Sąd Najwyższy uchylił wyrok skazujący D. F. za znieważenie funkcjonariusza Służby Więziennej

V KK 217/26

2

D. F. został oskarżony o to, że w dniu 1 lipca 2021 r. na terenie Zakładu

Karnego w P. przy […], przy użyciu słów wulgarnych i obelżywych znieważył

funkcjonariusza publicznego funkcjonariusza Służby Więziennej kapitana J. Z.

podczas pełnienia przez niego obowiązków służbowych, tj. o czyn z art. 226 § 1 k.k.

W trakcie rozprawy głównej, przeprowadzonej w dniu 11 stycznia 2022 r., D.

F. w obecności obrońcy przyznał się do zarzuconego mu czynu oraz odmówił

składania wyjaśnień i odpowiedzi na pytania. Po odczytaniu mu wyjaśnień złożonych

w toku postępowania przygotowawczego, oskarżony wskazał, że tak wyjaśniał oraz

że: „dzisiaj przyznaję się w całości". Następnie, obrońca oświadczył, że oskarżony

chciałby się dobrowolnie poddać karze, w trybie art. 387 k.p.k., oraz wniósł

o wymierzenie kary 2 miesięcy pozbawienia wolności. Wniosek obrońcy poparł

oskarżony, a obecni na rozprawie prokurator oraz pokrzywdzony nie sprzeciwili się

temu wnioskowi.

Sąd, działając na podstawie art. 387 § 2 k.p.k., uwzględnił wniosek

oskarżonego o wydanie wyroku skazującego i o wymierzenie zaproponowanej kary

bez przeprowadzania postępowania dowodowego, albowiem okoliczności

popełnienia przestępstwa nie budzą wątpliwości, cele postępowania zostaną

osiągnięte pomimo nieprzeprowadzania rozprawy w całości a wnioskowi nie

sprzeciwia się prokurator ani pokrzywdzony. W konsekwencji tego, wyrokiem z dnia

11 stycznia 2022 r., II K 447/21, Sąd Rejonowy w Nakle nad Notecią uznał

oskarżonego za winnego popełnienia czynu zarzucanego mu w akcie oskarżenia, tj.

występku z art. 226 § 1 k.k. i za to na podstawie art. 226 § 1 k.k. skazał go na karę 2

miesięcy pozbawienia wolności. W punkcie 2 sentencji wyroku Sąd zasądził na rzecz

obrońcy koszty wynagrodzenia za obronę z urzędu, a w punkcie 3 sentencji zwolnił

oskarżonego od zapłaty kosztów sądowych, w tym opłaty, wydatkami obciążając

Skarb Państwa.

Żadna ze stron nie wniosła o sporządzenie na piśmie uzasadnienia wyroku,

wobec czego orzeczenie uprawomocniło się w dniu 19 stycznia 2022 r. Jedynie

postanowieniem z dnia 19 stycznia 2022 r. sprostowano wyrok poprzez zastąpienie

omyłkowo wpisanego imienia oskarżonego jako „D.” prawidłowym imieniem „D.1.”.

Kasację od powyższego wyroku wniósł Rzecznik Praw Obywatelskich,

zarzucając rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie przepisów

V KK 217/26

3

prawa procesowego, a mianowicie art. 387 § 2 k.p.k. w brzmieniu nadanym ustawą

z dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2013 r., poz.1247), polegające na niesłusznym

uwzględnieniu wniosku oskarżonego D. F. o wydanie wobec niego wyroku

skazującego bez przeprowadzania postępowania dowodowego i wymierzenie

określonej w nim kary, któremu nie sprzeciwił się prokurator i pokrzywdzony,

w następstwie czego doszło do rażącego i mającego istotny wpływ na treść

orzeczenia naruszenia przepisu prawa materialnego, to jest art. 226 § 1 k.k.,

polegającego na skazaniu oskarżonego za czyn, który nie zawierał wszystkich

znamion przestępstwa stypizowanego w przepisie art. 226 § 1 k.k., które to

naruszenie było rażące oraz miało istotny wpływ na treść orzeczenia. Podnosząc ten

zarzut, Rzecznik wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Rejonowego w

Nakle nad Notecią w całości oraz o uniewinnienie D. F. od zarzuconego mu czynu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuj.

Kasacja Rzecznika Praw Obywatelskich okazała się zasadna, co pozwoliło

na rozpoznanie jej na posiedzeniu bez udziału stron w trybie art. 535 § 5 k.p.k.

