Pozwana powołała się na niepublikowany wyrok TK. SN odmówił podjęcia uchwały

III CZP 32/25

2

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało przy

rozpoznawaniu przez Sąd Apelacyjny w Krakowie skargi pozwanej T.P. o

wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem Sądu

Apelacyjnego w Krakowie z dnia 24 lutego 2021 r. o odrzuceniu apelacji w

sprawie z powództwa W.K. i K. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w T.

przeciwko T.P. o zapłatę (I AGa 264/20) od którego zażalenie pozwanej zostało

oddalone postanowieniem Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 24 czerwca 2021 r.

(I AGz 51/21).

Skarga o wznowienie postępowania została złożona w związku

z wydaniem przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z 8 maja 2024 r., SK 59/21

(OTK-A 2024, poz. 46), który nie został opublikowany w Dzienniku Ustaw.

Wątpliwości Sądu Apelacyjnego, który wystąpił na podstawie art. 390 § 1

w zw. z art. 405 zd. 1 k.p.c. z pytaniem prawnym, koncentrują się wokół kwestii

dotyczącej dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania na podstawie

art. 4011 k.p.c. w sytuacji braku publikacji w sposób określony w art. 190 ust. 2

Konstytucji RP wyroku trybunalskiego, który legł u podstaw wniesienia tej skargi.

Sąd pytający zaznaczył, że w jego ocenie nie ma podstaw do przyjęcia, że sam

wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 8 maja 2024 r., SK 59/21, należy uznać za

nieistniejący wobec braku prawidłowej obsady składu orzekającego. Jego

zdaniem sąd powszechny nie jest uprawniony do weryfikacji warunków, w jakich

orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego zostało wydane, w odniesieniu do

zastosowanej przez ten organ władzy sądowniczej procedury, czy

ukształtowania składu orzekającego. Istota sformułowanego problemu dotyczy

natomiast tego, czy termin z art. 407 § 2 ab initio k.p.c. do wniesienia skargi

należy uznać za otwarty mimo tego, że wyrok trybunalski nie został

opublikowany w sposób określony w art. 190 ust. 2 Konstytucji RP.

Sąd meriti zaznaczył, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 8 maja

2024 r., SK 59/21, należy zakwalifikować jako rozstrzygnięcie o charakterze

zakresowym negatywnym, albowiem w sentencji znalazła się formuła „dany

przepis w zakresie, w jakim nie przewiduje (…) jest niezgodny z Konstytucją”, co

III CZP 32/25

3

czyni wniesioną skargę o wznowienie postępowania z tego punktu widzenia

formalnie dopuszczalną. Budzi jednak poważne wątpliwości prawne wyrażone

w treści pytania objętego postanowieniem, kwestia, czy skarga ta jest

niedopuszczalna z przyczyny formalnej, o jakiej mowa w art. 410 § 1 k.p.c.

Sąd Apelacyjny podniósł, że można uznać, iż termin z art. 407 § 2

ab initio k.p.c. w odniesieniu do złożonej przez pozwaną skargi o wznowienie

postępowania, tak w dacie jej złożenia, jak i później, nie rozpoczął jeszcze

biegu, ponieważ wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 8 maja 2024 r., SK 59/21

nie został opublikowany w Dzienniku Ustaw, jak tego wymaga art. 190 ust. 2

Konstytucji RP. Należałoby zatem przyjąć, że w sytuacji braku publikacji

orzeczenia nie doszło do jego wejścia w życie, a z tej przyczyny sam przepis art.

3942 § 11 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2023 r. tym

wyrokiem objęty, we wskazanym w nim zakresie, nigdy nie utracił mocy

obowiązującej z powodu niezgodności z ustawą zasadniczą. Sąd meriti

stwierdził, że takie stanowisko intepretujące może znaleźć uzasadnienie

w wypowiedziach niektórych przedstawicieli doktryny procesu cywilnego. W myśl

tego zapatrywania samo bowiem wydanie orzeczenia przez Trybunał

Konstytucyjny nie jest prawnie relewantne, a doniosłość zachowuje tylko data

jego wejścia w życie. Stwierdził, że taki pogląd zdaje się prezentować także Sąd

Najwyższy, jednocześnie zaznaczając, że Sąd Najwyższy jak dotąd nie

wypowiadał się o zagadnieniu, które na tle stanu faktycznego niniejszej sprawy,

jest przedmiotem przedstawionego pytania prawnego.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego więcej jednak argumentów przemawia

przeciwko powyższemu stanowisku, usprawiedliwiając zapatrywanie zgodnie

z którym, złożona przez pozwaną skarga o wznowienie postępowania winna

podlegać merytorycznemu rozpoznaniu, a trzymiesięczny termin do jej

wniesienia, biorąc pod uwagę powoływaną przez nią podstawę wznowienia

został zachowany, albowiem powinien być, w szczególnej sytuacji mającej

miejsce w sprawie, liczony od dnia wydania przez Trybunał Konstytucyjny

wyroku z 8 maja 2024 r, SK 59/21. Podkreślił, powołując się na art. 190 ust. 1

Konstytucji RP, że każdy z organów władzy publicznej jest zobowiązany nie

tylko do respektowania treści rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego, ale

