Matka dostała samochód od córki w darowiźnie, który sąd uznał za bezskuteczny wobec masy upadłości

Pozwem wniesionym w dniu 3 października 2023 r. skierowanym przeciwko pozwanej G. P. powód Syndyk Masy Upadłości X. L. wniósł o uznanie za bezskuteczną w stosunku do masy upadłości X. L. umowy darowizny z dnia 1 października 2019 r. zawartej pomiędzy X. L. a jej matką. W pozwie powód zawarł jednocześnie wniosek o zabezpieczenie powództwa przez ustanowienie zakazu zbywania i obciążania samochodu m-ki D. (...) nr rej. (...) na czas trwania postępowania. Powód wniósł o zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda kosztów procesu według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego wraz z odsetkami od kwoty zasądzonej tytułem zwrotu kosztów procesu w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty /pozew – k. 3-6v/.

Postanowieniem wydanym w dniu 6 października 2023 r. sąd zabezpieczył powództwo uprawnionego Syndyka Masy Upadłości X. L. przeciwko G. P. o uznanie czynności prawnej w postaci umowy darowizny zawartej pomiędzy stronami w dniu 1.10.2019 r. za bezskuteczną w stosunku do masy upadłości X. L. poprzez ustanowienie na czas trwania przedmiotowego postępowania zakazu zbywania i obciążania samochodu m-ki D. (...). /postanowienie z dnia 6 października 2023 r. – k. 23/

Pozwana wniosła o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powoda na swoją rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

W uzasadnieniu pozwana przyznała, że otrzymała od swojej córki w drodze umowy darowizny przedmiotowy samochód jednak w ocenie pozwanej czynność ta nie miała charakteru nieodpłatnego i wynikała jedynie z niefortunnego i nieprofesjonalnego nazwania dokumentów (vide odp. na pozew k. 32-36).

W toku postępowania strony podtrzymały swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

S ąd ustalił następujący stan faktyczny:

X. L. była właścicielem samochodu m-ki D. (...) nr rej. (...) rok produkcji 2013, nr rej. (...) nr VIN (...).

W dniu 1 października 2019 r. X. L. zawarła ze swoją matką umowę darowizny której przedmiotem był ww. pojazd. Wartość pojazdu została określona przez strony na 35.000 zł. W umowie darowizny strony zaznaczyły, że pojazd nie jest przedmiotem zabezpieczenia.

/dowód: umowa darowizny k. 20-21, zeznania świadka X. L. k. 113-113v, zeznania pozwanej G. P. k. 114v-115/

W dniu 27 marca 2019 r. pomiędzy X. L. a jej matką miało dojść do zawarcia umowy pożyczki której zabezpieczeniem miał być samochód m-ki D. (...) nr rej. (...). Kwota pożyczki zgodnie z jej treścią miała opiewać na 15.000 zł. Czynność ta miała charakter wyłącznie pozorny. Strony nie zgłosiły czynności właściwemu Urzędowi Skarbowemu.

/dowód: umowa pożyczki k. 39-40, zeznania świadka X. L. k. 113-113v, zeznania pozwanej G. P. k. 114v-115/

Postanowieniem z dnia 23 stycznia 2023 r. w sprawie o sygn. akt (...) Sąd Rejonowy w Bydgoszczy, XV Wydział Gospodarczy ogłosił upadłość X. L., jako osoby nieprowadzącej działalności gospodarczej, wyznaczył syndyka w osobie M. E., wezwał wierzycieli upadłej, aby zgłaszali swoje wierzytelności do sędziego komisarza w terminie 30 dni od obwieszczenia o ogłoszeniu upadłości w Monitorze Sądowym i Gospodarczym oraz wezwał osoby, którym przysługują prawa oraz prawa i roszczenia osobiste ciążące na nieruchomości należącej do upadłego, jeżeli nie zostały ujawnione w księdze wieczyste, do ich zgłoszenia w terminie 30 dni od dnia obwieszczenia o ogłoszeniu upadłości w Monitorze Sądowym i Gospodarczym, pod rygorem utraty prawa powoływania się na nie w postępowaniu upadłościowym.

/dowód: postanowienie w przedmiocie ogłoszenia upadłości wydruk z (...) k. 9-11/

X. L. posiadała zadłużenie wobec wielu wierzycieli, łączna kwota jej zadłużenia opiewała na ok. 800.000 zł

/dowód: zeznania świadka X. L. k. 113-113v, zeznania świadka L. Ł. nakazy zapłaty k. 12-14, 18, umowa kredytu k. 15-17/

Powyższy stan faktyczny sąd ustalił w oparciu o przywołane dowody, których wiarygodność nie budziła wątpliwości, a także w oparciu o bezsporne okoliczności przyznane przez pozwaną. W świetle przedłożonych dokumentów, zarzuty pozwanej odnośnie tzw. niefortunnego oznaczenia umowy darowizny i de facto odpłatnego charakteru dokonanej czynności prawnej nie znajdowały dostatecznego potwierdzenia w przedłożonym materiale dowodowym, sprowadzały się jedynie do subiektywnej oceny pozwanej w tym też zakresie Sąd nie dał wiary zeznaniom pozwanej oraz świadków w tym zakresie, o czym szerzej w dalszej części rozważań prawnych.

S ąd zważył, co następuje:

Przedmiotowe powództwo zasługiwało na uwzględnienie.

Odnośnie legitymacji procesowej czynnej syndyka masy upadłości w niniejszej sprawie należało odwołać się do treści przepisów ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.), która reguluje m. in. skutki ogłoszenia upadłości, bezskuteczność i zaskarżanie czynności upadłego.