Przestępstwo stypizowane w art. 226 § 1 k.k. wymaga, aby do znieważenia

funkcjonariusza publicznego (a takim jest funkcjonariusz Służby Więziennej), lub

osoby do pomocy mu przybranej, nastąpiło „podczas i w związku z pełnieniem

obowiązków służbowych”. Posłużenie się przez ustawodawcę łącznikiem „i” oznacza,

że dokonanie tego przestępstwa możliwe jest wyłącznie wtedy, gdy oba człony

alternatywy są spełnione. Nie można zatem popełnić przestępstwa znieważenia

funkcjonariusza publicznego, jeżeli do znieważenia doszło tylko podczas (ale nie

w związku) wykonywania obowiązków służbowych albo w związku z wykonywaniem

takich obowiązków, ale nie podczas ich wykonywania. Taki stan prawny obowiązuje

od dnia 25 lipca 2008 r., kiedy to weszła w życie ustawa z dnia 9 maja 2008 r. o

zmianie ustawy Kodeks karny (Dz. U. Nr 122, poz. 782).

W świetle brzmienia art. 226 § 1 k.k. czyn zarzucony (a następnie przypisany)

D. F. nie zawierał wszystkich wymaganych tym przepisem znamion – w opisie czynu

nie ustalono bowiem, aby do znieważenia doszło w związku z pełnieniem

obowiązków służbowych przez kapitana J. Z.. W takiej sytuacji niemożliwe było

uwzględnienie wniosku oskarżonego o dobrowolne poddanie się karze. Jak wskazuje

V KK 217/26

4

się w orzecznictwie Sądu Najwyższego, brak w opisie czynu przypisanego

oskarżonemu w wyroku (art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k.) któregokolwiek znamienia

ustawowego typu czynu zabronionego skutkuje niemożnością przypisania

odpowiedzialności karnej za ten czyn (art. 1 § 1 i art. 115 § 1 k.k.) (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2017 r., V KK 372/16, OSNKW 2017, z. 9, poz. 51).

Sąd Rejonowy, rozstrzygając o wniosku oskarżonego złożonego na podstawie

art. 387 § 1 k.p.k., obowiązany był zbadać zaistnienie wszystkich warunków

dopuszczalności takiego wniosku. Jednym z nich jest z pewnością zgodność

zgłaszanych we wniosku, zaakceptowanych (także w formie braku sprzeciwu) przez

uprawnionych uczestników postępowania, propozycji, w tym również tych co do

oceny prawnokarnej zarzucanego oskarżonemu czynu, wymiaru kary bądź środków

karnych, z obowiązującymi przepisami prawa karnego materialnego. W sytuacji, w

której treść wniosku tym regulacjom nie odpowiada, powinnością Sądu było albo

uzależnienie swojej decyzji o uwzględnieniu tego wniosku od dokonania w nim

odpowiedniej zmiany konwalidującej dostrzeżoną jego wadliwość (art. 387 § 3 k.p.k.),

albo też rozpoznanie w dalszym ciągu sprawy na zasadach ogólnych (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 18 maja 2022 r., I KK 16/22).

Praprzyczyną zaistniałej obecnie sytuacji jest błędnie sformułowany przez

Policję opis czynu w akcie oskarżenia (k. 28), który został wadliwie zatwierdzony

przez prokuratora Prokuratury Rejonowej w Nakle nad Notecią (k. 28v). Wadliwość

ta jest tym większa i obarcza zarówno Policję, jak i prokuratora, że w postanowieniu

o przedstawieniu zarzutów (k. 20) Policja w sposób odpowiadający znamionom art.

226 § 1 k.k. sformułowała opis czynu zarzucanego („podczas i w związku z

pełnieniem przez niego [pokrzywdzonego – dop. SN] obowiązków służbowych”),

które to postanowienie nie zostało następnie zmienione.

Ostatecznie jednak, niezależnie od błędów popełnionych na etapie

sporządzania i wnoszenia aktu oskarżenia, to na Sądzie Rejonowym ciążył

obowiązek zweryfikowania, czy wniosek oskarżonego może zostać uwzględniony w

tym stanie sprawy, kiedy został zgłoszony.

Skoro przypisany oskarżonemu czyn w następstwie wadliwie uwzględnionego

wniosku o dobrowolne poddanie się karze nie zawiera wszystkich ustawowych

znamion określonych w art. 226 § 1 k.k. wyrok skazujący zaskarżony przez

V KK 217/26

5

Rzecznika Praw Obywatelskich nie mógł się ostać i musiał być przez Sąd Najwyższy

uchylony.