III CZP 32/25

4

także do jego wdrażania. Zaakcentował, że konsekwencją tego, traktowanego

jako mającego bezwzględny charakter, obowiązku jest również i to, że

ewentualne opóźnienie w jego realizacji nie może negatywnie wpłynąć na

możliwość skorzystania przez stronę postępowania z konstytucyjnie

gwarantowanego, na podstawie art. 190 ust. 4 Konstytucji RP uprawnienia do

wznowienia postępowania sądowego w oparciu o podstawę wywodzoną

z potwierdzenia niekonstytucyjności określonej normy prawnej. Zdaniem sądu

meriti podniesione względy uzasadniają opowiedzenie się za oceną, że brak

publikacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 8 maja 2024 r., SK 59/21,

prowadzący do braku formalnego wejścia w życie tego orzeczenia, z którym to

zdarzeniem ustrojodawca co do zasady łączy utratę mocy obowiązującej normy

dotkniętej stwierdzoną niekonstytucyjnością, a ustawodawca procesowy,

początek biegu terminu do wniesienia skargi o wznowienie postępowania,

opartej na wskazanej przez pozwaną podstawie, samo w sobie nie może być

decydującym argumentem za tym, by uznać, że skarga pozwanej jest z tej

przyczyny niedopuszczalna. Stanowisko przeciwne wpisywałoby się wprost

w następstwo opieszałości publikacyjnej przeciwko której opowiedział się Sąd

Najwyższy w jednym ze swoich orzeczeń.

Sąd Apelacyjny podniósł także, że w następstwie nowelizacji dokonanej

ustawą z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2023 r., poz. 614) począwszy

od dnia 1 lipca 2023 r. uprawnienie do zaskarżenia postanowienia sądu drugiej

instancji, odmawiającego w całości lub części, uwzględnienia wniosku

o zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, po myśli art. 3942

§ 11 pkt 1 k.p.c. zostało wprowadzone do porządku prawnego i wskazał, że

zaprezentowana wykładnia art. 407 § 2 ab initio k.p.c., za którą się opowiada,

pozwala też zapobiec nieuzasadnionemu zróżnicowaniu traktowania stron

znajdujących się w takiej samej sytuacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

III CZP 32/25

5

Przystępując do rozpoznania przedstawionego zagadnienia prawnego,

Sąd Najwyższy jest zobowiązany w pierwszej kolejności zbadać, czy zostały

spełnione formalnoprawne wymagania do przedstawienia zagadnienia

prawnego, a w konsekwencji, czy zaistniały przesłanki do podjęcia uchwały.

Przewidziana w art. 390 § 1 k.p.c. instytucja pytań prawnych, z uwagi na

wynikające z art. 390 § 2 k.p.c. związanie sądów niższej instancji w danej

sprawie poglądem prawnym Sądu Najwyższego wyrażonym w podjętej uchwale,

stanowi odstępstwo od zasady podległości sędziów tylko Konstytucji i ustawom,

o której mowa w art. 178 ust. 1 Konstytucji RP. W judykaturze Sądu

Najwyższego utrwalony jest pogląd, że z tych względów wykładnia art. 390 § 1

k.p.c. powinna być dokonana w sposób najbardziej ścisły, bez żadnych koncesji

na rzecz argumentów o nastawieniu celowościowym lub utylitarnym (zob. m.in.

uchwała Sądu Najwyższego z 30 marca 1999 r., III CZP 62/98, OSNC 1999,

nr 10, poz. 166 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z 19 listopada 2008 r.,

III CZP 21/08, niepubl; z 29 października 2009 r., III CZP 79/09, niepubl.;

z 12 stycznia 2010 r., III CZP 106/09, niepubl.; z 11 kwietnia 2019 r., III CZP

96/18, niepubl.; z 20 lutego 2019 r., III CZP 91/18, niepubl.; z 5 października

2016 r., III CZP 50/16, niepubl.; z 29 czerwca 2016 r., III CZP 10/16, niepubl.;

i z 20 sierpnia 2021 r., III CZP 40/20, niepubl.).

