Sędzia powołany w wadliwym trybie wyłączony z kasacji skazanego A. R.

Obrończyni skazanego A. R. zwrócił się o wyłączenie sędziego Andrzeja

Michałowicza od udziału w rozpoznawaniu kasacji zarejestrowanej w Sądzie

Najwyższym pod sygn. akt V KK 485/24 z uwagi na uzasadnione wątpliwości co do

jego bezstronności, a które to wątpliwości łączą się z ryzykiem uznania w

przyszłości, że w sprawie wystąpiło uchybienie w postaci bezwzględnej przyczyny

odwoławczej w postaci nienależytej obsady sądu. Wnioskodawca, wskazując na

wadliwy tryb powołania sędziego Andrzeja Michałowicza do orzekania w Sądzie

Najwyższym, powołał się na dotychczasowe orzecznictwo tegoż Sądu jak również

Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

V KK 485/24

2

Należy stwierdzić, że spełnione są przesłanki wyłączenia sędziego Andrzeja

Michałowicza od rozpoznania sprawy.

W pierwszej kolejności należy wskazać, W uchwale trzech połączonych Izb

Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r. (BSA I-4110-1/2020) wskazano

wyraźnie, że „nienależyta obsada sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.

zachodzi także wtedy, gdy w składzie sądu bierze udział osoba powołana na urząd

sędziego Sądu Najwyższego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa

ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z 2017 r. o zmianie ustawy

o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw.” Sąd Najwyższy

argumentował w tym orzeczeniu, że „powołanie do Sądu Najwyższego jest zawsze

pierwszym powołaniem na urząd w tym Sądzie, wymaga więc spełnienia

szczególnych warunków i dochowania procedur, w których rzeczywiście można

zweryfikować kompetencje kandydata, także z punktu widzenia jego cech istotnych

dla zachowania niezawisłości i bezstronności. Brak takiej weryfikacji i brak

transparentności procesu powołania, którą charakteryzowały się przeprowadzone

konkursy, tworzą stan niepewności i rodzą podejrzenia o polityczne motywacje

decyzji nominacyjnych. Wyklucza to spełnienie obiektywnych warunków

postrzegania tak nominowanych osób jako bezstronnych i niezawisłych. Tym

bardziej, że chodzi o powołania do sądu ostatniej instancji, mającego kompetencję

do uchylania prawomocnych orzeczeń sądowych i dokonywania wiążącej wykładni

prawa, którego orzeczenia nie podlegają już efektywnej kontroli, pozwalającej na

weryfikację, czy spełnione zostały warunki bezstronności i niezawisłości sądu, w

składzie którego biorą udział osoby powołane na urząd sędziego Sądu

Najwyższego w wadliwej procedurze. Z tego powodu dochowanie najwyższych

standardów w procesie powoływania na urząd jest decydujące dla oceny czy osoba,

która to postępowanie przeszła, daje gwarancje niezawisłości i bezstronności Sądu

Najwyższego, gdy orzeka ona w danym składzie tego Sądu.” Zatem w stosunku do

osób powołanych na stanowiska sędziów Sądu Najwyższego nie ma potrzeby

przeprowadzania tzw. testu niezawisłości, o którym mowa w cytowanej wyżej

uchwale.

Zgodnie z art. 41 § 1 k.p.k. sędzia ulega wyłączeniu, jeżeli istnieje

okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać wątpliwość co do jego

V KK 485/24

3

bezstronności w danej sprawie. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszy

wniosek o wyłącznie, w pełni podziela wykładnię tego przepisu przyjętą przez Sąd

Najwyższy w postanowieniu z dnia 13 października 2021 r. (sygn. akt II KO 30/21).

