Wniosek o wyłączenie sędziego SN z powodu jego powołania oddalony

Do rozpoznania sprawy zarejestrowanej w Sądzie Najwyższym pod sygn. IV

KK 479/24, obejmującej m. in. rozpoznanie kasacji wniesionej przez obrońcę

skazanego M. S. wyznaczony został SSN Marek Siwek. Pismem z 7 stycznia 2027

roku obrońca wniósł o wyłączenie tego sędziego od udziału w sprawie na

podstawie art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k., motywując to podniesieniem w kasacji zarzutu

nieprawidłowej obsady sądu (art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.) związanego z

IV KK 479/24

2

okolicznościami powołania sędziego, odnoszącymi się również do SSN Marka

Siwka. Obrońca wskazał nadto, iż od udziału w tej sprawie zostali już uprzednio

postanowieniami Sądu Najwyższego wyłączeni inni sędziowie Sądu Najwyższego

powołani w tożsamych okolicznościach.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

W sprawie brak jest podstaw faktycznych i prawnych uzasadniających

wyłączenie SSN Marka Siwka od udziału w sprawie.

Już na wstępie dokonywanej oceny dostrzec należy, że wnioskujący nie

podał w swoim piśmie żadnych istotnych argumentów o charakterze

indywidualnym, mogących wykazać istnienie realnych podstaw przekonujących do

konieczności wyłączenia sędziego Sądu Najwyższego Marka Siwka od udziału w

sprawie o sygn. IV KK 479/24. Powołując się na zaistnienie przesłanek określonych

w art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k., obrońca nie przedstawił dostatecznych okoliczności, które

mogłyby uzasadnić wniosek, że rozpoznawana sprawa dotyczy tego sędziego

bezpośrednio. Ma to istotne znaczenie, gdyż akta sprawy nie pozwoliły ujawnić

tego rodzaju okoliczności z urzędu, a zawarte w art. 40 § 1 k.p.k. wyliczenie

przyczyn wyłączenia sędziego z mocy samego prawa ma charakter zamknięty.

Przepis ten nie może podlegać wykładni rozszerzającej, a zawarte w nim przesłanki

nie mogą być uzupełniane w drodze wykładni (postanowienia SN z dni: 11 grudnia

2002 r., V KK 135/02, OSNKW 2003, nr 3-4, poz. 36; 27 stycznia 2005 r., IV KK

385/04, OSNwSK 2005, nr 1, poz. 217; 13 czerwca 2007 r., V KK 15/07; 14

stycznia 2009 r., V KK 285/08; 11 października 2024 r., II KO 110/24; A. R.

Światłowski, Glosa do wyroku SN z 5.02.1997 r., V KKN 180/96, OSP 1998/2, s.

40; A. Murzynowski, Glosa do postanowienia SN z 11.12.2002 r., V KK 135/02,

OSP 2004/2, s. 25; H. Paluszkiewicz [w:] Kodeks postępowania karnego.

Komentarz, wyd. III, red. K. Dudka, Warszawa 2023, s. 126; D. Świecki [w:] B.

Augustyniak, K. Eichstaedt, M. Kurowski, D. Świecki, Kodeks postępowania

karnego. Komentarz. Tom I. Art. 1–424, wyd. VII, Warszawa 2024, s. 236; S.

Steinborn [w:] J. Grajewski, P. Rogoziński, S. Steinborn, Kodeks postępowania

karnego. Komentarz do wybranych przepisów, LEX/el. 2016, art. 40, teza 7; J.

IV KK 479/24

3

Grajewski, S. Steinborn [w:] Komentarz aktualizowany do art. 1-424 Kodeksu

postępowania karnego, red. L. K. Paprzycki, LEX/el. 2015, art. 40, teza 7; T.

Grzegorczyk [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom I. Artykuły 1-467.

Komentarz, Warszawa 2014, s. 218).