W sprawie – mimo wagi problemu, mającego być przedmiotem

rozstrzygnięcia - nie zaistniały przesłanki do przedstawienia Sądowi

Najwyższemu zagadnienia prawnego. Sąd Apelacyjny pominął bowiem, że

przedstawienie Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia pytania prawnego jest

instytucją postępowania apelacyjnego. Zgodnie z art. 390 § 1 k.p.c. sąd może

przedstawić Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne powstałe przy

rozpoznawaniu apelacji. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest przy

tym pogląd, że uprawnienie do wystąpienia z pytaniem prawnym przysługuje

także sądowi rozpoznającemu środek zaskarżenia, do którego – co najmniej

odpowiednio – stosuje się przepisy o apelacji, w tym art. 390 k.p.c. ( zob. m.in.

postanowienia Sądu Najwyższego z 7 listopada 2006 r., III CZP 77/05;

z 5 czerwca 2009 r., I UZP 1/09, OSNP 2011, nr 5-6, poz. 86; z 11 maja 2000 r.,

III CZP 32/25

6

III ZP 10/00, OSNP 2000, nr 23, poz. 848; i z 24 stycznia 2023 r., III CZP

133/22, niepubl.).

W związku z powyższym zagadnienie prawne może być przedstawione

Sądowi Najwyższemu tylko przez sąd powołany do podjęcia czynności

związanych z oceną dopuszczalności lub zasadności środka zaskarżenia - sąd

ad quem, a nie sąd a quo, a zatem sąd, który działa jako sąd drugiej instancji od

którego orzeczeń nie przysługuje zwykły środek odwoławczy. Wsparcie

orzecznicze Sądu Najwyższego w ramach instytucji pytań prawnych ma bowiem

na celu likwidację dostrzeganych przez sąd wątpliwości w zakresie wykładni

i stosowania prawa, których nie można skorygować w ramach kontroli

instancyjnej orzeczenia, przy wykorzystaniu zwyczajnych środków zaskarżenia

( zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 15 marca 2018 r., III CZP

109/17, niepubl.; z 6 kwietnia 2018 r., III CZP 111/17, niepubl.; z 25 lutego 2021

r., III CZP 18/20, OSNC 2021, nr 7-8, poz. 55; z 20 sierpnia 2021 r., III CZP

40/20, niepubl.; i z 21 stycznia 2022 r., III CZP 10/22, OSNC 2022 r., OSNC

2022, nr 6, poz. 63).

W niniejszej sprawie przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie

prawne dotyczące dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania zostało

sformułowane przez Sąd Apelacyjny w sprawie ze skargi pozwanej

o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem tego

sądu z 24 lutego 2021 r. o odrzuceniu apelacji.

Sąd Apelacyjny przedstawiający Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

zagadnienie prawne pominął, że zgodnie z art. 3942 § 1 k.p.c. w brzmieniu

obowiązującym od dnia 1 lipca 2023 r. po nowelizacji kodeksu postępowania

cywilnego ustawą o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz

niektórych innych ustaw z dnia 9 marca 2023 r. (Dz.U. z 2023 r., poz. 614)

zażalenie do innego składu sądu drugiej instancji przysługuje także na

postanowienie tego sądu, których przedmiotem jest odrzucenie skargi

o wznowienie postępowania. W konsekwencji w przypadku badania

dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania od postanowienia

o odrzuceniu apelacji pozycja tego Sądu odpowiada pozycji sądu pierwszej

III CZP 32/25

7

instancji, od którego rozstrzygnięcia przysługują zwyczajne środki zaskarżenia.

W związku z tym rozstrzygnięcie ewentualnych wątpliwości prawnych

powziętych przez Sąd przedstawiający zagadnienie prawne nie ma charakteru

definitywnego i podlega kontroli instancyjnej.

Do zażalenia do innego równorzędnego składu sądu drugiej instancji

(zażalenie poziome) stosuje się wszystkie przepisy o zażaleniu dewolutywnym.

Odmiennie jest tylko uregulowana właściwość funkcjonalna sądu do jego

rozpoznania ( zob. m.in. uchwała Sądu Najwyższego z 27 listopada 2020 r.

III CZP 12/20, OSNC 2021, nr 4, poz. 25). Pozycję sądu drugiej instancji

w zakresie problematyki dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania,

a zatem i możliwość przedstawienia Sądowi Najwyższemu zagadnienia

prawnego, będzie miał zatem - w przypadku odrzucenia skargi o wznowienie

postępowania i wywiedzenia przez skarżącą zażalenia - Sąd Apelacyjny

rozpoznający zażalenie. W przypadku rozpoznawania zażalenia do innego

składu sądu drugiej instancji sąd ten stosuje bowiem odpowiednio przepisy

o postępowaniu apelacyjnym ( art. 3942 § 1 w zw. z art. 3942 § 2 i w zw. z art.

