koniecznym istnienia roszczenia

o zachowek było doliczenie do spadku gospodarstwa rolnego, przekazanego

pozwanemu przez spadkodawców w trybie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r.

o ubezpieczeniu społecznym rolników. Sąd pierwszej instancji uznał, że przekazanie

gospodarstwa w trybie tej ustawy nie jest darowizną w rozumieniu art. 993 § 1 k.c.,

podlegającą doliczeniu do spadku.

Na skutek apelacji powódki Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem

zaskarżonym zażaleniem uchylił wyrok Sądu Okręgowego i przekazał mu sprawę do

ponownego rozpoznania. Sąd drugiej instancji uznał, że umowa, na mocy której

pozwany nabył gospodarstwo rolne, jest umową darowizny, a tym samym gospodarstwo

III CZ 95/26

2

to podlega doliczeniu do spadku. Konsekwencją błędnej tezy Sądu pierwszej instancji co

do natury umowy przenoszącej własność było nierozpoznanie istoty sprawy, ponieważ

Sąd pierwszej instancji nie ustalił istnienia lub nieistnienia pozostałych okoliczności

mogących mieć wpływ na istnienie i wysokość roszczenia o zachowek.

W zażaleniu na wyrok Sądu odwoławczego pozwany zarzucił naruszenie art. 386

§ 4 i 6 k.p.c., gdyż Sąd Okręgowy rozpoznał istotę sprawy i odmienna ocena charakteru

prawnego umowy pozwanego ze spadkodawcami nie sprawia, że Sąd drugiej instancji

nie może w postępowaniu apelacyjnym uzupełnić postępowania dowodowego

o ustalenie wartości nieruchomości darowanej powódce i gospodarstwa darowanego

pozwanemu. Przy tym nieruchomości te były jedynym majątkiem spadkodawców, którzy

w chwili śmierci już nie mieli żadnego majątku, więc ustalenie wartości dwóch

nieruchomości wystarczy do rozstrzygnięcia sprawy o zachowek.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Odmienna ocena przez sąd odwoławczy kwestii doliczenia danej darowizny do

spadku nie mogłaby uzasadniać tezy o nierozpoznaniu istoty sprawy przez sąd

pierwszej instancji, gdyby ocena ta dotyczyła jednej z wielu darowizn lub też jedynej

darowizny, lecz darowizna ta nie stanowiła całego spadku, jak w niniejszej sprawie.

Jeżeli spór o doliczenie darowizny jest w istocie sporem o istnienie masy spadkowej,

gdyż poza tą darowizną nie ma spadku lub też jego wartość jest znikoma w stosunku do

wartości spornej darowizny, to oddalenie powództwa z powodu niedoliczenia darowizny

staje się nierozpoznaniem istoty sprawy w przypadku odmiennej oceny sądu drugiej

instancji. Jest to sytuacja analogiczna do przedawnienia. Oddalenie powództwa

z powodu przedawnienia zazwyczaj oznacza nierozpoznanie istoty sprawy, jeżeli sąd

odwoławczy uzna, że przedawnienie nie nastąpiło.

Należy też uwzględnić, że w przypadku, gdy spadek składa się wyłącznie

z dwóch darowizn – jednej na rzecz powoda i drugiej na rzecz pozwanego – to

porównanie wartości tych darowizn nie zawsze jednoznacznie wyznacza wysokość

zachowku, ponieważ dopiero po obliczeniu zachowku wyłącznie w oparciu o wartość

darowizn można stosować art. 9971 § 1 k.c.

III CZ 95/26

3

Ponieważ zażalenie jest bezzasadne, podlega oddaleniu na podstawie art. 39814

w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c.

Zgodnie z wnioskami zawartymi w zażaleniu i odpowiedzi na zażalenie Sąd

Najwyższy nie orzekł o kosztach postępowania zażaleniowego. Wnioski stron były

zbędne, ponieważ postanowienie wydane na skutek zażalenia na orzeczenie

kasatoryjne nie kończy postępowania w sprawie, niezależnie od sposobu

rozstrzygnięcia o zażaleniu. Natomiast formułę „pozostawia temu sądowi rozstrzygnięcie

o kosztach instancji odwoławczej” (art. 108 § 2 k.p.c.) stosuje się tylko w przypadku

uchylenia orzeczenia kończącego postępowanie. W razie rozpoznania zażalenia na

postanowienie niekończące postępowanie sąd pierwszej instancji uwzględnia koszty

postępowań wpadkowych bez potrzeby wskazania tego obowiązku przez sąd

rozpoznający zażalenie.

Dariusz Pawłyszcze

(M.M.)

[a.ł]