Zgodnie z treścią przepisu art. 132 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe, powództwo (dotyczące zaskarżenia czynności upadłego) może wytoczyć syndyk. Wskazany przepis dotyczy zarówno powództwa o ustalenie w rozumieniu art. 189 k.p.c., że dokonana przez upadłego dłużnika czynność prawna jest z mocy samego prawa bezskuteczna w stosunku do masy upadłości (art. 127 i art. 128 prawa upadłościowego), jak i uznania czynności prawnej upadłego dłużnika za bezskuteczną na podstawie art. 527 k.c., z powodu dokonana jej z pokrzywdzeniem wierzycieli (art. 131 prawa upadłościowego). Powództwo przeciwko pozwanej oparte było na przepisach art. 131 ustawy Prawo upadłościowe w zw. z art. 527-534 k.c. Odmienność przesłanek bezskuteczności czynności prawnej dłużnika według przepisów prawa upadłościowego oraz przepisów kodeksu cywilnego o skardze pauliańskiej polega na tym, że w pierwszym przypadku nie jest wymagane wykazanie, że czynność miała na celu pokrzywdzenie wierzycieli. Czynności określone w art. 127-130 za krzywdzące uznaje sama ustawa. W odniesieniu do skargi pauliańskiej natomiast niezbędne jest m.in. wykazanie, że czynność została dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli (art. 527 k.c.). Przepisy o bezskuteczności czynności upadłego są regulacją szczególną w stosunku do przepisów o skardze pauliańskiej. Nie chodzi tu jednak w zasadzie o relację lex specialis - lex generalis, lecz o komplementarność unormowań (subsydiarność przepisów o skardze pauliańskiej). Wynika to m.in. z art. 131, który stanowi, że w kwestiach nieuregulowanych w art. 127-130a do zaskarżenia czynności prawnych upadłego, dokonanych z pokrzywdzeniem wierzycieli, przepisy art. 132-134 oraz przepisy Kodeksu cywilnego o ochronie wierzyciela w przypadku niewypłacalności dłużnika stosuje się odpowiednio (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 3 października 2007 r., IV CSK 184/07, OSNC 2008 r. Nr 12, poz. 142). Niezbędnym warunkiem uwzględnienia skargi pauliańskiej jest to, aby zaskarżona czynność prawna pomiędzy dłużnikiem i osobą trzecią była dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli. Według art. 527 § 2 k.c. czynność prawna jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli wskutek tej czynności dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności. Zgodnie z tym przepisem, gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć. Celem tej regulacji, określanej jako instytucja skargi pauliańskiej, jest ochrona interesów wierzyciela na wypadek nielojalnego, czy wręcz nieuczciwego postępowania dłużnika, który z pokrzywdzeniem wierzyciela wyzbywa się składników swego majątku na rzecz osób trzecich lub majątek ten obciąża, zaciągając kolejne zobowiązania, stwarzając lub pogłębiając w ten sposób stan swojej niewypłacalności. Z przepisu tego wynika, że musi istnieć związek przyczynowy pomiędzy niewypłacalnością dłużnika, a dokonaną przez niego czynnością prawną z osobą trzecią. Istnienie tego związku jest wyłączone, gdy zaskarżona czynność prawna jest odpłatna, a uzyskany przez dłużnika ekwiwalent za przysporzenie majątkowe na rzecz osoby trzeciej, pozostaje w jego majątku albo zostaje przeznaczony na zaspokojenie wierzycieli (por. wyrok Sądu Najwyższego z 7 grudnia 1999 r., I CKN 287/98, niepubl.). Pokrzywdzenie powstaje na skutek takiego stanu majątku dłużnika, który powoduje niemożność, utrudnienie lub odwleczenie zaspokojenia wierzyciela (por. wyrok Sądu Najwyższego z 28 listopada 2001 r., IV CKN 525/2000, Biul. SN 2002, nr 5, s. 11; także wyrok Sądu Najwyższego z 14 lutego 2008 r., II CSK 503/07, LEX nr 496375). Kolejną przesłanką skargi pauliańskiej jest świadomość osoby trzeciej zawierającej umowę z dłużnikiem, że czyniła to z pokrzywdzeniem wierzyciela. Wykazanie, że osoba trzecia wiedziała, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, ułatwia domniemanie prawne wynikające z art. 527 § 3 k.c., w przypadku gdy osobą trzecią uzyskującą korzyść majątkową na skutek czynności prawnej dokonanej przez dłużnika jest m. in. osoba będąca w bliskim z nim stosunku. Jednakże w przedmiotowej sprawie nie ma nawet potrzeby stosowania domniemania z przepisu art. 527 § 3 i 4 k.c., ponieważ wskutek czynności prawnej dłużnika korzyść majątkową pozwana uzyska bezpłatnie w wyniku dokonanej darowizny, wówczas znajduje zastosowanie regulacja przepisu art. 528 k.c. Wskazany przepis stanowi, że jeżeli wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną, chociażby osoba ta nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. W sytuacji, gdy bezpłatne korzyści przypadają osobom bliskim dłużnika, należy zatem zastosować wyłącznie art. 528 k.c. jako przepis dalej idący, z pominięciem art. 527 § 3 k.c. Przepis art. 528 k.c. wyłącza konieczność dowodzenia przez wierzyciela przesłanki złej wiary po stronie osoby trzeciej w tych przypadkach, w których wskutek czynności prawnej z dłużnikiem osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie. Według tego przepisu okoliczność, że osoba trzecia uzyskała korzyść bezpłatnie powoduje, że nie ma znaczenia dla możliwości uznania czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną, czy osoba trzecia wiedziała, lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć o tym, że dokonując czynności prawnej dłużnik działał z pokrzywdzeniem wierzyciela. Wierzyciel zatem, w ogóle nie musi wykazywać zaistnienia tej przesłanki. Stan podmiotowy osoby trzeciej jest bowiem w tym przypadku obojętny prawnie i do skutecznego zaskarżenia czynności wystarczy spełnienie pozostałych przesłanek z art. 527 § 1 i 2 k.c. W konsekwencji nawet wykazanie przez osobę trzecią, że nie wiedziała o tym, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela stając się niewypłacalnym, nie zwalnia jej od odpowiedzialności wobec wierzyciela (por. M. Pyziak-Szafnicka, Ochrona wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika, (...). Praw. 1994, z. 1–4, s. 5 i n.; (w:) (...) prawa prywatnego, t. 6, s. (...); por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 25 września 2012 r., I ACa 226/12, LEX nr 1246917; wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 18 stycznia 2013 r., V ACa 682/12, LEX nr 1267290; wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 7 sierpnia 2013 r., I ACa 257/13, LEX nr 1366119). Korzyścią majątkową bezpłatną w rozumieniu art. 528 k.c. jest korzyść uzyskana nie tylko w wyniku darowizny (art. 888 k.c.), lecz także uzyskana w wyniku każdego innego przysporzenia, jeżeli osoba, która dokonała tego przysporzenia, nie otrzymała w zamian korzyści majątkowej stanowiącej jego ekwiwalent. Fakt dokonania przez upadłą dłużniczkę z pozwaną jako osobą trzecią ważnej czynności prawnej w postaci umowy darowizny samochodu wynika z przedłożonych dokumentów jak i okoliczności przyznanych w toku postępowania.

