Sądy polskie nie zatwierdzą odrzucenia spadku po osobie zmarłej w Szwecji

Postanowieniem z dnia 12 lutego 2026 r. w sprawie z wniosku B. S., P. S. (1), G. S., P. S. (2) przy udziale V. G. i P. G. o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia o odrzuceniu spadku po Ł. G., zarejestrowanej pod sygn. akt I Ns 605/25, Sąd Rejonowy w Nowej Soli postanowił stwierdzić swą niewłaściwość i przekazać sprawę do rozpoznania Sądowi Rejonowemu dla miasta stołecznego Warszawy w Warszawie, Wydziałowi Cywilnemu jako właściwemu do rozpoznania sprawy.

W pisemnym uzasadnieniu Sąd wskazał na motywy, którymi się kierował wydając przedmiotowe orzeczenie i przywołał przepisy prawa stanowiące podstawę jego wydanie (k. 28 – 29).

Zażalenie na to postanowienie wniosła wnioskodawczyni B. S., zaskarżając je w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzuciła naruszenie przepisu prawa procesowego, mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 628 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie wskutek:

a.

błędnej jego wykładni polegającej na przyjęciu, że skoro spadkodawca zmarł w Szwecji w miejscowości S., to było to ostatnie miejsce jego zwykłego pobytu, więc sądem właściwym jest Sąd Rejonowy dla miasta stołecznego V., podczas gdy wedle podzielanej w doktrynie wykładni tego przepisu kryterium ostatniego miejsca zwykłego pobytu w Polsce stosuje się także wtedy, gdy w chwili otwarcia spadku spadkodawca już tam nie przebywał, w szczególności gdy przebywał za granicą, a zatem to powinno zostać przyjęte z uwzględnieniem związków, jakie spadkodawca miał w L.;

b.

braku ustalenia, że majątek spadkowy lub jego część po zmarłym Ł. G. znajduje się w L., pomimo tego, że zmarły Ł. G. pozostawał współwłaścicielem lokalu mieszkalnego położonego w L. przy (...) oraz pozostawił po sobie wkład mieszkaniowy związany ze spółdzielczym lokatorskim prawem do lokalu położonym w L. na (...), w zarządzie (...) Spółdzielni (...);

co skutkowało nieprawidłowym przyjęciem, że sądem spadku jest Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy, a w konsekwencji stwierdzeniem swojej niewłaściwości i przekazaniem sprawy do rozpoznania Sądowi Rejonowemu dla m. st. Warszawy w Warszawie.

W oparciu o powyższe zarzuty, wnioskodawczyni B. S. wniosła o uwzględnienie zażalenia przez Sąd Rejonowy w Nowej Soli na zasadzie art. 395 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. jako oczywiście uzasadnionego, bez przesyłania akt Sądowi II instancji i uchylenie zaskarżonego postanowienia w ramach tej kompetencji Sądu Rejonowego. Ewentualnie, w przypadku nieuwzględnienia powyższego wniosku i przekazanie sprawy do Sądu II instancji, wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia przez Sąd II instancji.

W uzasadnieniu środka odwoławczego została rozwinięta argumentacja odnośnie stawianych zarzutów, wskutek których, w ocenie wnioskodawczyni, zażalenie uznać należy za uzasadnione (k. 32 - 33).

W odpowiedzi na zażalenie uczestniczka postępowania V. G. wniosła o jego uwzględnienie, krótko argumentując zajęte stanowisko (k. 48).

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Zażalenie było zasadne w tym tylko znaczeniu, że skutkowało uchyleniem zaskarżonego postanowienia. Sąd odwoławczy nie podziela natomiast zarzutów podniesionych w zażaleniu, jak również prawnych rozważań Sądu I instancji.

Na wstępie wskazać należy, że bez znaczenia w sprawie pozostawało miejsce położenia części nieruchomości należących do zmarłego. Zarówno wnioskodawczyni, jak i Sąd I instancji błędnie stosują przepis art. 628 k.p.c. w niniejszej sprawie.

Od 17 sierpnia 2015 r. do dziedziczenia po osobach zmarłych, stosuje się rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego. Oznacza to, że jeżeli spadkodawca zmarł w dniu 17 sierpnia 2015 r. lub później, sąd polski ustala jurysdykcję i prawo właściwe już na podstawie rozporządzenia spadkowego. Rozporządzenie to reguluje między innymi jurysdykcję krajową sądów państw członkowskich oraz prawo właściwe w sprawach spadkowych i znajduje zastosowanie również w niniejszej sprawie. Kluczowy w tej mierze jest art. 4 rozporządzenia, który określa jurysdykcję ogólną do orzekania co do ogółu spraw dotyczących spadku. Zgodnie z art. 4 przywołanego rozporządzenia sądy państwa członkowskiego, w którym zmarły miał swoje miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci, mają jurysdykcję do orzekania co do ogółu spraw dotyczących spadku.