Sąd Najwyższy wskazał w tym postanowieniu, iż sama okoliczność wzięcia przez

konkretna osobę udziału w procedurze nominacyjnej prowadzonej przed Krajową

Radą Sądownictwa w wadliwym konstytucyjnie składzie ukształtowanym na

podstawie ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie

Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw, nie stanowi automatycznego powodu

do stwierdzenia, że zachodzi uzasadniona wątpliwość co do obiektywnej i

subiektywnej bezstronności takiej osoby w rozpoznawaniu spraw. Okoliczność ta

musi być jednak uwzględniana w szerszym zakresie, w szczególności

uwzględniając szczególną funkcję jaką pełni art. 41 § 1 k.p.k. stanowiąc podstawę

do ochrony prawa strony do niezależnego i bezstronnego sądu. Sąd Najwyższy

podkreślił, że „(w)ykładni art. 41 § 1 k.p.k. należy dokonywać w taki sposób, aby

zapewnić skuteczną ochronę prawa strony do rozpoznania konkretnej sprawy

przez niezależny i bezstronny sąd. Oznacza to, że wykładnia ta powinna

umożliwiać także kontrolę tego, czy w konkretnej sprawie nie dochodzi do

naruszenia standardu niezależności i bezstronności gwarantowanego przez art. 45

ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii

Europejskiej oraz art. 6 ust. 1 EKPC (por. postanowienie SN z dnia 10 lutego 2021

r., I NWW 3/21) (…) Rzeczą Sądu Najwyższego rozpoznającego wniosek na

podstawie art. 41 § 1 k.p.k. jest wyłączenie sędziego nie tylko wtedy, gdy zostanie

wykazana okoliczność, która mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego

bezstronności, ale także wtedy, gdy orzekanie w tej sprawie przez tego sędziego

mogłoby realnie prowadzić do znacznie poważniejszego uchybienia, tj. naruszenia

standardu z art. 6 ust. 1 EKPC i uznania, że taki skład orzekający w ogóle nie

stanowi niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą, co przecież

mogłoby skutkować nie tylko odpowiedzialnością odszkodowawczą państwa (por.

sprawa Reczkowicz), ale również mogłoby prowadzić do złożenia wniosku o

wznowienie tego etapu postępowania (art. 540 § 3 k.p.k.).”

Zgodnie z wyrokiem ETPC z dnia 22 lipca 2021 r. w sprawie Reczkowicz

przeciwko Polsce (skarga nr 43447/19), interpretującym standard „niezależnego i

V KK 485/24

4

bezstronnego sądu ustanowionego ustawą” w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPC, udział

w procesie powoływania w Polsce sędziów takiego organu, jakim jest Krajowa

Rada Sądownictwa, w składzie ukształtowanym nowelą z 2017 r. (w efekcie czego

organ ten nie jest niezależny od władzy wykonawczej i ustawodawczej) powoduje,

że skład orzekający, w który wchodzi osoba tak powołana na urząd sędziego, nie

stanowi w konkretnej sprawie niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego

ustawą w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPC (pkt 284 – szerzej w tym zakresie por.

postanowienie SN z dnia 16 września 2021 r., I KZ 29/21). Mając na względzie

wskazane stanowisko Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Sąd Najwyższy,

badając w trybie art. 41 § 1 k.p.k. wniosek o wyłączenie sędziego, musi uwzględnić

fakt, że ew. orzeczenie wydane przez skład sądu z udziałem osób powołanych na

stanowisko sędziego w procedurze nominacyjnej prowadzonej przed Krajową Radą

Sądownictwa w wadliwie ukształtowanej na podstawie ustawy z dnia 8 grudnia

2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych

ustaw, będzie obciążone wadą traktowaną przez ETPCz jako naruszenie art. 6 ust.

1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, zaś na gruncie prawa polskiego, jako

bezwzględna przyczyna odwoławcza w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. Dotyczy

to sędziego Andrzeja Michałowicza, który w takim właśnie trybie postanowieniem

Prezydenta RP został powołany do orzekania w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i

Spraw Publicznych utworzonej przy Sądzie Najwyższym. Należy przy tym

podkreślić, że standard prawa do sądu wynikający z art. 45 ust. 1 Konstytucji oraz

art. 6 ust. 1 EKPCz ma w pełni zastosowanie do postępowania kasacyjnego, o ile

takie postępowanie zostało przewidziane w określonej kategorii spraw (por.

postanowienie SN z dnia 16 września 2021 r., sygn. akt I KZ 29/21 i zawarta tam

argumentacja oraz M. A. Nowicki, Wokół Konwencji Europejskiej. Komentarz do

Europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka, wyd. 7, s. 502 i cytowane

wyroki ETPC, P. Hofmański, A. Wróbel w: L. Garlicki [red.] Konwencja o Ochronie

Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Tom I. Komentarz do artykułów 1-8,

Warszawa 2010, s. 253).