Zgodnie z ugruntowanym w doktrynie i orzecznictwie rozumieniem przesłanki

zawartej w art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k., dotyczy ona takiej sprawy, której przedmiotem

jest rozstrzygnięcie o prawach i obowiązkach, także w sferze cywilnoprawnej,

sędziego wyznaczonego do składu sądu, ale ma ona miejsce wówczas, gdy sędzia

uczestniczy w procesie karnym w charakterze strony (zarówno biernej, jak i

czynnej) albo quasi-strony. Tylko w tych bowiem przypadkach ma on ex definitione

interes prawny w korzystnym dla siebie rozstrzygnięciu w przedmiocie procesu.

Chodzi tu o sprawę, która wprost ma związek z osobą sędziego i którą sędzia jest

osobiście zainteresowany. Związek sędziego ze sprawą, zgodnie z omawianą

normą, musi mieć charakter bezpośredni. Pomiędzy sprawą określonego sędziego,

a jego osobą, nie może być ogniw pośrednich (postanowienia SN z dni: 10 stycznia

2002 r., IV KZ 83/01; 5 października 2022 r., V KK 329/22; 30 listopada 2023 r., I

ZO 75/24; 31 stycznia 2024 r., I ZO 17/24; 28 czerwca 2024 r., I ZO 95/24; 4

września 2024 r., I ZO 144/24; 30 stycznia 2025 r., I ZO 114/24; 11 kwietnia 2025

r., V KB 11/24; wyrok SA w Gdańsku z dnia 15 grudnia 2016 r., II AKa 361/16;

wyrok SA w Szczecinie z dnia 22 listopada 2017 r., II AKa 34/17; J. Zagrodnik, M.

Burdzik [w:] S. Głogowska, J. Karaźniewicz, M. Klejnowska, N. Majda, I. Palka, K.

Sychta, K. Żyła, J. Zagrodnik, M. Burdzik, Kodeks postępowania karnego.

Komentarz, Warszawa 2024, s. 209; J. Kosonoga (w:) R. A. Stefański (red.), S.

Zabłocki (red.) Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz do art. 1-166,

Warszawa 2017, s. 550; H. Paluszkiewicz [w:] Kodeks postępowania karnego.

Komentarz, wyd. III, red. K. Dudka, Warszawa 2023, s. 127; T. Grzegorczyk [w:]

Kodeks postępowania karnego. Tom I. Artykuły 1-467. Komentarz, Warszawa

2014, s. 218; W. Grzeszczyk [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, wyd.

X, LexisNexis 2014, art. 40, teza 3).

W uwarunkowaniach badanej sprawy orzekanie przez SSN Marka Siwka nie

prowadzi zatem do złamania zasady nemo iudex in causa sua, albowiem nie będzie

on orzekał „we własnej sprawie”. Przedmiot postępowania nie stanowi „jego

IV KK 479/24

4

sprawy”, a udział w wydaniu orzeczenia w żaden sposób nie będzie miał wpływu na

sferę jego własnych uprawnień lub obowiązków prawnych. Przedstawiony przez

obrońcę (a prezentowany również w niektórych orzeczeniach, także Sądu

Najwyższego) sposób rozumienia omawianej przesłanki mógłby jednak

doprowadzić do odsunięcia od orzekania znacznej liczby sędziów (w skrajnych

wypadkach wszystkich), a tym samym do nieuprawnionego wpływania na skład

sądu.

Wbrew twierdzeniom zawartym w uzasadnieniu wniosku obrońcy, w

rozpatrywanej sprawie nie ma podstaw do przyjęcia, jakoby wskutek uczestnictwa

w składzie sądu SSN Marka Siwka mogła zostać naruszona zasada niemożności

orzekania we własnej sprawie. Wniosków lub żądań o wyłączenie uzasadnionych

tylko okolicznościami o charakterze ustrojowym nie można uwzględniać z tego tylko

powodu, iż tożsamy ustrojowy zarzut odwoławczy znajduje zastosowanie także do

osób go rozpoznających. Bez zindywidualizowania poddających się ocenie sądu

okoliczności podnoszonych w realiach dotyczących danej sprawy, w aspekcie

związanych z nią konkretnych faktów leżących również poza płaszczyzną

ustrojową, pozostają one w sferze wyłącznie teoretycznej, niepowiązanej

odpowiednio ani z konkretną sprawą, od udziału w której wniosek o wyłączenie

zostaje złożony, ani z określonym sędzią, którego wniosek ten dotyczy (zob.