Ujawnione w sprawie okoliczności wskazują też, że po stronie pozwanej istniała świadomość pokrzywdzenia wierzyciela. Jak wynikło z zeznań pozwanej musiała ona wiedzieć o trudnej sytuacji finansowej swojej córki a przynajmniej w toku procesu nie przedłożyła skutecznych dowodów pozwalających na obalenie ww. domniemania prawnego. Sąd nie dał przy tym wiary zeznaniom pozwanej jak i świadków w zakresie w jakim ww. twierdziły, że umowa darowizny miała w istocie charakter odpłatny bowiem stanowiła zabezpieczenie wcześniej zawartej umowy pożyczki. Po pierwsze wskazać należy, że z § 1 pkt 2 umowy wynikało wprost, że przedmiot umowy darowizny nie jest przedmiotem zabezpieczenia. Po drugie nawet gdyby przyjąć, że pomiędzy upadłą a jej matką zawarta została umowa pożyczki to miała ona w ocenie Sądu wyłącznie charakter pozorny. Strona pozwana przedłożyła jedynie kserokopię umowy, niepoświadczoną zresztą za zgodność z oryginałem przez uprawniony do tego podmiot. Nie sposób było wywieść, kiedy faktycznie doszło do jej zawarcia i czy powyższy dokument nie został wygenerowany li tylko na potrzeby niniejszego postępowania i tym samym antydatowany. W ten sam sposób należało ocenić dokument zatytułowany (...) datowany na 21.08.2023 r. Sąd uznał, że został on sporządzony wyłącznie po to, by wykazać i potwierdzić stanowisko pozwanej o rzekomej pożyczce kolejnych 15.000 zł. Po trzecie wreszcie strony nie dopełniły ciążącego na nich obowiązku i nie zgłosiły czynności cywilnoprawnej do właściwego Urzędu Skarbowego. Skoro zatem Sąd uznał, że umowa pożyczki miała charakter czynności pozornej, należało poczynić rozważania dotyczące świadomości pokrzywdzenia wierzyciela, a mianowicie ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli mamy do czynienia, gdy dłużnik wie, że na skutek czynności prawnej określone aktywa wyjdą z jego majątku i że z tego powodu wierzyciele będą mieli trudności z zaspokojeniem, a w konsekwencji nastąpi ich pokrzywdzenie (A. (...) (w:) (...) prawa cywilnego, t. III, cz. 1, s. 948; M. Pyziak-Szafnicka (w:) (...) prawa prywatnego, t. 6, s. (...)). Do przyjęcia, że dłużnik dokonywał czynności ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, wystarczy by dłużnik takie pokrzywdzenie przewidywał w granicach ewentualności (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 12 maja 2005 r., I ACa 1764/04, OSA 2006, z. 3, poz. 8). Nie jest przy tym konieczne, aby świadomość pokrzywdzenia dotyczyła konkretnego wierzyciela, w szczególności tego, który wystąpił ze skargą pauliańską. Wystarczy świadomość dłużnika, że czynność prawna przez niego dokonana może spowodować pokrzywdzenie ogółu jego wierzycieli (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 19 listopada 1997 r., I ACa 737/97, Apel. W-wa 1998, nr 4, poz. 36; L. (...) (w:) J. Winiarz, Komentarz, t. I, 1989, s. 537; W. Popiołek (w:) K. Pietrzykowski, Komentarz, t. II, 2009, s. 214). Żądanie pozwu dotyczyło uznania wskazanej czynności prawnej za bezskuteczną w stosunku do masy upadłości X. L.. W następstwie istnienia bezskuteczności czynności, syndyk masy upadłości na mocy art. 134 prawa upadłościowego ma roszczenie o zwrot przedmiotów majątkowych, które ubyły lub nie weszły do majątku dłużnika lub o zwrot ich równowartości, reprezentując w tym zakresie interesy wierzycieli upadłego, którzy dzięki tej akcji, mogą zostać zaspokojeni w wyższym stopniu. Cel ten nie zostanie jednak osiągnięty, gdy osoba, na rzecz której dłużnik rozporządził swym majątkiem, rozporządzi nim z kolei na rzecz innej osoby (czwartej), a taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie. Wtedy na podstawie art. 131 prawa upadłościowego zastosowanie ma art. 527 k.c. i nast., w szczególności art. 531 § 2 k.c., zgodnie z którym w wypadku gdy osoba trzecia rozporządziła uzyskana korzyścią, wierzyciel może wystąpić bezpośrednio przeciwko osobie, na rzecz której rozporządzenie nastąpiło, jeżeli osoba ta wiedziała o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną albo jeżeli rozporządzenie było nieodpłatne. Jednak jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 3 października 2007 r., IV CSK 184/07, OSNC 2008/12/142, sytuacja masy upadłości nie może ulec pogorszeniu tylko dlatego, że osoba trzecia wyzbyła się uzyskanej korzyści, co powoduje, że syndyk masy upadłości nie traci legitymacji do wytoczenia przeciwko niej powództwa na podstawie art. 127 prawa upadłościowego i nast., a pomiędzy przepisami o bezskuteczności czynności upadłego oraz skardze pauliańskiej zachodzi komplementarność, a nie relacja lex specialis-lex generalis. Możliwość uznania czynności prawnej za bezskuteczną na podstawie art. 531 § 2 k.c. w zw. z art. 131 prawa upadłościowego jednakże nie oznacza konieczności uwzględnienia powództwa w całości albowiem jego granice wyznacza art. 134 prawa upadłościowego, który przyznaje syndykowi prawo żądania zwrotu tego, co wskutek zaskarżonej czynności z majątku ubyło.

