Klient kontra bank o ustalenie i zapłatę. Apelacja oddalona

Zaskarżonym wyrokiem częściowym z 19 czerwca 2024 r. r., I C 1396/23, Sąd Okręgowy ustalił, że stosunek prawny wynikający z umowy kredytu hipotecznego z 4 lipca 2008r. zawartej pomiędzy stronami nie istnieje z powodu nieważności umowy.

Strona pozwana zaskarżyła wyrok w całości, a podnosząc zarzuty naruszenia prawa materialnego oraz procesowego, jak na str. 2-5 apelacji (k. 322v- 324) domagała się zmiany wyroku częściowego poprzez oddalenie powództwa strony powodowej w całości. Jednocześnie wniosła o zasądzenie od powodów na swoją rzecz kosztów procesu za obie instancje według norm prawem przepisanych.

W odpowiedzi na apelację (k. 353 i nast) powodowie wnieśli o jej oddalenie jako bezzasadnej oraz zasądzenie od strony pozwanej na ich rzecz kosztów procesu.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja strony pozwanej nie zasługiwała na uwzględnienie.

Zasadnicza część zarzutów apelacji dotyczyła tych samych kwestii, zawierała tę samą lub podobną argumentację, lub jedynie jej rozwinięcie i kontynuację, tyle tylko że ujętą w ramy innych przepisów procedury lub prawa materialnego. W związku z powyższym, szczegółowe odniesienie się do każdego z zarzutów z osobna byłoby niecelowe i nie sprzyjałoby przejrzystości uzasadnienia. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 5 grudnia 2013 r. - V CSK 30/13, obszerne, wielowątkowe wywody, prezentujące alternatywne kwalifikacje prawne, zawierające wiele zarzutów, nie mogą uzasadniać odniesienia się do wszystkich twierdzeń, w postaci równie obszernego komentarza. Zasadne było, więc łączne rozpoznanie zarzutów, które dotyczyły w istocie tej samej materii.

Podstawą rozpoznania apelacji były ustalenia faktyczne, poczynione przez Sąd Okręgowy w ramach uzasadnienia zaskarżonego wyroku, gdyż zdaniem Sądu Apelacyjnego znajdowały one oparcie w zebranym w niniejszym postępowaniu materiale dowodowym. Sąd pierwszej instancji przeprowadził w tej sprawie wyczerpujące postępowanie dowodowe, na tej podstawie poczynił relewantne, a przede wszystkim prawidłowe ustalenia faktyczne, które przedstawiają fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy w sposób odpowiadający wynikom postępowania dowodowego. Powtarzanie ustaleń Sądu pierwszej instancji nie jest zatem konieczne i Sąd Apelacyjny przy zastosowaniu art. 387 § 2

1 ust. 1 k.p.c. władny jest poprzestać na stwierdzeniu, że ustalenia te uznaje w całości za swoje.

Za nieuzasadniony Sąd Apelacyjny uznał zarzut naruszenia przepisu art. 233 § 1 k.p.c., zmierzający do podważenia dokonanej przez Sąd I instancji oceny dowodów w odniesieniu do kwestii nieważności spornej umowy. W ocenie Sądu Odwoławczego, z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika takie rozumowanie Sądu Okręgowego, które ignorowałoby zasady logiki, doświadczenia życiowego, czy też prowadziłoby do pominięcia wniosków bądź przyjęcia wniosków niewynikających z powyższego materiału. Przeciwnie, rozważania Sądu Okręgowego były poparte trafną i przekonującą oceną dowodów, prowadzącą do ustalenia prawidłowej podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Zakwestionowanie w złożonym środku odwoławczym oceny dowodów dokonanej przez Sąd Okręgowy nie było skuteczne i nie prowadziło do odmiennej ich oceny przez Sąd Odwoławczy. Nadto, analiza tych zarzutów apelacji prowadziła do wniosku, że zarzuty powołujące się na naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. dotyczą nie tyle oceny poszczególnych dowodów, co wniosków, jakie z poczynionych na ich podstawie ustaleń zostały przez Sąd wyciągnięte, a zatem w rzeczywistości odnoszą się do materialno-prawnej oceny faktów istotnych dla rozstrzygnięcia dokonanego przez Sąd I instancji. Argumentacja strony pozwanej w tym zakresie ukierunkowana była przede wszystkim na zakwestionowanie dokonanej przez Sąd I instancji oceny materiału dowodowego, sprowadzającej się do ustalenia abuzywności postanowień umowy dotyczących indeksacji kredytu kursem waluty CHF. Zarzuty te były nietrafne.

