SN uchylił odmowę przyjęcia kasacji S. M. od wyroku o zakładzie psychiatrycznym

Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim wyrokiem z dnia 25 listopada

2025 r., IV Ka 676/25, utrzymał w mocy wyrok Sądu Rejonowego w Tomaszowie

Mazowieckim z dnia 7 sierpnia 2025 r., II K 579/24, którym umorzono postępowanie

przeciwko S. M. o czyn z art. 157 § 2 k.k. i zastosowano środek zabezpieczający w

postaci umieszczenia go w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym.

Obrońca z wyboru wniósł kasację od tego wyroku, podnosząc zarzuty

rażącego naruszenia prawa materialnego i procesowego, które nie wskazywały na

uchybienia z art. 439 § 1 k.p.k.

V KZ 15/26

2

Zarządzeniem Przewodniczącego IV Wydziału Karnego Odwoławczego

Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 6 lutego 2026 r., IV WKK 2/26,

IV Ka 676/25, odmówiono przyjęcia kasacji. W zarządzeniu wskazano, że zgodnie z

art. 519 k.p.k. kasacja, na zasadzie wyjątku, przysługuje stronom także od

prawomocnego postanowienia o umorzeniu postępowania i zastosowaniu środka

zabezpieczającego. Przewodniczący wskazał ponadto na przepisy wprowadzające

ograniczenia do wniesienia kasacji przez strony z uwagi na treść rozstrzygnięcia

(art. 523 § 2 i 3 k.p.k.). Zaznaczył jednak, iż ograniczenia te nie będą miały

zastosowania w wypadku wskazanego postanowienia, gdyż odnoszą się one do

„oskarżonego”, a w postępowaniu sądowym osoba, której dotyczy wniosek

prokuratora o umorzenie postępowania i zastosowanie środka zabezpieczającego,

nie ma statusu „oskarżonego” (arg. ex art. 380 k.p.k.). Zdaniem Przewodniczącego

widoczne są rozbieżności w ustawie w dostępie do kasacji przez stronę w

postępowaniu sądowym wszczętym wniesieniem aktu oskarżenia w przypadku

stwierdzenia okoliczności wyłączających winę z powodu niepoczytalności

oskarżonego po otwarciu przewodu sądowego. W takim układzie procesowym o

umorzeniu postępowania i zastosowaniu środka zabezpieczającego określonego w

art. 93a k.k. sąd orzeka wyrokiem (art. 414 § 1 k.p.k.). Wówczas działa

ograniczenie wskazane w art. 523 § 2 k.p.k. i literalna wykładnia tego przepisu

prowadzi do stwierdzenia, że oskarżonemu nie przysługuje kasacja od

prawomocnego wyroku sądu odwoławczego utrzymującego w mocy orzeczenie o

umorzeniu postępowania i zastosowaniu środka zabezpieczającego określonego w

art. 93a k.k. Orzeczenia o umorzeniu postępowania i zastosowaniu środka

zabezpieczającego (wyrokiem – co miało miejsce w niniejszej sprawie) nie sposób

traktować jako skazania na karę pozbawienia wolności bez warunkowego

zawieszenia jej wykonania. Przewodniczący podkreślił bowiem, że zgodnie z

treścią art. 523 § 2 k.p.k. kasację na korzyść oskarżonego można wnieść jedynie w

razie skazania za przestępstwo na karę pozbawienia wolności bez warunkowego

zawieszenia jej wykonania, a w sytuacji skazania na inną karę niż kara

bezwzględnego pozbawienia wolności, dla możliwości wniesienia kasacji przez

stronę, konieczne jest podniesienie zarzutu opartego na jednej z przesłanek

wymienionych w art. 439 § 1 k.p.k. (art. 523 § 4 pkt 1 k.p.k.). Zatem kasacja strony

V KZ 15/26

3

wniesiona wbrew ograniczeniom z art. 523 § 2 k.p.k., w której nie podniesiono

uchybienia wymienionego w art. 439 § 1 k.p.k., jest niedopuszczalna.

Zażalenie na to zarządzenie wniosła obrońca, zaskarżając je w całości i

zarzucając „naruszenie prawa procesowego – art. 519 k.pk., poprzez

nieuzasadnione przyjęcie, iż w wypadku prawomocnego umorzenia wyrokiem

postępowania karnego i zastosowania środka zabezpieczającego w postaci

umieszczenia w zamkniętym szpitalu psychiatrycznym, prawo do wniesienia kasacji

nie przysługuje” oraz wnosząc o uchylenie zaskarżonego zarządzenia i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd Okręgowy w Piotrkowie

Trybunalskim.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zażalenie okazało się zasadne, dlatego też Sąd Najwyższy uchylił

zaskarżone zarządzenie i przekazał sprawę do dalszego prowadzenia w Sądzie

Okręgowym w Piotrkowie Trybunalskim.

W zaskarżonym zarządzeniu Przewodniczący Wydziału zajął błędne

stanowisko, że niedopuszczalna jest kasacja od wyroku sądu odwoławczego

utrzymującego w mocy wyrok, którym umorzono postępowanie i zastosowano

środek zabezpieczający. Literalnie, zgodnie z art. 519 k.p.k., kasacja przysługuje

wyłącznie od prawomocnego wyroku sądu odwoławczego kończącego

postępowanie oraz od prawomocnego postanowienia sądu odwoławczego o

umorzeniu postępowania i zastosowaniu środka zabezpieczającego określonego w

art. 93a k.k., zaś – zgodnie z art. 523 § 2 i 4 k.p.k. – kasację na korzyść (tak jak w

tej sprawie) można wnieść jedynie w razie skazania oskarżonego za przestępstwo

lub przestępstwo skarbowe na karę pozbawienia wolności bez warunkowego

zawieszenia jej wykonania, przy czym ograniczenie to nie obowiązuje w przypadku

kasacji wniesionej z powodu uchybień wymienionych w art. 439 § 1 k.p.k.