Wejście w życie wskazanego powyżej rozporządzenia było przyczyną zmiany treści omawianego przepisu i zmiany przesłanki ostatniego miejsca zamieszkania na przesłankę ostatniego miejsca zwykłego pobytu. W jego preambule wskazano, że do celów ustalenia zarówno jurysdykcji, jak i prawa właściwego ogólnym łącznikiem powinno być miejsce zwykłego pobytu zmarłego w chwili śmierci i aby je ustalić, organ zajmujący się sprawą spadkową powinien dokonać ogólnej oceny okoliczności życia zmarłego w latach poprzedzających jego śmierć i w chwili jego śmierci, uwzględniając wszystkie istotne elementy faktyczne, w szczególności czas trwania i regularność obecności zmarłego w danym państwie oraz warunki i powody tej obecności. Z materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie wynika, że spadkodawca nie przebywał w Polsce od wielu lat, a przyjeżdżając okazyjnie do Polski informował wnioskodawczynię o potrzebie znalezienia mu noclegu na czas pobytu, na które to okoliczności wskazywała sama wnioskodawczyni we wniosku inicjującym niniejsze postępowanie. Również matka spadkodawcy oraz jego syn, P. G., oświadczyli w innych toczących się w związku ze śmiercią spadkodawcy postępowaniach, że spadkodawca nie zamieszkiwał w Polsce, tylko przebywał na stałe za granicą, konkretnie w miejscowości S. w Szwecji. To właśnie w Szwecji znajdował się ośrodek interesów życia społecznego spadkodawcy w chwili śmierci, zatem to tam spadkodawca miał ostatnie miejsce zwykłego pobytu i zgodnie z art. 4 omawianego rozporządzenia to sądy szwedzkie mają jurysdykcję do orzekania w niniejszej sprawie.

Przechodząc do drugiego z podniesionych zarzutów, odnoszącego się do miejsca położenia części majątku spadkowego spadkodawcy, wskazać należy, że omawiane rozporządzenie przewiduje zasadę, iż sąd państwa członkowskiego UE mający jurysdykcję krajową rozpoznaje sprawę spadkową „w całości”, czyli w stosunku do wszystkich składników spadku, niezależnie od tego, czy chodzi o ruchomości, czy nieruchomości. Prawo to odnosi się do dziedziczenia wszystkich składników majątku spadkowego, w tym do nieruchomości, niezależnie od tego, w którym państwie znajdują się lub są położone (zasada jednolitości statutu spadkowego). Powyższe oznacza poważną zmianę w stosunku do zasad przewidzianych w kodeksie postępowania cywilnego. Rozporządzenie bowiem, w przeciwieństwie do kodeksu, nie wiąże istnienia jurysdykcji krajowej z miejscem położenia nieruchomości.

Do rozważenia pozostaje wyjątek z art. 13 rozporządzenia. Zgodnie z tym przepisem sądy miejsca zwykłego pobytu osoby chcącej złożyć przed sądem oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, zapisu lub udziału obowiązkowego lub oświadczenie mające na celu ograniczenie odpowiedzialności danej osoby za długi spadkowe mają jurysdykcję do przyjęcia takich oświadczeń. Treść przepisu (wykładnia językowa) nie budzi jakichkolwiek wątpliwości interpretacyjnych - przed sądem miejsca swojego zwykłego pobytu innym niż "mającym jurysdykcję co do ogółu spraw dotyczących spadku" (art. 4 rozporządzenia nr 650/2012) można jedynie złożyć oświadczenie, do którego przyjęcia taki sąd ma jurysdykcje.

Złożenie oświadczenia jest jednak czynnością nieorzeczniczą, nie stanowi rozstrzygania o prawach do spadku. Stąd powszechnie się przyjmuje, że sąd, który odbiera takie oświadczenie, nie bada jego ważności, skuteczności, zachowania terminu czy statusu spadkobiercy (por. J. Gudowski (w:) T. Ereciński, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2016, art. 641, nb. 3; P. Pruś (w:) M. Manowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2021, art. 641, nb. 1) - rola takiego sądu sprowadza się do "odebrania" oświadczenia tj. spisania protokołu (art. 641 § 4 k.p.c.) albo przyjęcia pisemnego oświadczenia (art. 1018 § 3 k.c.).

Od przyjęcia (odebrania) oświadczenia o odrzuceniu spadku odróżnia się zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych złożonego oświadczenia o odrzuceniu spadku. Jest to zupełnie inna czynność, uregulowana zarówno w odrębnych przepisach. Ma zupełnie inną istotę, tu bowiem rola sądu jest stricte orzecznicza, nie ogranicza się bowiem do przyjęcia (odebrania) oświadczenia, polega natomiast na rozstrzygnięciu o jego skuteczności, sąd bowiem "zatwierdza" to oświadczenie, co oznacza, że bada spełnienie przesłanek do uchylenia się od skutków prawnych. Art. 13 rozporządzenia należy zatem interpretować w ten sposób, że sądy państwa członkowskiego, w którym ma miejsce zwykłego pobytu osoba uchylająca się od skutków prawnych oświadczenia o odrzuceniu spadku, nie mają jurysdykcji do zatwierdzenia takiego uchylenia się.

Z kolei zgodnie z przepisem art. 15 rozporządzenia w przypadku, gdy do sądu państwa członkowskiego wniesiono sprawę spadkową, co do której sąd ten nie ma jurysdykcji na mocy niniejszego rozporządzenia, sąd ten stwierdza z urzędu brak swojej jurysdykcji. Zgodnie zaś z przepisem art. 1099 § 1 k.p.c. brak jurysdykcji krajowej sąd bierze pod rozwagę z urzędu w każdym stanie sprawy. W razie stwierdzenia braku jurysdykcji krajowej sąd odrzuca pozew lub wniosek, a brak jurysdykcji krajowej stanowi przesłankę nieważności postępowania.

W tym stanie rzeczy, zgodnie z wyżej przywołanym art. 1099 § 1 k.p.c., wniosek o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia o odrzuceniu spadku po Ł. G. podlegał odrzuceniu, wobec czego orzeczono jak w sentencji postanowienia w oparciu o art. 386 § 3 k.p.c. w zw. z art. 397 § 3 k.p.c.

Sędzia Beata Reichert