Co się tyczy zarzutu dotyczącego naruszenia przepisów art. 235

2 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. oraz art. 232 k.p.c. poprzez brak wydania postanowienia w przedmiocie rozpoznania wniosku o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadka C. Z. to w ocenie Sądu Apelacyjnego był on zasadny, jednak pozostawał bez wpływu na wydane rozstrzygnięcie w sprawie. Zauważyć należy, iż sama okoliczność, że bank posiadał określone zasady i procedury udzielania kredytów indeksowanych do CHF oraz zasady dotyczące informowania o ryzyku kursowym nie oznacza, że były one każdorazowo stosowane. Świadek nie mogła zaś zeznawać o faktach indywidualnego uzgodnienia z powodami postanowień umowy kredytu i wyjaśnienia im przed jej zawarciem kwestii związanych z ryzykiem walutowym, jak też przedstawić świadomości powodów odnośnie tego ryzyka, skoro nie zawierała ona z powodami umowy kredytu. Z tych powodów Sąd Apelacyjny pominął ten dowód w postepowaniu apelacyjnym. Ponadto zauważyć należy, iż dowody osobowe miały w niniejszej sprawie głównie charakter jedynie posiłkowy, gdyż ocena zasadności roszczenia zależna była w przeważającej mierze od rozstrzygnięcia spornych kwestii o charakterze prawnym.

Ponieważ w apelacji podniesiony został zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. konieczne było odniesienie się do kwestii istnienia po stronie powodów interesu prawnego w dochodzeniu roszczenia o ustalenie. Interes prawny zachodzi wówczas, gdy sam skutek, jaki wywoła uprawomocnienie się wyroku ustalającego, zapewni stronie ochronę jej prawnie doniosłych interesów, czyli definitywnie zakończy spór istniejący lub prewencyjnie zapobiegnie powstaniu takiego sporu w przyszłości. Powodowie dochodzili roszczenia w toku realizacji umowy kredytu w celu uchylenia niepewności co do tego, czy umowa ta jest dla nich wiążąca. Bez rozstrzygnięcia na przyszłość o zasadach rozliczenia kredytu, nie istnieje możliwość definitywnego zakończenia sporu. Rozstrzygnięcie roszczenia o ustalenie nieważności umowy i nieistnienia stosunku prawnego z niej wynikającego zniesie stan niepewności w zakresie wysokości rat i sposobu ich rozliczania. Z tego względu, w ocenie Sądu Apelacyjnego, istnieje interes prawny po stronie powodów.

Przechodząc do podniesionych zarzutów prawa materialnego w zakresie odnoszącym się do oceny postanowień waloryzacyjnych zawartych w spornej umowie kredytu, zważyć należy, że Sąd Okręgowy dokonał wyczerpującej i szczegółowej oceny zakwestionowanych postanowień umowy kredytu przez treść przepisu art. 385

1 k.c. i prawidłowo uznał, że są one w sposób oczywisty sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interesy konsumentów. Obecnie za utrwalony przyjąć należy pogląd, że określenie wysokości świadczenia z tytułu zwrotu kredytu obciążającego konsumenta z odwołaniem do tabel kursów walut obcych ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem, a także narusza równorzędność stron, w związku z czym tego rodzaju postanowienia umowne mają charakter niedozwolony w rozumieniu art. 385

1 k.c., oczywiście przy spełnieniu pozostałych przesłanek w nim określonych (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).

Za niedozwolone postanowienia umowne uznane mogą być przy tym uznane tylko te postanowienia, które nie zostały uzgodnione indywidualnie z konsumentem. Stosownie do treści przepisu art. 385

1 § 4 k.c., ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na tym, kto się na to powołuje. Zgodnie z treścią art. 385

1 § 3 k.c. nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Wybór oferty kredytowej, czy też zdecydowanie się konsumenta na zaciągnięcie zobowiązania opiewającego na kredyt indeksowany lub denominowany, nie stanowi wyrazu indywidualnego negocjowania warunków umowy. W okolicznościach niniejszej sprawy strona pozwana nie wykazała, aby treść umowy pomiędzy stronami była indywidualnie uzgodniona. Dalej należy wskazać, iż warunkiem uznania postanowienia umownego za abuzywne jest ustalenie, że kształtuje ono prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, gdy można rozsądnie założyć, że kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy i słuszny, uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie się spodziewać, że konsument zaakceptowałby w ramach negocjacji klauzulę będącą źródłem braku równowagi stron (wyrok Sądu Najwyższego z 15.01.2016 r. I CSK 125/15 ).

