Wyrok oddalający 419 390 zł od Skarbu Państwa uchylony, bo wydano go bez rozprawy

Sąd Okręgowy w Bydgoszczy wyrokiem z 26 lipca 2023 r. oddalił powództwo K. L. przeciwko Skarbowi Państwa - Naczelnikowi III Urzędu Skarbowego w B. o zasądzenie od pozwanego kwoty 419 390 zł z odsetkami dochodzonej tytułem bezpodstawnego wzbogacenia oraz orzekł o kosztach procesu.

Podstawą takiego rozstrzygnięcia – które zapadło ponownym rozpoznaniu sprawy na skutek uchylenia uwzględniającego powództwo wyroku Sądu pierwszej instancji z 20 grudnia 2021 r., wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 24 czerwca 2022 r. – była ocena braku podstaw bezpodstawnego przysporzenia majątkowego po stronie pozwanego, nawet przy hipotetycznym założeniu, że połowa środków przekazanych pozwanemu w wykonaniu skutecznego i prawidłowego zajęcia istotnie stanowiła własność powódki, bo odbyło się za jej wiedzą i zgodą, a ponadto przepisy dopuszczają egzekucję zobowiązania publicznoprawnego (w tym przypadku zobowiązania podatkowego obciążającego matkę powódki – A. P.) także z majątku niestanowiącego własności egzekwowanego dłużnika (tj. z rachunku bankowego założonego wspólnie przez powódkę i jej matkę). Powódka świadomie nie skorzystała z przewidzianych w procedurze karnej oraz postępowaniu egzekucyjnym w administracji środków prawnych, które mogłyby doprowadzić do zwolnienia zajętej kwoty spod zabezpieczenia oraz zapobiegłyby zaliczeniu jej na poczet wymagalnych zobowiązań podatkowych matki powódki.

W apelacji strona powodowa zaskarżył wyrok w całości, zarzucając naruszenie:

1) art. 405, 410 i 415 k.c. w sytuacji gdy organ podatkowy dokonał nieuprawnionego zaboru środków finansowych powódki,

2) art. 233 w zw. z art. 328 § 2 k.c. poprzez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów, a także nienależyte uzasadnienie orzeczenia,

3) art. 233, art. 235

2 § 1 pkt 2, 3 i 5, w zw. z art. 227 k.p.c. poprzez pominięcie istotnego dla rozstrzygnięcia dowodu z zeznań świadka M. G.,

4) art. 212 § 1, art. 217 § 1, art. 227, art. 223, art. 232

2 § 1 i art. 233 k.p.c. poprzez brak wydania postanowienia o pominięciu nieprzeprowadzonych istotnych dla rozstrzygnięcia dowodów z przesłuchania powódki oraz świadka A. P.

Skarżąca domagała się zmiany zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie powództwa oraz zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej powódce z urzędu

W odpowiedzi na apelację pozwany wniósł o jej oddalenie i zasądzenie od powódki kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja zasługiwała na uwzględnienie, skutkując koniecznością uchylenia zaskarżonego wyroku, gdyż – zdaniem Sądu odwoławczego – został on wydany w warunkach nieważności postępowania, z powodu pozbawienia tej strony możliwości obrony jej praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.).

Zgodnie z art. 378 § 1 k.p.c. Sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji; w granicach zaskarżenia bierze jednak pod uwagę z urzędu nieważność postępowania.

Zaskarżony wyrok – na co wskazuje treść zarządzenia z 27 stycznia 2023 r. (

k. 507) – został wydany na posiedzeniu niejawnym na podstawie art.15 zzs

(

2) ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm. – dalej jako „u.COVID-19”). Przepis ten stanowił (został uchylony z dniem 28 września 2023 – por. art. 28 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw; Dz. U. poz. 1860), że jeżeli w sprawie rozpoznawanej według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego postępowanie dowodowe zostało przeprowadzone w całości, sąd może zamknąć rozprawę i wydać orzeczenie na posiedzeniu niejawnym po uprzednim odebraniu od stron lub uczestników postępowania stanowisk na piśmie.

W sprawie brak było jednak podstaw do zastosowania takiego sposobu procedowania.

Z analizy akt sprawy wynika, że Sąd pierwszej instancji, po przekazaniu mu sprawy do ponownego rozpoznania (

zob. k. 393 akt), w ogóle nie procedował na rozprawie, która mogłaby zostać zamknięta na posiedzeniu niejawnym. Dla porządku należy wskazać, że poprzednio – przed uchyleniem wyroku z dnia 20 grudnia 2021 r. – została ona zamknięta na posiedzeniu w dniu 13 grudnia 2021 r., kiedy odroczono ogłoszenie ww. orzeczenia (

k. 138v., 139 akt).