Konstytucja RP zastrzega kompetencje do sprawowania wymiaru

sprawiedliwości sądom, przewidzianym w tejże Konstytucji. Jednym z tych sądów

jest Sąd Najwyższy. Konstytucja RP przewiduje, że sędzią w rozumieniu

V KK 485/24

5

konstytucyjnym jest wyłącznie osoba, powołana na stanowisko sędziego przez

Prezydenta Rzeczpospolitej na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa. Brak

spełnienia jednego z tych warunków powoduje, że dana osoba, nie ma statusu

sędziego w rozumieniu Konstytucji RP, nie może więc sprawować wymiaru

sprawiedliwości jako sąd, w tym Sąd Najwyższy, nawet jeżeli ustawa zwykła

dopuszcza procedurę, na podstawie której uzyskuje się nominację na stanowisko

sędziego, mimo braku spełnienia wyżej wymienionych warunków konstytucyjnych.

Można stwierdzić, że osoba taka ma status sędziego wyłącznie w rozumieniu

ustawowym, co nie upoważnia jej do wykonywania kompetencji określonych w

Konstytucji RP jako sprawowanie wymiaru sprawiedliwości. Nie obejmują jej także

konstytucyjne gwarancje przewidziane dla osoby powołanej na urząd sędziego

zgodnie z art. 179 Konstytucji RP.

Pan sędzia Andrzej Michałowicz otrzymał co prawda nominację na

stanowisko sędziego Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych, powołanej

przy Sądzie Najwyższym, od Prezydenta RP, jednak nie na wniosek Krajowej Rady

Sądownictwa, o której mowa w Konstytucji RP, ale na wniosek organu, którego

skład utworzono na podstawie ustawy, niezgodnie z Konstytucją RP. Fakt, że organ

ten posługuje się taką sama nazwą – „Krajowa Rada Sądownictwa”, nie zmienia

postaci rzeczy, że z uwagi na jego ukształtowanie w trybie określonym przepisami

ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa

oraz niektórych innych ustaw, stracił on charakter organu konstytucyjnego. W tym

stanie rzeczy nie został spełniony warunek wskazany w art. 179 Konstytucji RP, a

pozwalający na uznanie, że Pan sędzia Andrzej Michałowicz, uzyskał status

sędziego Sądu Najwyższego w rozumieniu Konstytucji RP, ze wszystkimi tego

konsekwencjami, także w zakresie możliwości sprawowania wymiaru

sprawiedliwości jako niezależny, bezstronny i niezwisły sąd w rozumieniu art. 45 ust.

1 Konstytucji RP.

Dodatkowo, należy mieć na uwadze fakt, że sędzia Andrzej Michałowicz

został pierwotnie powołany na stanowisko sędziego w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej

i Spraw Publicznych, a do Izby Karnej został przeniesiony decyzją Pierwszego

Prezesa Sadu Najwyższego. Zgodnie z przytaczanym wcześniej wyrokiem ETPCz

z dnia 8 listopada 2021 r., sprawa Dolińska – Ficek i Ozimek przeciwko Polsce

V KK 485/24

6

(skargi nr 49868/19 i 57511/19), nieprawidłowości w procesie nominacji sędziów do

Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego naruszyły

legitymację tej Izby w takim stopniu, że w następstwie z natury wadliwej procedury

nominacji sędziów, nie posiadała ona i nadal nie posiada atrybutów "sądu", który

jest "zgodny z prawem" w rozumieniu art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji o

Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (EKPC). Sama istota

przedmiotowego prawa została zatem naruszona (pkt 353) i w świetle powyższego

oraz uwzględniając swoją ogólną ocenę w ramach trzystopniowego testu

przedstawionego w uzasadnieniu swojego wyroku, Trybunał stwierdził, że Izba

Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego, która rozpatrywała

sprawy skarżących, nie była "sądem ustanowionym ustawą" (pkt 354) (por. też

wyrok ETPCz z dnia 23 lutego 2023 r. Wałęsa przeciwko Polsce skarga 50849/21)