Zgodnie bowiem z regulacją art. 134 ust. 1 prawa upadłościowego, jeżeli czynność upadłego jest bezskuteczna z mocy prawa lub została uznana za bezskuteczną, to, co wskutek tej czynności ubyło z majątku upadłego lub do niego nie weszło, podlega przekazaniu do masy upadłości, a jeżeli przekazanie w naturze jest niemożliwe, do masy upadłości wpłaca się równowartość w pieniądzu. Przekazanie do masy upadłości w rozumieniu art. 134 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze nie oznacza podstawy roszczenia o zobowiązanie nabywcy do złożenia oświadczenia woli o zwrotnym przeniesieniu własności, tylko powinność nabywcy zwrotu w naturze, a w razie sporu, powstanie po stronie syndyka roszczenia procesowego o wydanie tych rzeczy i praw, które wyszły z masy celem umożliwienia zaspokojenia wszystkich wierzycieli z powiększonej w ten sposób masy upadłości (por. wyrok Sądu Najwyższego z 4.09.2014 r., II CSK 609/13, niepubl.). Z niemożnością zwrotu w naturze mamy do czynienia wtedy, gdy przedmiot nie znajduje się już w majątku, do którego wyszedł z majątku upadłego, gdyż został zużyty, zniszczony lub zbyty, a także gdy został połączony lub wbudowany w inne rzeczy, a więc chodzi tu zarówno o unicestwienie, jak i o każdą transformację przedmiotu zaskarżonej czynności. W takim wypadku osoba zobowiązana winna wpłacić do masy upadłości równowartość majątku, który z masy wyszedł lub za zgodą sędziego-komisarza uwolnić się od tego obowiązku przez wpłatę różnicy między wartością świadczoną a wartością rynkową z dnia zawarcia umowy. Z kolei jak to kilkakrotnie już stwierdzał Sąd Najwyższy (np. orzeczenie z 8.11.2007 r, III CZP 95/2007) nie ma wątpliwości, że osoba trzecia w rozumieniu art. 531 § 2 k.c., która odpłatnie rozporządziła korzyścią na rzecz innej osoby, powinna ponosić odpowiedzialność cywilną wobec wierzyciela na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 k.c.) lub na podstawie art. 415 k.c. Jak wynika z zeznań pozwanej jest ona w dalszym posiadaniu pojazdu. Wypada zauważyć, że w myśl art. 409 k.c. do zwolnienia z obowiązku zwrotu może dojść jedynie w przypadku bezproduktywnego zużycia korzyści, a więc bez uzyskania jakiegokolwiek ekwiwalentu, czy też innej korzyści dla majątku wzbogaconego. Powód wykazał zatem także, że po stronie pozwanej w dalszym ciągu pozostaje przysporzenie a ponadto wykazał, jaką wartość ma przedmiotowy pojazd albowiem okoliczność ta w toku postępowania nie była w żaden sposób kwestionowana. Powód wykazał zatem istnienie wszystkich przesłanek uzasadniających zgłoszone roszczenie. Z tych względów, w oparciu o przywołane przepisy, powództwo o uznanie wskazanej czynności prawnej za bezskuteczną okazało się w pełni zasadne.

O kosztach procesu sąd orzekł stosownie do treści przepisu art. 98 § 1 k.p.c., nie znajdując podstaw do odstąpienia od wyrażonej w tym przepisie zasady odpowiedzialności za wynik postępowania i zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 3.617 zł. Na poniesione przez stronę powodową koszty procesu złożyły się koszty zastępstwa procesowego w kwocie 3.600 zł (stosownie do § 2 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U.2015.1804 ze zm.) oraz opłata skarbowa od pełnomocnictwa w kwocie 17 zł. To, że syndyk masy upadłości jest jednocześnie radcą prawnym nie oznacza, że wytaczając powództwo w niniejszej sprawie nie mógł skorzystać z obsługi profesjonalnego pełnomocnika. Stąd też Sąd uznał poniesienie ww. kosztów jako należnych i uzasadnionych.

W zakresie obowiązku zwrotu nieuiszczonych kosztów sądowych Sąd obciążył nimi w całości pozwaną jaką przegrywającą sprawę w całości i nakazał pobrać od pozwanej na rzecz Skarbu Państwa Sądu Rejonowego w Bydgoszczy kwotę 1.750 zł tytułem opłaty od pozwu od której powód był zwolniony z mocy ustawy.