Przepis art. 15zzs

(

2) u.COVID -19 miał charakter wyjątkowy. Jego szczególny charakter wynika z faktu wprowadzenia na podstawie § 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z 13 marca 2020 r. w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu zagrożenia epidemicznego (Dz. U. z 2020, poz. 433). W zamiarze zapewnienia stronom prawa do sądu ustawodawca zdecydował się na ograniczenie możności obrony ich praw na rozprawie. Wobec tego, że art.15zzs

(

2) u.COVID-19 stanowi wyjątek od ogólnych zasad rozpoznawania spraw na posiedzeniach wyznaczonych na rozprawę, jego stosowanie musi być ścisłe. Niedopuszczalne są żadne odstępstwa od sposobu postępowania przyjętego w tej regulacji. Przepis zawiera bowiem minimalne gwarancje procesowe dla strony. Wszelkie czynności procesowe sądu (sędziego sprawozdawcy), które ograniczają w dalszym stopniu te gwarancje bez właściwej podstawy prawnej, nie znajdują żadnego aksjologicznego usprawiedliwienia i skutkują naruszeniem powołanej regulacji ustawowej. Wprawdzie sprawiedliwe załatwienie sprawy cywilnej wymaga jej rozpoznania bez zbędnej zwłoki, lecz nie może to następować kosztem praw strony do rzetelnego procesu cywilnego. Wykładnię rozszerzającą warstwy normatywnej art.15zzs

(

2) u.COVID-19, niezależnie od płaszczyzny, na jakiej jest dokonywana, należy wykluczyć (zob. np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 27 lipca 2021 r., VII AGa 658/20, LEX nr 3318281).

Sąd Apelacyjny miał na uwadze, że w ww. zarządzeniu z 27 stycznia 2023 r. Przewodniczący wezwał jedynie pełnomocników stron do złożenia ostatecznych stanowisk na piśmie w terminie 14 dni oraz poinformował „że Sąd nie wyraża zgody na składanie nowych zarzutów, twierdzeń oraz dowodów, a wyłącznie na podsumowanie swojego stanowiska w sprawie”, a także o tym, że „niezależnie od złożenia ostatecznego stanowiska w sprawie Sąd na posiedzeniu niejawnym może zamknąć rozprawę oraz wydać orzeczenie kończące postępowanie w sprawie” (

k. 507 – 509 akt). W tej sytuacji rezygnacja pozwanego z domagania się przeprowadzenia rozprawy na podstawie art. 148

1 § 3 k.p.c., wymagałaby jasnego oświadczenia w tym zakresie, skoro strona ta wniosła o przeprowadzenie rozprawy w odpowiedzi na pozew (

zob. k. 50 akt). Takiego oświadczenia nie zawiera jednak pismo pozwanego z dnia 27 lutego 2023 r., złożone w odpowiedzi na ww. zobowiązanie Przewodniczącego w którym podtrzymane zostały „wszystkie twierdzenia i wnioski” także te złożone w odpowiedzi na pozew (

k. 512 – 517 akt).

Wedle regulacji art. 148 § 1 k.p.c. jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, posiedzenia sądowe są jawne, a sąd orzekający rozpoznaje sprawy na rozprawie.

W ocenie Sądu Apelacyjnego należy podzielić pogląd, zgodnie z którym wydanie wyroku przez Sąd pierwszej instancji na posiedzeniu niejawnym, gdy nie było ku temu podstawy prawnej, skutkuje pozbawieniem strony możliwości obrony praw, a w konsekwencji powoduje nieważność postępowania w rozumieniu art.379 pkt 5 k.p.c. (zob. postanowienie SN z 30 września 2020 r., I CZ 26/20; z 13 grudnia 2018 r., V CZ 85/18; por. też wyrok SN z 10 lipca 1974 r., II CR 331/74, OSNC 1975, nr 5, poz. 84).