Zgodnie z art. 175 ust. 2 Konstytucji RP, zakazane jest tworzenie sądów

wyjątkowych w okresie pokoju. Izba Nadzwyczajna i Spraw Publicznych spełnia

wszystkie cechy takiego sądu: jest wyodrębnioną jednostką organizacyjną, ma

szczególne kompetencje, dotyczące spraw wrażliwych politycznie (kwestie

wyborcze, status sędziów), w trybie tzw. skargi nadzwyczajnej może ona co do

zasady uchylić każde orzeczenie sądu powszechnego, wszystkie osoby powołane

do tej Izby nie mają statusu sędziów w znaczeniu konstytucyjnym, bo na urząd

zostały powołane bez wniosku Krajowej Rady Sądownictwa działającej w

konstytucyjnym składzie, powołania do Izby nastąpiły w skrajnie upolitycznionej

procedurze przed organem zdominowanym przez jedną opcję polityczną a

trybunały międzynarodowe wskazały, że w Izbie tej nie można utworzyć

bezstronnego i niezawisłego sądu. Wszystkie te cechy łącznie bez wątpliwości

spełniają definicję zakazanego sądu wyjątkowego, o którym mowa w art. 175 ust. 2

Konstytucji RP. Nominacja na urząd sędziego w tej Izbie była więc nominacją do

sądu wyjątkowego, a nie do Sądu Najwyższego.

Konstytucja RP nie przewiduje możliwości powołania na stanowisko

sędziego Sądu Najwyższego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, czy

też z mocy samej ustawy. Należy podkreślić, że akt nominacji Prezydenta RP na

stanowisko sędziego dokonywany jest w ramach określonego konkursu

dotyczącego konkretnego rodzaju sądu. Osoba, która ubiegała się o stanowisko

V KK 485/24

7

sędziego w danym sądzie, nie jest więc uprawniona do orzekania w innym rodzaju

sądu. Akty nominacji na stanowiska w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw

Publicznych, podejmowane były przez Prezydenta RP wyłącznie w ramach

konkursu na stanowiska w tej Izbie. Skoro jednak Izba Kontroli Nadzwyczajnej i

Spraw Publicznych nigdy nie była sądem w rozumieniu traktatowym i

konstytucyjnym, nominacje te nie obejmowały możliwości orzekania w Sądzie

Najwyższym. Powołanie danej osoby do orzekania w tym Sądzie wymagało więc

dochowania procedury określonej w art. 179 Konstytucji RP, w której przewidziane

są określone kompetencje Krajowej Rady Sądownictwa oraz Prezydenta RP.

Naruszenie tej procedury, uzasadnia stwierdzenie braku dochowania

instytucjonalnych i ustrojowych gwarancji zapewnienia bezstronności i niezawisłości

sądu ukonstytuowanego z udziałem takiej osoby.

Wyżej wskazane okoliczności czynią koniecznym uznać za zasadne

wyłączenie sędziego Andrzeja Michałowicza od udziału w sprawie prowadzonej w

Sądzie Najwyższym pod sygnaturą V KK 485/24 z uwagi na to, że sąd, w którego

składzie by uczestniczył, nie spełniałby kryteriów określonych w art. 45 ust. 1

Konstytucji RP oraz 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, zaś

postępowanie prowadzone przez taki sąd byłoby obciążone wadą traktowaną na

gruncie wykładni przyjętej w uchwale trzech połączonych Izb Sądu Najwyższego z

dnia 23 stycznia 2020 r. jako bezwzględna przyczyna odwoławcza z art. 439 § 1 pkt

1 i 2 k.p.k. (co do przyczyn związania każdego składu Sądu Najwyższego

wspomnianą uchwałą mająca moc zasady prawnej – zob. postanowienie SN z dnia

16 września 2021 r. I KZ 29/21).

[J.J.]

[a.ł]

Włodzimierz Wróbel