Sędzia SR Agata Anna Borucka

II Ca 383/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 października 2025 roku

Sąd Okręgowy w Bydgoszczy II Wydział Cywilny Odwoławczy

w składzie:

Przewodniczący: sędzia SO Bogumił Goraj

po rozpoznaniu w dniu 17 października 2025 roku w Bydgoszczy,

na posiedzeniu niejawnym

sprawy z powództwa Syndyka masy upadłości X. L.

przeciwko G. P.

o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną

na skutek apelacji pozwanej

od wyroku Sądu Rejonowego w Bydgoszczy z dnia 21 lutego 2024 r. wydanego w sprawie XIV (...)23

I/ oddala apelację,

II/ zasądza od pozwanej na rzecz powoda kwotę 1.800,00 zł (tysiąc osiemset) wraz z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia wyroku pełnomocnikowi pozwanej do dnia zapłaty.

SSO Bogumił Goraj

II Ca 383/24

UZASADNIENIE

Powód - Syndyk Masy Upadłości X. L. w pozwie przeciwko G. P. wniósł o uznanie za bezskuteczną w stosunku do masy upadłości X. L. umowy darowizny z dnia 1 października 2019 r. zawartej pomiędzy X. L. a jej matką.

Pozwana wniosła o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powoda na swoją rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Wyrokiem z dnia 21 lutego 2024 r. Sąd Rejonowy w Bydgoszczy w sprawie o sygnaturze akt XIV C (...)/23:

1. uznał za bezskuteczną w stosunku do masy upadłości X. L. nieprowadzącej działalności gospodarczej umowę darowizny z dnia 1 października 2019 r. zawartą w C. pomiędzy X. L. a G. P., na podstawie której X. L. darowała swojej matce G. P. samochód marki D. (...), rok produkcji 2013, nr rej. (...) nr VIN (...);

2. zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 3.617,00 zł tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty;

3. nakazał pobrać od pozwanej na rzecz Skarbu Państwa Sądu Rejonowego w Bydgoszczy, kwotę 1.750,00 zł, tytułem opłaty od pozwu, od której uiszczenia powód zwolniony był z mocy prawa.

Sąd Rejonowy ustalił, że X. L. była właścicielem samochodu marki D. (...) nr rej. CB (...) FX rok produkcji 2013, nr rej. (...) nr VIN (...). W dniu 1 października 2019 r. X. L. zawarła ze swoją matką umowę darowizny której przedmiotem był ww. pojazd. Wartość pojazdu została określona przez strony na 35.000,00 zł. W umowie darowizny strony zaznaczyły, że pojazd nie jest przedmiotem zabezpieczenia. W dniu 27 marca 2019 r. pomiędzy X. L. a jej matką miało dojść do zawarcia umowy pożyczki, której zabezpieczeniem miał być samochód m-ki D. (...) nr rej. CB (...) FX. Kwota pożyczki zgodnie z jej treścią miała opiewać na 15.000,00 zł. Czynność ta miała charakter wyłącznie pozorny. Strony nie zgłosiły czynności właściwemu Urzędowi Skarbowemu. Postanowieniem z dnia 23 stycznia 2023 r. w sprawie o sygn. akt (...) Sąd Rejonowy w Bydgoszczy, XV Wydział Gospodarczy ogłosił upadłość X. L., jako osoby nieprowadzącej działalności gospodarczej, wyznaczył syndyka w osobie M. E., wezwał wierzycieli upadłej, aby zgłaszali swoje wierzytelności do sędziego komisarza w terminie 30 dni od obwieszczenia o ogłoszeniu upadłości w Monitorze Sądowym i Gospodarczym oraz wezwał osoby, którym przysługują prawa oraz prawa i roszczenia osobiste ciążące na nieruchomości należącej do upadłego, jeżeli nie zostały ujawnione w księdze wieczyste, do ich zgłoszenia w terminie 30 dni od dnia obwieszczenia o ogłoszeniu upadłości w Monitorze Sądowym i Gospodarczym, pod rygorem utraty prawa powoływania się na nie w postępowaniu upadłościowym. X. L. posiadała zadłużenie wobec wielu wierzycieli, łączna kwota jej zadłużenia opiewała na ok. 800.000,00 zł. Sąd Rejonowy wskazał, że przedmiotowe powództwo zasługiwało na uwzględnienie. Sąd I instancji odwołał się do treści przepisów ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe oraz do art. 132 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe i art. 131 ustawy Prawo upadłościowe w zw. z art. 527-534 k.c., wskazując, że w przedmiotowej sprawie nie ma nawet potrzeby stosowania domniemania z przepisu art. 527 § 3 i 4 k.c., ponieważ wskutek czynności prawnej dłużnika korzyść majątkową pozwana uzyskała bezpłatnie w wyniku dokonanej darowizny, a wówczas znajduje zastosowanie regulacja przepisu art. 528 k.c. Ujawnione w sprawie okoliczności wskazują też, że po stronie pozwanej istniała świadomość pokrzywdzenia wierzyciela. Jak wynikło z zeznań pozwanej musiała ona wiedzieć o trudnej sytuacji finansowej swojej córki, a przynajmniej w toku procesu nie przedłożyła skutecznych dowodów pozwalających na obalenie ww. domniemania prawnego. Sąd Rejonowy nie dał przy tym wiary zeznaniom pozwanej, jak i świadków w zakresie w jakim ww. twierdziły, że umowa darowizny miała w istocie charakter odpłatny bowiem stanowiła zabezpieczenie wcześniej zawartej umowy pożyczki. Po pierwsze wskazać należy, że z § 1 pkt 2 umowy wynikało wprost, że przedmiot umowy darowizny nie jest przedmiotem zabezpieczenia. Po drugie nawet gdyby przyjąć, że pomiędzy upadłą, a jej matką zawarta została umowa pożyczki, to miała ona w ocenie Sądu I instancji wyłącznie charakter pozorny. Strona pozwana przedłożyła jedynie kserokopię umowy, niepoświadczoną za zgodność z oryginałem przez uprawniony do tego podmiot. Nie sposób było wywieść, kiedy faktycznie doszło do jej zawarcia i czy powyższy dokument nie został wygenerowany tylko na potrzeby niniejszego postępowania i tym samym antydatowany. W ten sam sposób należało ocenić dokument zatytułowany (...) datowany na 21.08.2023 r. Sąd Rejonowy uznał, że został on sporządzony wyłącznie po to, by wykazać i potwierdzić stanowisko pozwanej o rzekomej pożyczce kolejnych 15.000,00 zł. Po trzecie wreszcie strony nie dopełniły ciążącego na nich obowiązku i nie zgłosiły czynności cywilnoprawnej do właściwego Urzędu Skarbowego. Powód wykazał także, że po stronie pozwanej w dalszym ciągu pozostaje przysporzenie, a ponadto wykazał, jaką wartość ma przedmiotowy pojazd albowiem okoliczność ta w toku postępowania nie była w żaden sposób kwestionowana. Powód wykazał zatem istnienie wszystkich przesłanek uzasadniających zgłoszone roszczenie. Z tych względów, w oparciu o przywołane przepisy, powództwo o uznanie wskazanej czynności prawnej za bezskuteczną okazało się w pełni zasadne. O kosztach procesu Sąd Rejonowy orzekł stosownie do treści przepisu art. 98 § 1 k.p.c., nie znajdując podstaw do odstąpienia od wyrażonej w tym przepisie zasady odpowiedzialności za wynik postępowania i zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 3.617,00 zł. W zakresie obowiązku zwrotu nieuiszczonych kosztów sądowych Sąd I instancji obciążył nimi w całości pozwaną jaką przegrywającą sprawę w całości i nakazał pobrać od pozwanej na rzecz Skarbu Państwa Sądu Rejonowego w Bydgoszczy kwotę 1.750,00 zł tytułem opłaty od pozwu od której powód był zwolniony z mocy ustawy.