Przypadek taki zachodzi bowiem wówczas, gdy z powodu uchybienia przez sąd przepisom postępowania, strona, wbrew swojej woli, została faktycznie pozbawiona możliwości działania w postępowaniu lub jego istotnej części, a skutków tego uchybienia nie można było usunąć przed wydaniem orzeczenia w danej instancji i to bez względu na to, czy takie działanie strony mogłoby mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia (por. wyroki SN z 15 lipca 2010 r., IV CSK 84/10; z 10 grudnia 2009 r., III CSK 86/09; z 4 marca 2009 r., IV CSK 468/08, a także postanowienia z 25 marca 2014 r., I PR 291/13, i z 31 stycznia 2018 r., I CZ 3/18).

Przy analizie, czy doszło do pozbawienia strony możliwości działania należało w pierwszej kolejności rozważyć, czy nastąpiło naruszenie przepisów procesowych, następnie zaś ustalić, czy uchybienie to wpłynęło na możliwość strony do działania w postępowaniu, a w końcu trzeba zbadać, czy pomimo zaistnienia tych okoliczności strona mogła bronić swoich praw w procesie. W razie kumulatywnego spełnienia wszystkich tych przesłanek należy przyjąć, że strona została pozbawiona możliwości działania (por. wyrok SN z 17 lutego 2004 r., III CK 290/02; z 3 listopada 2007 r., III UK 57/07; z 28 marca 2008 r., V CSK 488/07).

Nie może mieć przy tym żadnego znaczenia subiektywne zapatrywanie strony, że nie doszło do nieważności, skoro sąd bierze z urzędu pod uwagę tę okoliczność bez względu na to, którą ze stron dotknęły skutki nieważności postępowania. Ustanowione w postępowaniu cywilnym rygory służą bowiem nie tylko interesom stron, ale chronią także interes wymiaru sprawiedliwości, wyrażający się w zagwarantowaniu pewności i stabilności orzeczeń sądowych (por. uzasadnienie uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 8 lipca 2008 r., III CZP 154/07, OSNC 2008, nr 12, poz. 133 oraz postanowienia SN z 31 stycznia 2018 r., I CZ 3/18).

W świetle powyższego nie może budzić żadnych wątpliwości, że w niniejszej sprawie strony nie mogły brać i nie brały udziału w posiedzeniu poprzedzającym bezpośrednio wydanie orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie (zob. wyrok SN z 10 maja 1974 r., II CR 155/74, OSP 1975, z. 3, poz. 66; postanowienie z 6 marca 1998 r., III CKN 34/98, Prok. i Pr. 1999, nr 5, poz. 41 i z 6 lipca 2000 r., V CKN 1146/00).

Nie zachodzi ponadto w niniejszej sprawie przypadek wyłączający możliwość przyjęcia nieważności postępowania w którym strona – zachowując możliwość przestawienia swoich twierdzeń i wniosków oraz ustosunkowania się do twierdzeń i wniosków strony przeciwnej – nie sprzeciwiła się procedowaniu w szczególnym trybie posiedzenia niejawnego, co przewidywał przepis art. 15zzs

1 ust. 1 pkt 3 u.COVID (zob. postanowienia SN z 15 marca 2023 r., III CZ 256/22 i z 18 kwietnia 2024 r., III CZ 51/24).

Należy bowiem wskazać, że na tym samym posiedzeniu niejawnym, na którym wydano przedmiotowy wyrok Sąd Okręgowy wydał także postanowienie o pominięciu dowodu z zeznań świadka M. G. - złożonego przez stronę powodową w piśmie z dnia 12 stycznia 2023 r. (postanowienie –

k. 519; wniosek dowodowy –

k. 502 akt). Jednocześnie nie rozpoznane pozostały wnioski dowodowe powódki o przesłuchanie jej oraz świadka A. P. (

zob. k. 420 akt).

Aktualny pozostaje utrwalony już w orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd zgodnie z którym sąd rozpoznając sprawę na posiedzeniu niejawnym i wydając postanowienia dowodowe, (w obecnym stanie prawnym art. 148 § 3 w zw. z art. 235

2 § 2 k.p.c.), w razie oddalenia (pominięcia) niektórych wniosków dowodowych, powinien przed wydaniem wyroku na posiedzeniu niejawnym doręczyć stronom odpis tego postanowienia w celu umożliwienia stronie, której wnioski dowodowe zostały oddalone, wypowiedzenia się w przedmiocie wyników postępowania dowodowego (także co do istotności pominiętego dowodu dla rozstrzygnięcia), zgodnie z art. 224 § 1

in fine k.p.c. W przeciwnym razie dochodzi do nieważności postępowania na podstawie art. 379 pkt 5 k.p.c. przez pozbawienie strony, której wnioski dowodowe zostały oddalone i w efekcie zapadł niekorzystny dla niej wyrok, możliwości obrony praw (zob. postanowienia SN z: 13 grudnia 2018 r., V CZ 85/18; z 12 lutego 2020 r., II UZ 2/20; z 30 września 2020 r., I CZ 26/20, a także wyrok z 15 grudnia 2020 r., III UK 380/19).