W ocenie Sądu Apelacyjnego zastrzeżenie w umowie możliwości jednostronnego określania należnego bankowi wynagrodzenia i wysokości kredytu według tabel kursowych banku stanowi o rażącym naruszeniu interesów kredytobiorcy jako konsumenta. Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków na jego niekorzyść w określonym stosunku obligacyjnym, a dobre obyczaje oznaczają zachowanie zasad równorzędności stron i zakaz wykorzystywania swojej silniejszej pozycji. Słusznie podkreślił Sąd Okręgowy, że bank posiadał możliwość jednostronnego kształtowania sytuacji kredytobiorcy w zakresie wysokości ich zobowiązań przez co została naruszona zasada równowagi stron w stosunkach umownych. Waloryzacja rat kredytu miała się odbywać w oparciu o tabele kursowe sporządzone przez bank i uprawniające go do określenia wysokości kursu bez żadnych formalnie uregulowanych ograniczeń. Co się tyczy realizacji ciążącego na przedsiębiorcy obowiązku informacyjnego, to wskazać należy, że sam fakt poinformowania powodów o ryzyku kursowym nie jest tożsamy z wnioskiem, że żadne warunki umowne nie zawierają klauzul abuzywnych. W okolicznościach sprawy, umowa nie zawiera żadnego mechanizmu chroniącego konsumentów przed zmianami kursów wykraczającymi poza standardowe, rynkowe fluktuacje, prowadzące do istotnego pogorszenia sytuacji kredytobiorców w okresie kredytowania. Oznacza to, że ryzyko kursowe po stronie kredytobiorców zostało przez stronę pozwaną w całości przeniesione na konsumenta.

Postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Nieuczciwość klauzuli nie wyraża się w tym, że konkretny kurs był zawyżony w stosunku do rynkowego, ale w tym, że został on narzucony przez bank, który faktycznie samodzielnie decydował o wysokości zadłużenia kredytobiorcy. Takie uregulowanie umowne należy uznać za niedopuszczalne. Brak jednoznaczności klauzul waloryzacyjnych zastosowanych przez stronę pozwaną w spornej umowie kredytowej, nie poddających się obiektywnej weryfikacji, wypełnia w ocenie Sądu Apelacyjnego przesłankę ich abuzywności.

Poprawna jest przy tym konkluzja Sądu Okręgowego, że w wyniku uznania za abuzywne postanowień umowy dotyczących odesłania do franka szwajcarskiego ostatecznie umowę należało uznać za nieważną.

Dominująca jest argumentacja prawna, że wyeliminowanie z umowy klauzuli przeliczeniowej powoduje, że nie jest możliwe określenie zgodnego z wolą stron rozmiaru wzajemnych świadczeń, a przede wszystkim wysokości zobowiązania konsumenta względem banku. Jeśli postanowienia określające główne świadczenia stron są niejednoznaczne, to w efekcie nie ma zgodnych oświadczeń woli obu stron co do związania się umową o określonej treści.

Kierując się powyższym, przy braku rozwiązań ustawowych i stanowisku Sądu Najwyższego wyrażanym w najnowszych judykatach, a także w świetle orzecznictwa TSUE, zgodnie z którym sankcja wobec nieuczciwego przedsiębiorcy ma być realna i odstraszająca, a skutek prewencyjny dla całego obrotu, Sąd Apelacyjny zaaprobował dokonaną ocenę przez Sąd I instancji o nieważności umowy.

Za bezprzedmiotowe Sąd Apelacyjny uznał szczegółowe odnoszenie się do pozostałych podniesionych w apelacji zarzutów. W judykaturze Sądu Najwyższego za ugruntowane należy uznać stanowisko, iż w postępowaniu apelacyjnym chodzi o rozpoznanie wszystkich zarzutów i wniosków zaskarżanego wyroku, których rozpoznanie ma znaczenie dla ostatecznego stanowiska Sądu II instancji i jest potrzebne do naprawienia błędów Sądu I instancji w granicach zaskarżenia (por. wyrok SN z 23 lutego 2006 r., sygn. akt: II CSK 132/05). Natomiast jeśli zasadność lub niezasadność niektórych z zarzutów, a nawet jednego z nich, ma taką wagę, że rozpatrzenie kolejnych zarzutów i tak nie może decydować o treści rozstrzygnięcia, to analizowanie ich staje się zbędne, jeżeli tylko nie dotyczą rzeczywistej potrzeby uzupełnienia postępowania dowodowego albo naruszenia przepisów postępowania świadczących o jego nieważności (por. wyrok SN z 15 października 2009 r., I CSK 94/09 i postanowienie SN z 5 lipca 2019 r., I CSK 56/19).

Z powyższych przyczyn, apelacja strony pozwanej jako niezasadna podlegała oddaleniu na podstawie art. 385 k.p.c., o czym orzeczono w sentencji wyroku.

H. H.

ZARZĄDZENIE

1. (...)

2. (...)

H. H.