Apelację od powyższego wyroku wniosła pozwana, zaskarżając go w całości, wnosząc o zmianę zaskarżonego orzeczenia poprzez oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powoda na rzecz pozwanej kosztów postępowania za I i II instancję.

Apelujący zarzucił Sądowi Rejonowemu:

I. Naruszenie prawa procesowego mającego istotny wpływ na treść wyroku, tj.:

1. art. 233 § 1 k.p.c. poprzez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego, a w konsekwencji jego błędnej oceny, polegającej na uznaniu przez Sąd, iż:

a) czynność prawna dokonania przez X. L. na rzecz pozwanej była nieodpłatna, w sytuacji w której została ona dokonana w zamian za zwolnienie się od zobowiązania wynikającego z umowy pożyczki, której wiarygodność Sąd bezpodstawnie zakwestionował i odstąpił od dopuszczenia dowodu z opinii biegłego, który potwierdziłby, że kwestionowana umowa została sporządzoną długo przed wniesieniem przez powódkę pozwu do Sądu, a więc jest wiarygodna,

b) pozwana musiała posiadać wiedzę o problemach finansowych córki, w sytuacji której X. L. nie posiadała problemów finansowych na dzień dokonania czynności prawnej, gdyż jej zadłużenie miało charakter inwestycyjny, czyli generowało przychody, które pozwalały na jego bieżącą obsługę, a dopiero pandemia (...)19 doprowadziła do zaprzestania obsługi tego zobowiązania i popadnięcie w niewypłacalność,

2. art. 278 § 1 k.p.c. poprzez pominięcie prawidłowo zgłoszonego wniosku pozwanej o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego, celem wykazania daty sporządzenia umowy pożyczki zabezpieczonej pojazdem stanowiącym przedmiot sporu w niniejszym sporze, w sytuacji w której wniosek ten w okolicznościach sprawy był uzasadniony i konieczny do dokonania mających kluczowe znaczenie w sprawie ustaleń faktycznych oraz możliwy, gdyż wystarczające było ustalenie przez biegłego, że umowa ta nie została sporządzona w okresie po złożeniu przez powódkę pozwu, a nie było konieczności ustalania dokładnej daty sporządzenia tej umowy, jak to sugerował Sąd, co w konsekwencji doprowadziło do nierozpoznania istoty sprawy i wydania rozstrzygnięcia na podstawie błędnie ustalonego stanu faktycznego w zakresie ustalenia nieodpłatnego charakteru czynności prawnej podważonej przez powódkę skargą pauliańską,

3. 327

1 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. poprzez niewyjaśnienie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku podstawy faktycznej i prawnej odnoszącej się do kwestii pokrzywdzenia wierzycieli rozumianej jako stanie się niewypłacalnym lub niewypłacalnym w większym stopniu, która to przesłanka warunkuje możliwość zastosowania w konkretnym przypadku instytucji skargi pauliańskiej, co w konsekwencji doprowadziło do niemożliwości kontroli instancyjnej wyroku,