Pominięcie dowodu może mieć miejsce jedynie wówczas, gdy okoliczności faktyczne zostały wyjaśnione zgodnie z twierdzeniami strony wnioskującej o przeprowadzenie określonego dowodu (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 26 września 1966 r., II CR 314/66, OSNCP 1967, Nr 2, poz. 39 i 27 czerwca 2014 r., I CSK 497/13). W tym zakresie wskazać należy, że uchylając poprzednio wyrok Sądu pierwszej instancji Sąd Apelacyjny uznał za istotne dla rozstrzygnięcia ustalenie z jakich źródeł pochodziły środki zgromadzone na rachunku bankowym, które zostały zajęte i zabezpieczone, a następnie przekazane Urzędowi Skarbowemu, a na te m.in. okoliczności zgłoszone zostały wymienione dowody.

Przepisy o rozpoznaniu sprawy na posiedzeniu niejawnym nie wyłączają uprawnień stron, określonych w powołanym art. 224 § 1

in fine k.p.c. W rozpoznawanej sprawie, Sąd pierwszej instancji postanowienie dowodowe, w którym pominął wniosek dowodowy strony powodowej – z powołaniem się na podstawy z art. 235

2 § 1 pkt 2, 3 i 5 k.p.c. – wydał tuż przed wyrokiem, którym powództwo zostało oddalone w całości. Zatamowało to

de facto powódce możliwość wypowiedzenia się w tej materii.

Takiej oceny nie może zmienić fakt wcześniejszego przekazania przez Przewodniczącego stronom informacji o tym, że Sąd może na posiedzeniu niejawnym zamknąć rozprawę oraz wydać orzeczenie kończące (

k. 507 akt). Sama bowiem decyzja o skierowaniu sprawy do rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym nie może być poczytywana za równoznaczną z pominięciem dowodów o charakterze osobowym, skoro w aktualnym stanie prawnym świadek może złożyć zeznanie na piśmie, jeśli sąd tak postanowi (art. 271

1 k.p.c.).

Skoro więc w sprawie wystąpiła nieważność postępowania, to na podstawie art. 386 § 2 k.p.c. konieczne było orzeczenie o uchyleniu zaskarżonego wyroku i zniesieniu postępowania przed Sądem Okręgowym w zakresie, w jakim jest ono dotknięte nieważnością, a więc gdy chodzi o czynności podjęte na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 lipca 2023 r., w czasie którego z naruszeniem art. 148 § 1 k.p.c. oraz art. 15zzs

2 u.COVID-19 (aktualnie jego odpowiednikiem jest przepis art. 224 § 3 k.p.c. dopuszczający możliwość zamknięcia rozprawy na posiedzeniu niejawnym) wydano wyrok, przy braku podstaw do odstąpienia od rozpoznania sprawy na rozprawie.

W tym stanie rzeczy, wobec stwierdzenia przez Sąd Apelacyjny nieważności postępowania, rozpoznawanie na obecnym etapie postępowania podniesionych w apelacji zarzutów uznać należało za przedwczesne (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 14 kwietnia 2016 r., IV CSK 412/15).

Jedynie więc na marginesie wskazać należy, że – zgodnie ze wskazaniem Sądu Apelacyjnego – obowiązkiem Sądu pierwszej instancji ponownie rozpoznającego sprawę – było też ponowne rozważenie i zweryfikowanie sytuacji majątkowej powódki, zwolnionej od kosztów sądowych w całości i korzystającej z pomocy prawnej świadczonej z urzędu, wobec dysponowania przez nią od marca 2021 r. kwotą 273 000 zł w sytuacji gdy w złożonym oświadczeniu o stanie rodzinnym majątku dochodach i źródłach utrzymania powódka nie wskazała żadnych zobowiązań, które uzasadniałyby wydatkowanie tak znacznej kwoty.

Mając na uwadze przytoczone okoliczności Sąd Apelacyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 386 § 2 k.p.c. Podstawę rozstrzygnięcia w zakresie kosztów postępowania odwoławczego stanowił przepis art. 108 § 2 k.p.c.