Niemożliwe było jednak uwzględnienie wniosku końcowego kasacji

nadzwyczajnej w zakresie rozstrzygnięcia następczego. Uniewinnienie oskarżonego,

w następstwie uchylenia przez Sąd Najwyższy wyroku, możliwe jest wyłącznie wtedy,

gdy skazanie jest oczywiście niesłuszne (art. 537 § 2 in fine k.p.k.). Pomijając w tym

miejscu, że Rzecznik Praw Obywatelskich nie podniósł w kasacji zarzutu naruszenia

prawa materialnego (naruszenie art. 226 § 1 k.p.k.), a ograniczył się wyłącznie do

kwestionowania sposobu procedowania Sądu Rejonowego w przedmiocie wniosku

oskarżonego o dobrowolne poddanie się karze (zarzut naruszenia art. 387 § 2 k.p.k.),

uniewinnienie oskarżonego od popełnienia zarzucanego mu czynu, nawet przy

uwzględnieniu kierunku wniesienia kasacji (na korzyść skazanego), było niemożliwe,

z uwagi na to, że ustalony w wyroku skazującym czyn, aczkolwiek nie wypełniał

znamion określonych w art. 226 § 1 k.k., odpowiadał znamionom przestępstwa

znieważenia stypizowanego w art. 216 § 1 k.k.

Norma zawarta w art. 455 k.p.k. obliguje bowiem sąd odwoławczy

do poprawienia kwalifikacji prawnej - niezależnie od granic zaskarżenia i

podniesionych zarzutów (a więc z urzędu - poza zakresem zaskarżenia apelacją) -

pod warunkiem nie dokonania zmiany ustaleń faktycznych i ten warunek musi być

spełniony niezależnie od tego, w jakim kierunku dla oskarżonego (korzyść,

niekorzyść) poprawienie kwalifikacji prawnej ma nastąpić. Jeżeli poprawienie

kwalifikacji miałoby nastąpić na niekorzyść oskarżonego, konieczne jest wówczas,

aby wniesiono na niekorzyść oskarżonego środek odwoławczy (choćby sam ten

środek nie był zasadny). Ustalenia faktyczne, które, jak wskazano powyżej, muszą,

z jednej strony odpowiadać znamionom przypisanego przestępstwa, a z drugiej

strony, być zawarte w treści wyroku skazującego, a nie w jego uzasadnieniu (por. np.

wyroki SN: z dnia 21 stycznia 2008 r., V KK 221/07; z dnia 8 maja 2015 r., III KK

367/14; z dnia 8 lipca 2021 r., II KK 154/21; postanowienie SN z dnia 9 lutego 2016

r., IV KK 8/16).

W niniejszej sprawie Sąd Najwyższy nie dysponuje środkiem zaskarżenia

wniesionym na niekorzyść D. F.. Pozostało więc do rozstrzygnięcia czy ewentualne

przyjęcie art. 216 § 1 k.k. w miejsce art. 226 § 1 k.k. jest zmianą dla oskarżonego

V KK 217/26

6

niekorzystną. Tylko w takim wypadku należałoby uznać, że nie jest możliwe

przypisanie w dalszym postępowaniu czynu określonego w art. 216 § 1 k.k. i zarazem

musiałoby oznaczać konieczność wydania przez Sąd Najwyższy wyroku

uniewinniającego oskarżonego jako orzeczenia następczego w postępowaniu

kasacyjnym.

Już proste zestawienie ustawowego zagrożenia karą za czyny określone w

obu powołanych przepisach wskazuje w niekwestionowany sposób na to, że

ewentualne przyjęcie kwalifikacji prawej z art. 216 § 1 k.k. nie jest niekorzystne dla

oskarżonego, a tylko w takim wypadku zastosowanie art. 455 k.p.k. (w zw. z art. 518

k.p.k.) w niniejszej sprawie nie byłoby możliwe. Art. 226 § 1 k.k. za przestępstwo

znieważenia funkcjonariusza publicznego przewiduje bowiem grzywnę, karę

ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. Czyn stypizowany w art.

216 § 1 k.k. zagrożony jest natomiast karą grzywny albo karą ograniczenia wolności.

Rozpoznając sprawę ponownie, Sąd Rejonowy będzie obowiązany

do ustalenia, czy dopuszczalne będzie (z uwagi na tryb ścigania) prowadzenie

postępowania karnego (objęcie ściganiem przez prokuratora tego czynu – art. 60

§ 1 k.p.k. albo w wypadku negatywnego stanowiska prokuratora, przystąpienie

pokrzywdzonego do oskarżenia). Sąd Rejonowy będzie dodatkowo obowiązany

baczyć, by w ponownym postępowaniu nie orzec na niekorzyść oskarżonego (art.

443 w zw. z art. 518 k.p.k.).

Niezależnie od wszystkiego, sąd i prokurator, zwłaszcza z uwagi na

popełnione przez nie błędy przy pierwotnym rozpoznaniu sprawy, powinny dołożyć

starań, aby w postępowaniu karnym został także uwzględniony prawnie chroniony

interes pokrzywdzonego (art. 2 § 1 pkt 3 k.p.k.).

Mając powyższe na uwadze, należało orzec, jak w wyroku.

[J.J.]

[r.g.]

Adam Roch

Zbigniew Kapiński

Igor Zgoliński

V KK 217/26

7