4. 327

1 § 1 pkt 2 k.p.c. poprzez nieprawidłowe i niezrozumiałe wyjaśnienie podstaw prawnych na których Sąd oparł treść wydanego orzeczenia, w wyniku powołania się przez Sąd w uzasadnieniu wyroku na treść art. 127-130 prawa upadłościowego, na które nie wskazywała strona powodowa w pozwie i które nie mogą odnosić się do stanu faktycznego sprawy, gdyż terminy w nich wskazane upłynęły na wiele lat przed złożeniem przez X. L. wniosku o ogłoszenie upadłości oraz całkowitym pomięciu w uzasadnieniu wyroku podstawy prawnej, która powinna mieć zastosowanie w sprawie, tj. art. 527 § 2 k.c., do której Sąd w ogóle się nie odwołał i nie przeprowadził żadnych rozważań prawnych dotyczących tego, czy X. L. w wyniku dokonanej czynności prawnej, bez względu na jej odpłatny lub nie charakter, stała się niewypłacalna lub niewypłacalna w większym stopniu, w sytuacji w której kwestia ta miała kluczowe znaczenie dla sprawy, gdyż jak to zostało wykazane, X. L. popadła w niewypłacalność dopiero w wyniku wybuchu pandemii (...)19, co miało miejsce w połowie 2020 r., czyli po ok. 8 miesiącach od przekazania pozwanej pojazdu,

5. art. 129 § 1 i 4 k.p.c. poprzez zakwestionowanie wiarygodności kserokopii dokumentów przedłożonych przez pozwaną do akt sprawy, bez wzywania jej do przedłożenia oryginałów tych dokumentów zarówno przez Sąd jak i przez przeciwnika procesowego, co doprowadziło do domniemanego uznania ich wiarygodności, które nie powinno zostać zakwestionowane dopiero na etapie wyrokowania przez Sąd.

II. Naruszenie prawa materialnego, tj.:

1. art. 527 § 2 k.c. poprzez jego niezastosowanie lub błędną wykładnię (z uwagi na brak rozważań prawnych w tym zakresie w uzasadnieniu wyroku utrudnionym jest sformułowanie stosownego zarzutu w tym przedmiocie), poprzez niezastosowanie tej podstawy prawnej do stanu faktycznego sprawy i niedokonanie oceny, czy dokonana przez X. L. czynność prawna doprowadziła do jej niewypłacalności lub pogłębiła już istniejącą niewypłacalność, co miało wpływ na treść orzeczenia, gdyż posiadane i obsługiwane zobowiązania finansowe nie świadczą o znajdowaniu się w stanie niewypłacalności, a więc ich istnienie nie może automatycznie przesądzać o możliwości zastosowania wobec osoby praw ze skargi pauliańskiej, a X. L. przestała obsługiwać swoje zobowiązania finansowe dopiero 8 miesięcy po dokonaniu czynności prawnej wobec pozwanej, więc nie sposób uznać, że na dzień dokonania tej czynności znajdowała się w stanie niewypłacalności lub pogłębiła jej stan, a tym samym w sprawie nie zostały spełnione przesłanki to zastosowania wobec pozwanej art. 527 § 1 k.c.,

2. art. 11 ust. 1 prawa upadłościowego poprzez jego błędną wykładnię polegającą na bezpodstawnym uznaniu, że posiadanie przez kogoś zobowiązań finansowych jest równoznaczne z popadnięciem w niewypłacalność, w sytuacji w której stan niewypłacalności definiowany jest jako utrata zdolności do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań,

3. art. 83 § 2 k.c. poprzez jego niezastosowanie i konsekwencji bezpodstawne uznanie, że umowa pożyczki zabezpieczona pojazdem jest nieważna, gdyż była pozorna, w sytuacji w której była to odpłatna czynność prawna, która w konsekwencji nie była obarczona skutkiem nieważności nawet przy stwierdzeniu jej pozornego charakteru,

4. art. 102 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie, w sytuacji w której Syndyk posiada kompetencje i wiedzę do samodzielnego wytoczenia powództwa, a nie uczynił tego jedynie w celu wygenerowania zbędnych kosztów, które w rzeczywistości nie zostały przez niego poniesione, gdyż autorem pozwu i zastępującym go na rozprawie pełnomocnikiem był jego pracownik, który odbywał z upadłą X. L. spotkanie po ogłoszeniu przez Sąd jej upadłości konsumenckiej, a ponadto Syndyk nie wezwał nawet pozwanej do zapłaty i nie podjął z nią żadnego kontaktu przez skierowaniem sprawy do Sądu, co jest po pierwsze zachowaniem nielojalnym wobec strony procesu, a po drugie nie spełnia zadość obowiązkom nałożonym na stronę powodową określonym w treści art. 187 k.p.c., w związku z czym pozwana niezależnie od wyniku procesu nie powinna być obciążana kosztami procesu.

III. Błąd w okolicznościach faktycznych mający wpływ na treść zaskarżonego wyroku polegający na bezpodstawnym uznaniu, że:

1. pozwana rozporządziła przekazanym przez córkę X. L. majątkiem na rzecz kolejnej innej osoby czwartej (vide: strona 8 uzasadnienia wyroku), w sytuacji w której przedmiot przekazania znajduje się w dalszym ciągu w posiadaniu pozwanej i nigdy nie został przekazany innym dalszym osobom,

2. umowa stanowiąca podstawę przekazania pojazdu pozwanej stanowiła nieodpłatną czynność prawną i pozwana musiała posiadać wiedzę o problemach finansowych X. L., w sytuacji w której przedłożone w sprawie dowody wykazywały, że czynność ta miała charakter odpłatny, a pozwana nie mogła posiadać wiedzy o problemach finansowych córki, gdyż ta na tamten moment ich nie posiadała, bowiem obsługiwała swoje zadłużenie, które było zaciągnięte na cele inwestycyjne, a więc generowało przychód pozwalający obsługiwać zadłużenie, tym samym na tamten okres nikt się nie spodziewał, że wybuch pandemii (...)19, który nastąpił ok. 8 miesięcy później, doprowadzi do upadku gastronomii i niewypłacalności X. L.,

3. Syndyk poniósł koszty obsługi prawnej niniejszej sprawy, które były uzasadnione, w sytuacji w której Syndyk nie poniósł tych kosztów, gdyż sprawę prowadził jego pracownik, a koszty te nie były uzasadnione, tylko sztucznie wygenerowane przez syndyka działaniem sprzecznym z zasadami współżycia społecznego.