397 § 3).

W kilku orzeczeniach Sąd Najwyższy wyraził także pogląd, że

w postępowaniu o wznowienie postępowania w ogóle nie stosuje się art. 390 § 1

k.p.c. W motywach podjętych w tym przedmiocie rozstrzygnięć argumentowano,

że sąd rozpoznający skargę o wznowienie postępowania od orzeczenia sądu

drugiej instancji zgodnie z art. 406 k.p.c. stosuje odpowiednio przepisy

o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji. Odesłanie zamieszczone w art.

406 k.p.c. powoduje, że w przypadku wznowienia postępowania przed sądem

drugiej instancji nie mają zastosowania przepisy o postępowaniu apelacyjnym,

choćby sądem właściwym do wznowienia postępowania miał być ten właśnie

sąd (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 16 marca 1967 r., III CZP 1/67,

OSNC 1967, nr 7-8, poz. 148; z 27 listopada 2002 r., III CZP 63/02, OSNC 2004,

nr 1, poz. 13; i z 21 kwietnia 2004 r., III CZP 11/04, OSNC 2004, nr 12, poz.

206).

III CZP 32/25

8

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym zagadnienie prawne nie

podziela jednak tego stanowiska, przychylając się do prezentowanych

w orzecznictwie Sądu Najwyższego poglądów przeciwnych opartych na wykładni

systemowo-funkcjonalnej. Artykuł 406 k.p.c. wykładany funkcjonalnie w zw. z art.

405 k.p.c. oznacza bowiem nakaz odpowiedniego stosowania przepisów

o postępowaniu w tej instancji, w której orzeka sąd właściwy do wznowienia

postępowania ( zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 5 grudnia 2001 r.,

I CZ 163/01, niepubl.; z 13 sierpnia 2002 r., I PZ 62/02, niepubl.; z 6 czerwca

2007 r., III UZP 5/06, niepubl.; z 8 września 2010 r., III PZ 6/10, niepubl.;

i z 26 kwietnia 2018 r., I CZ 40/18, niepubl.).

Postępowanie ze skargi o wznowienie postępowania nie posiada bowiem

własnego, nowego przedmiotu rozpoznania, odrębnego od przedmiotu sprawy

wznawianej, ale jest ściśle powiązane podmiotowo i przedmiotowo

z postępowaniem prawomocnie zakończonym i stanowi jego kontynuację na

zasadach określonych w art. 399 i nast. k.p.c. Sąd Apelacyjny rozpoznaje zatem

skargę o wznowienie postępowania jako sąd drugiej instancji i w zależności od

rodzaju rozstrzygnięcia stronom przysługują środki zaskarżenia właściwe dla

rozstrzygnięć sądów drugiej instancji.

Przyjąć zatem należy, że w postępowaniu ze skargi o wznowienie

postępowania stosować należy te przepisy, które są odpowiednio właściwe dla

Sądu pierwszej lub drugiej instancji, który rozpoznaje skargę. Sąd Apelacyjny na

etapie ponownego rozpoznania sprawy od orzeczenia tego Sądu w granicach

wznowienia ( art. 412 § 1 k.p.c.) może zatem przedstawić zagadnienie prawne

Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. Działa bowiem wówczas

jako sąd drugiej instancji od którego rozstrzygnięć nie przysługują zwykłe środki

zaskarżenia.

Sytuacja taka – z przyczyn wyżej podniesionych – w sprawie nie

występuje. Istotą wątpliwości Sądu Apelacyjnego nie są bowiem kwestie

merytoryczne związane z rozpoznaniem apelacji w granicach wznowienia

a zagadnienie formalne powstałe w stadium badania dopuszczalności skargi

o wznowienie postępowania. Tego rodzaju problematyka może być przedmiotem

III CZP 32/25

9

zagadnienia prawnego kierowanego do Sądu Najwyższego tylko wtedy, gdy jest

przedstawiana przez sąd od którego orzeczeń w tym zakresie nie przysługują

zwykłe środki zaskarżenia. Wobec rozszerzenia z dniem 1 lipca 2023 r. katalogu

zażaleń do równoległego składu sądu drugiej instancji i umożliwienia stronie

wywiedzenia zażalenia na postanowienie Sądu Apelacyjnego o odrzuceniu

skargi o wznowienie postępowania pozycja Sądu pytającego - na etapie badania

dopuszczalności wznowienia - odpowiada sądowi pierwszej instancji, co

uniemożliwia merytoryczne rozstrzygnięcie przez Sąd Najwyższy

przedstawionego zagadnienia prawnego.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji

( art. 390 § 1 k.p.c.).

Agnieszka Piotrowska

Monika Koba

Dariusz Zawistowski

[A.T.]

[r.g.]