postanowienia SN z dni: 21 czerwca 2023 r., IV KK 460/19; 10 sierpnia 2023 r., V

KK 162/22; 31 października 2023 r., V KK 358/23; 16 stycznia 2024 r., III KK

293/23, OSNK 2024/4/22; 11 lipca 2024 r., IV KK 142/24; 11 października 2024 r., II

KO 110/24; 18 marca 2025 r., III KK 410/24).

Sąd Najwyższy naturalnie dostrzega podejmowane próby wyrugowania

części sędziów z czynności immanentnie związanych z istotą pełnienia służby

sędziowskiej poprzez prawotwórczą wykładnię art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k., która w

istocie sprowadza się do kontroli procesu i aktu powołania na urząd sędziego,

dokonywanego w toku postępowania, w którym dany sędzia orzekał lub ma

orzekać. Nadmienić w tym miejscu należy, że jeszcze w postanowieniu Sądu

Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2017 r., V KK 322/17 (LEX nr 2340619)

przyjmowano, że brak bezstronności sędziego rozpoznającego sprawę nie stanowi

bezwzględnej przyczyny odwoławczej, co wydawało się oczywiste, a od czego

IV KK 479/24

5

aktualnie pewna część prawników odchodzi. Nie sposób więc inaczej, niż za

przykład takiego działania, postrzegać uchwały składu połączonych Izb Sądu

Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r., uchwały składu 7 sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 2 czerwca 2022 r., czy wreszcie orzeczeń wydanych w

niniejszej sprawie w odniesieniu do innych sędziów. Wyprowadzony wyżej wniosek

znajduje pełne potwierdzenie w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20

kwietnia 2020 r., U 2/20, w którym orzeczono, że uchwała z dnia 23 stycznia 2020

r. jest niezgodna z:

1. art. 179, art. 144 ust. 3 pkt 17, art. 183 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 8 ust. 1, art. 7 i

art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,

2. art. 2 i art. 4 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz.

864/30, z późn. zm.),

3. art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności,

sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie

Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr

61, poz. 284, z późn. zm.).

Powyższe dowodzi, że uchwała trzech połączonych izb Sądu Najwyższego

utraciła swój walor normatywny i nie wywiera skutku, o którym mowa w art. 87 § 1

ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym. Można ją natomiast

traktować jako jeden z wyrażanych przez judykaturę poglądów prawnych, co też w

rzeczywistości ma miejsce (tak m. in. postanowienia Sądu Najwyższego z dni: 28

lutego 2023 r., III KK 23/23, LEX nr 3557167; 7 grudnia 2023 r., I KK 162/23, LEX

nr 3644685; 13 czerwca 2024 r., II KO 36/24, OSNK 2024/9/47; 1 października

2024 r., I USK 184/24, LEX nr 3777968; 14 października 2024 r., I ZO 91/23, LEX

nr 3773969 czy też 29 października 2024 r., II USK 352/23, LEX nr 3786863).

Nie można przy tym działając w oparciu o art. 190 ust. 1 Konstytucji podzielić

tezy, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 kwietnia 2020 r., U 2/20, jest

tzw. wyrokiem nieistniejącym (postanowienia SN z dni: 3 listopada 2021 r., IV KO

86/21, LEX nr 3251718; 4 marca 2025 r., III KS 45/24, LEX nr 3841349).