W odpowiedzi na apelację powódka wniosła o jej oddalenie i o zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki kosztów postępowania apelacyjnego według norm przepisanych z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelację pozwanej należało uznać za bezzasadną.

Sąd Rejonowy dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych, które Sąd II instancji czyni podstawą własnych poniższych rozważań, a na ich podstawie doszedł do również prawidłowej oceny co do zasadności żądania powoda.

Podniesione w apelacji zarzuty były nieuzasadnione.

Chybiony był zarzut naruszenia przepisu art. 233 § 1 k.p.c. poprzez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów, należy stwierdzić, że ocena dowodów musi zostać dokonana w oparciu o kryteria logiczne, ustawowe i ideologiczne (por. wyrok Sądu Najwyższego z 12 lutego 2004 r., w sprawie II UK 236(...)). Oznacza to, iż sąd ma obowiązek wyprowadzenia z zebranego w sprawie materiału dowodowego wniosków poprawnych logicznie. Zastrzeżona dla sądu swobodna ocena dowodów nie opiera się na ilościowym porównaniu przedstawionych przez świadków i biegłych spostrzeżeń oraz wniosków, lecz na odpowiadającemu zasadom logiki powiązaniu ujawnionych w postępowaniu dowodowym okoliczności w całość zgodną z doświadczeniem życiowym (por. wyrok Sądu Najwyższego z 20 marca 1980 r., w sprawie II URN 175/(...)). Takiej właśnie oceny dokonał Sąd pierwszej instancji, co znajduje wyraźne odzwierciedlenie w sporządzonym uzasadnieniu. Jeżeli z określonego materiału dowodowego sąd wyprowadził wnioski logicznie poprawne i zgodne z zasadami doświadczenia życiowego, to taka ocena dowodów nie narusza zasady swobodnej oceny dowodów przewidzianej w art. 233 k.p.c., choćby dowiedzione zostało, że z tego samego materiału dałoby się wysnuć równie logiczne i zgodne z zasadami doświadczenia życiowego wnioski odmienne (wyrok Sądu Najwyższego z 27 września 2002 r., w sprawie IV CKN 1316/00). Tylko w przypadku, gdy brak jest logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami lub gdy wnioskowanie sądu wykracza poza schematy logiki formalnej albo, wbrew zasadom doświadczenia życiowego, nie uwzględnia jednoznacznych praktycznych związków przyczynowo - skutkowych, to przeprowadzona przez sąd ocena dowodów może być skutecznie podważona (wyrok Sądu Najwyższego: z 27 września 2002 r., w sprawie II CKN 817/00 oraz z 16 grudnia 2005 r., w sprawie III CK 314/05).

Sąd Okręgowy podziela w całej rozciągłości przytoczone powyżej poglądy dotyczące oceny zasadności zarzutu naruszenia art. 233 k.p.c. Jak wynika z uzasadnienia apelacji powódka nie podważyła skutecznie logiczności w rozumowaniu Sądu I instancji, a jedynie przedstawiła inną – własną ocenę zebranych w sprawie dowodów. Tymczasem Sąd Rejonowy zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego ocenił dowody i na ich podstawie wyciągnął trafne wnioski. Nie sposób zgodzić się z apelującą w zakresie naruszenia art. 233 k.p.c. poprzez uznanie, że czynność prawna dokonana przez X. L. nie była dokonana nieodpłatnie, a pozwana wiedziała o problemach finansowych córki. Wskazać należy, że umowa została zawarta pozornie, jak podkreślał Sąd Rejonowy, nie można było uznać, że umowa była wiarygodna, zwłaszcza, że mogła być antydatowana. W konsekwencji, Sąd II instancji uznał, że zarzut ten jest bezzasadny, tak samo jak zarzut naruszenia art. 278 § 1 k.p.c. dotyczący pominięcia wniosku pozwanej o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego celem wykazania daty sporządzenia umowy pożyczki. Sąd Okręgowy stwierdza, że słusznie Sąd Rejonowy nie dopuścił wskazanego dowodu, bowiem przedłożona kserokopia umowy nie była nawet poświadczona z oryginałem. Gdyby umowa została zawarta prawidłowo, to wystarczyłoby, żeby została potwierdzona za zgodną z oryginałem. W tej sytuacji nie znajduje uzasadnienia przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego, skoro umowę można było potwierdzić w inny sposób. Co więcej, pozorne zawarcie umowy potwierdza jej treść, bowiem wynika z niej, że przedmiot umowy darowizny nie jest przedmiotem zabezpieczenia. W konsekwencji, nie znajdzie także uzasadnienia zarzut naruszenia art. 129 § 1 i 4 k.p.c., bowiem zgodnie z tym przepisem okolicznościami uzasadniającymi żądanie złożenia oryginału dokumentu przez stronę będą w szczególności powzięta przez sąd wątpliwość co do jego autentyczności bądź zgłoszenie przez przeciwnika strony takiego umotywowanego zarzutu (Wyrok SA w Łodzi z 11.12.2020 r., I ACa 813/19, LEX nr 3171799). W przypadku niniejszej sprawy, Sąd Rejonowy nie miał wątpliwości, co do braku autentyczności dokumentu i co istotne, do zawarcia umowy jako czynności pozornej. W związku z czym, nie było potrzeby wzywania strony do przedłożenia oryginału, dodać należy, że strona gdyby chciała udowodnić wiarygodność dokumentu dokonałaby potwierdzenia jego autentyczności z oryginałem, co również nie nastąpiło.

Chybione są wreszcie zarzuty naruszenia art. 327

SSO Bogumił Goraj