Wykładnia tych przepisów prowadzi jednak do wniosku o dopuszczalności

kasacji nie tylko od postanowienia o umorzeniu postępowania i zastosowaniu

środka zabezpieczającego, lecz także od takiego rozstrzygnięcia, gdy miało ono

formę wyroku, pomimo braku jednoznacznej regulacji w tym przedmiocie.

Powyższy pogląd znajduje oparcie w literaturze i w orzecznictwie. W postanowieniu

z dnia 24 marca 2021 r., I KK 102/19, Sąd Najwyższy podkreślił, że w przypadku

V KZ 15/26

4

wyroku umarzającego postępowanie i zastosowania środka zabezpieczającego nie

mogą obowiązywać ograniczenia z art. 523 § 2 i 3 k.p.k., ponieważ odnoszą się

one do „oskarżonego”. Tymczasem osoba, wobec której wniesiono akt oskarżenia,

rzeczywiście nabywa taki status, jednak traci go z chwilą umorzenia postępowania i

stwierdzenia popełnienia czynu zabronionego w warunkach zniesionej

poczytalności, czego konsekwencją jest zastosowanie środka zabezpieczającego.

Skoro w sprawie przestaje występować „oskarżony”, to do jego kasacji nie mogą

odnosić się ograniczenia skierowane literalnie do takiego podmiotu.

W tym samym orzeczeniu Sąd Najwyższy zaznaczył, że dopuszczalność

kasacji od wyroku umarzającego postępowanie i zastosowania środka

zabezpieczającego wynika również z nakazu poszanowania zasady równości

wobec prawa i traktowania osób znajdujących się w tej samej sytuacji w sposób

podobny. Naruszeniem tej zasady byłoby różnicowanie prawa do wniesienia kasacji

od orzeczenia o zastosowaniu środka zabezpieczającego w zależności od tego czy

sąd orzekał postanowieniem, czy wyrokiem. Skoro kasacja taka jest dopuszczalna

od orzeczenia wydanego w formie postanowienia, to uznanie, że ten nadzwyczajny

środek zaskarżenia nie przysługuje wyłącznie z powodu orzeczenia o umorzeniu

postępowania karnego i zastosowaniu środka zabezpieczającego w wyroku, a więc

zróżnicowanego tylko co do formy orzeczenia, a nie istoty i charakteru dolegliwości,

byłoby nieproporcjonalne i sprzeczne z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Sąd Najwyższy

trafnie zwrócił uwagę także na to, że skierowanie do sądu aktu oskarżenia zamiast

wniosku o umorzenie postępowania i zastosowanie środka zabezpieczającego

wynika najczęściej nie z winy strony procesowej, ale organu prowadzącego

postępowanie przygotowawcze i czynności podejmowanych na tym etapie

postępowania.

Pogląd o dopuszczalności kasacji od opisywanego wyroku znajduje także

oparcie w literaturze przedmiotu. Zdaniem D. Świeckiego należy dopuścić

możliwość wniesienia kasacji przez stronę, na korzyść, od wyroku umarzającego

postępowanie i zastosowania środka zabezpieczającego, za czym przemawia

argumentacja a fortiori z art. 519 k.p.k. (D. Świecki, [w:] Kodeks postępowania

karnego. Tom II. Komentarz aktualizowany, red. D. Świecki, LEX/el 2026, t. 12 do

art. 519). Wprost na dopuszczalność takiej kasacji wskazuje J. Matras, który

V KZ 15/26

5

akcentuje, że formuła wyroku umarzającego postępowanie i stosującego środek

zabezpieczający jest wynikiem stwierdzenia niepoczytalności już po otwarciu

przewodu sądowego (art. 414 § 1 k.p.k.), a zatem najczęściej wynika z uchybień na

etapie postępowania przygotowawczego, które gdyby nie nastąpiły, orzeczenie

miałoby formę postanowienia (J. Matras, [w:] Kodeks postępowania karnego.

Komentarz, red. K. Dudka, LEX/el 2023, t. 2 do art. 519).

Sąd Najwyższy w obecnym składzie w pełni aprobuje przytoczone poglądy i

argumenty, stając na stanowisku, że kasacja strony, na korzyść, od wyroku, którym

umarzono postępowanie karne i zastosowano środek zabezpieczający pobytu w

zakładzie psychiatrycznym, jest dopuszczalna. Dlatego też miała rację skarżąca

podając w zażaleniu, że niezasadne było uznanie, iż prawo do wniesienia kasacji w

tej sprawie nie przysługuje, gdyż rozstrzygnięcie w obu instancjach zapadło w

formie wyroku a nie postanowienia. Powyższe determinowało konieczność

uchylenia zaskarżonego zarządzenia i przekazania sprawy do dalszego

prowadzenia Sądowi Okręgowemu w Piotrkowie Trybunalskim.

Mając na uwadze powyższe, należało orzec jak w części dyspozytywnej

postanowienia.

[J.J.]

[a.ł]