Orzeczenia TK to wszak jego władcza wypowiedź, rozstrzygająca sprawę należącą

do jego kompetencji. Jest też bezsporne, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego

w przedmiocie odpowiedzi na pytanie o zgodność aktu normatywnego z

IV KK 479/24

6

Konstytucją, umową międzynarodową lub ustawą, zgłoszone w trybie art. 193

Konstytucji, ograniczają samodzielność jurysdykcyjną sądów (M. Laskowski,

Uchybienie godności urzędu sędziego jako podstawa odpowiedzialności

dyscyplinarnej, Warszawa 2019, s. 45). Zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym w

literaturze przez M. Zubika i M. Wiącka (Kompetencje sądu konstytucyjnego a

granice swobody orzekania przez sędziów Trybunału Konstytucyjnego, Przegląd

Sejmowy 2009, nr 4, s. 25), zasada legalizmu nakazuje przypisać każdemu

działaniu Trybunału Konstytucyjnego (a dokładniej składowi orzekającemu w

sprawie), jako organowi państwa, domniemanie działania zgodnego z prawem.

Oznacza to w konsekwencji, gdyby chciano twierdzić, że w konkretnej sprawie

doszło do nadużycia kompetencji przez Trybunał Konstytucyjny, iż niezbędne jest

przeprowadzenie w odpowiednim postępowaniu dowodu przeciwnego. Problemem

pozostaje jednak ustalenie właściwej procedury w odniesieniu do orzeczeń

mających konstytucyjny przymiot ostateczności (art. 190 ust. 1 Konstytucji). W

doktrynie podkreśla się, że nawet budzące wątpliwości orzeczenia sądów

konstytucyjnych, z racji ich oparcia w znaczącej części na aktywizmie sędziowskim

nieznajdującym należytych podstaw w normie prawnej, są wiążące, a wręcz mogą

stać się jedną z cech charakterystycznych orzecznictwa konstytucyjnego, nie tylko

zresztą w Polsce (por. A. Kustra-Rogatka, Kontrola konstytucyjności prawa w

państwach UE w świetle ewolucji sądownictwa konstytucyjnego w Europie, Studia

Iuridica Toruniensia, Tom XXIII, 2018, nr 2, s. 147-158).

Należy więc przyjąć, że żaden organ państwa nie ma kompetencji do oceny

czy orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego zostało wydane we właściwym składzie

i z zachowaniem określonej w przepisach prawa procedury, a tym samym – czy

można mu przypisać walor ostateczności i mocy powszechnie obowiązującej.

Jednoznaczna norma zawarta w art. 190 ust. 1 Konstytucji RP przesądza, że

przyznanie takiej kompetencji nie jest możliwe bez zmiany samej Konstytucji. W

obowiązującym stanie prawnym o tym, co jest orzeczeniem, decyduje sam

Trybunał, tj. sędziowie tworzący dany skład orzekający i podpisujący orzeczenie (A.

Mączyński, J. Podkowik (w:) M. Safjan (red.), L. Bosek (red.), Konstytucja RP. Tom

II, Komentarz do art. 87-243, Warszawa 2016, s. 1190). Respektując konstytucyjną

zasadę działania przez organy władzy publicznej wyłącznie na podstawie i w

IV KK 479/24

7

granicach prawa (art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej) trzeba wskazać, że

nie ma w obowiązującym w Polsce systemie prawnym podstaw normatywnych do

podjęcia przez jakikolwiek zewnętrzny podmiot krajowy lub międzynarodowy prób

rozważania i ewentualnego uznania, że podjęte działania legislacyjne doprowadziły

do systemowej utraty przez Trybunał Konstytucyjny jego konstytucyjnego

charakteru w odniesieniu do nieprawidłowej obsady bądź właściwości związanych z

niezależnością i niezawisłością jego sędziów. W razie potwierdzenia, na podstawie

i w granicach prawa, któregokolwiek z tych zarzutów, mogłoby to skutkować

stwierdzeniem braku przymiotów niezbędnych sądowi konstytucyjnemu in abstracto

lub w konkretnych sprawach. W chwili obecnej brak jednak narzędzi normatywnych

pozwalających na dokonywanie tego rodzaju ocen in genere.

Niezależnie od powyższego, w orzecznictwie Sądu Najwyższego słusznie

podkreśla się, że wątpliwość co do bezstronności sędziego nie może być

wywodzona z samych kwestii ustrojowych związanych z jego powołaniem i to

niezależnie od tego w jakim okresie i z jakimi ułomnościami w procedurze

nominacyjnej doszło to tego powołania (zob. m. in. postanowienie SN z dnia 21

czerwca 2023 r., IV KK 460/19, LEX nr 3598209; postanowienie SN z dnia 31

października 2023 r., V KK 358/23, LEX nr 3621120). Podnoszone zarzuty nie

mogą mieć bowiem charakteru abstrakcyjnego i odnosić się do całych grup

powołanych sędziów (postanowienie SN z dnia 10 sierpnia 2023 r., V KK 162/22,

LEX nr 3600648). Nie ma też żadnych podstaw do wiązania wykonywania przez

Prezydenta jego uprawnień konstytucyjnych w stosunku do każdej osoby

sprawującej w Rzeczypospolitej Polskiej urząd sędziego z określoną treścią

wydanych przez tego sędziego rozstrzygnięć. Sugerowanie w sposób oderwany od

szczegółowych realiów konkretnego przypadku pozorów, jakoby przykładowo

sędzia wydanym wyrokiem chciał odwdzięczyć się za powołanie na urząd sędziego

jest pozbawione jakichkolwiek racjonalnych podstaw, a przez to rażąco

nieuprawnione (postanowienie SN z dnia 7 czerwca 2017 r., III KK 190/17, LEX nr

3545080).

Konstytucyjna zasada prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP)

realizowana jest przez prawo, ale i obowiązek zarazem, rozpoznania sprawy przez

właściwy sąd, określony przepisami prawa (por. uwagi zawarte w postanowieniach

IV KK 479/24

8

Sądu Najwyższego z dni: 10 maja 2000 r., II KO 90/00, OSNKW 2000, z. 5-6, poz.

48, 12 marca 2008 r., II KO 7/08, OSNKW 2008, poz. 599, 5 grudnia 2012 r., III KO

102/12, Lex 1231575, 10 maja 2018 r., III KO 43/18, Lex 2490306, 8 lipca 2010 r.,

IV KO 69/10, OSNwSK 2010/1/1424). Nierespektowanie tego elementu prawa do

sądu powodowałoby naruszenie przez każdy sąd nie tylko wspomnianej normy

konstytucyjnej, ale również przepisów konwencyjnych, gdyż sąd nie jest „sądem

ustanowionym ustawą” w rozumieniu art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw

Człowieka także wtedy, gdy – zgodnie z prawem wewnętrznym – nie jest on sądem

właściwym do rozpatrzenia danej sprawy, a więc gdy następuje przekroczenie

przez sąd granic swojej jurysdykcji (wyrok ETPCz z dnia 20 lipca 2006 r. w sprawie

Sokurenko i Strygun vs Ukraina – skargi nr 29458/04 i 29465/04). Jednostka nie

posiada prawa wyboru sądu, który orzekałby w jej sprawie, gdyż właściwość sądu

określa ustawa (orzeczenie Posokhov v. Rosja z 4 marca 2003 r., skarga nr

63486/00, § 37). Celem określonego w art. 6 ust. 1 EKPCz sformułowania

„ustanowiony ustawą” jest zapewnienie, aby organizacja systemu sądowniczego

nie zależała od czyjejkolwiek uznaniowości, ale była regulowana przez prawo

wywodzące się z parlamentu.

Mając na względzie wszystkie powyższe okoliczności, Sąd Najwyższy

stwierdził brak przesłanek uzasadniających wyłączenie SSN Marka Siwka od

udziału w sprawie o sygn. IV KK 479/24.

[J.J.]

[r.g.]