Kredyt w złotych z klauzulami kursowymi banku. Apelację oddalono, 27 298 zł dla kredytobiorców

S. K. i K. K.

w pozwie skierowanym przeciwko (...) S.A. w W. domagali się: zasądzenia od pozwanego kwot 80.525,81 zł i 58.669,84 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 21 lipca 2021 r. do dnia zapłaty,

ewentualnie

kwoty 324.081,92 PLN z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 21 lipca 2020 r. do dnia zapłaty, a także ustalenia nieważności ex tunc umowy o kredyt nr (...) z dnia 7 sierpnia 2008 r. zawartej z (...) Bank S.A. oraz aneksu z 3 stycznia 2012 r.,

ewentualnie

ustalenia, że przedmiotowa umowa wiąże ich bez postanowień: § 1 ust. 3A, § 7 ust. 1, § 11 ust. 4, § 13 ust. 6, § 16 ust. 3 umowy oraz § 6 aneksu z 3 stycznia 2012 r. Podnieśli, że w umowie kredytowej za niedozwoloną należy uznać całą klauzulę indeksacyjną, na którą składają się następujące postanowienia zawarte § 1 ust. 3 i ust. 3A, § 7 ust. 1, § 11 ust. 4, § 13 ust. 6, § 16 ust. 3 umowy. Wyjaśnili, że przedmiotowe klauzule nie zawierają opisu zasad, jakimi winien kierować się bank ustalając kurs (...) w swoich Tabelach kursowych.

(...) S.A. w W.

wniósł o oddalenie powództwa, podnosząc że powodowie nie wykazali interesu prawnego w dochodzeniu roszczeń o ustalenie, a świadczenie o zapłatę winno ulec oddaleniu m.in. z uwagi na treść art. 411 pkt 1 k.c. Dodał, że działanie powodów należy kwalifikować jako nadużycie prawa polegające na próbie wykorzystania przepisów dotyczących ochrony konsumentów w celu uzyskania nadmiernych korzyści, nieproporcjonalnych względem zarzucanego bankowi nieprecyzyjnego sformułowania treści umowy.

Wyrokiem z dnia 26 sierpnia 2021 r. Sąd Okręgowy w Olsztynie zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwoty: 27.298,41 zł i 26.996,81 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 15 sierpnia 2020 r.; w pozostałym zakresie powództwo o zapłatę oddalił; oddalił powództwo o ustalenie nieważności umowy nr (...) o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych (...) z dnia 7 sierpnia 2008 r. i aneksu z 3 stycznia 2012 r.; ustalił, że umowa nr (...) o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych (...) waloryzowany kursem (...) z 7 sierpnia 2008 r. obowiązuje bez następujących postanowień: § 1 ust 3 A umowy, § 7 ust. 1 umowy w zakresie określenia kredytu: „waloryzowanego kursem kupna waluty w (...) wg tabeli kursowej (...) Banku S.A. Kwota kredytu wyrażona w (...) walucie jest określona na podstawie kursu kupna waluty (...) z tabeli kursowej (...) Banku S.A. z dnia i godziny uruchomienia kredytu”, § 11 ust. 4 umowy w zakresie określenia, że raty kapitałowo – odsetkowe spłacane są: „po uprzednim ich przeliczeniu według kursu sprzedaży (...) z tabeli kursowej (...) Banku S.A., obowiązującej na dzień spłaty z godziny 14.50”, § 13 ust. 6 umowy, § 16 ust. 3 umowy, § 6 aneksu z dnia 3 stycznia 2012 r. do umowy; w pozostałym zakresie oddalił powództwo o ustalenie określone w pkt 2.2. pozwu; zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę 1.180,19 zł tytułem zwrotu kosztów procesu z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

Orzeczenie to zostało wydane w oparciu o następujące ustalenia faktyczne.

W dniu 30 lipca 2008 r. powodowie złożyli wniosek o udzielenie kredytu w wysokości 380.000 zł, w którym jako walutę wskazali (...). Wniosek ten poprzedzili oświadczeniem z 7 lipca 2008 r., że bank przedstawił im w pierwszej kolejności ofertę kredytu hipotecznego w PLN, z której ostatecznie zrezygnowali. Oświadczyli również, że mają pełną świadomość ryzyka związanego z tym produktem, a w szczególności że niekorzystana zmiana kursu waluty spowoduje wzrost comiesięcznych rat spłaty kredytu oraz wzrost całego zadłużenia. Oznajmili również, że zostali poinformowani o ryzyku zmiany stóp procentowych, które mogą wpłynąć na zwiększenie comiesięcznych rat i wartości zaciągniętego kredytu. Wskazali również, że przedstawiono im symulację wysokość rat kredytu.

W dniu 7 sierpnia 2008 r. S. K. i K. K. zawarli z (...) Banku S.A. w W. (poprzednikiem prawnym (...) S.A.) umowę nr (...) o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych (...) w wysokości 380.000 zł waloryzowanego kursem (...) (§1 ust. 2 i 3 umowy) – w celu nabycia prawa własności działek gruntu nr (...) położonych w N. w gminie B..

Stosownie do § 7 ust. 1 umowy kwota kredytu miała być wyrażona w (...) na podstawie kursu kupna waluty (...) z tabeli kursowej (...) Banku S.A. z dnia i godziny uruchomienia kredytu.

Kredyt został udzielony na 360 miesięcy, tj. od 7 sierpnia 2008 r. do 15 sierpnia 2038 r. i miał być spłacany w równych ratach kapitałowo-odsetkowych (§1 ust. 4 i 5 umowy).

Zgodnie z § 11 ust. 4 umowy, spłata rat kapitałowo-odsetkowych następowała w złotych po uprzednim ich przeliczeniu wg kursu sprzedaży (...) z tabeli kursowej (...) Banku S.A. obowiązującego na dzień spłaty z godziny 14:50.

Wcześniejsza spłata całości kredytu lub raty kapitałowo-odsetkowej a także spłata przekraczająca wysokość raty powodowała, że kwota spłaty była przeliczana po kursie sprzedaży (...) z tabeli kursowej (...) banku obowiązującym na dzień i godzinę spłaty (§ 13 ust. 6 umowy).

Zabezpieczenie spłaty kredytu stanowiła hipoteka łączna kaucyjna na nabywanych nieruchomościach do kwoty 570.000 zł oraz cesja praw z umowy ubezpieczenia na życie zawartej przez kredytobiorców na rzecz banku (§ 3 umowy).

Powodowie złożyli oświadczenie, że zostali dokładnie zapoznani z warunkami udzielenia kredytu złotowego waloryzowanego kursem waluty obcej, w tym w zakresie zasad dotyczących spłaty kredytu i w pełni je akceptują. Wskazali, że są świadomi, że z kredytem waloryzowanym jest związane ryzyku kursowe, a jego konsekwencje wynikające z niekorzystnych wahań kursu złotego wobec walut obcych mogą mieć wpływ na wzrost kosztów obsługi kredytu (§ 29 ust. 1 umowy).

Zgodnie z §1 ust. 2 i 3 Regulaminu, bank udzielał kredytów hipotecznych złotowych waloryzowanych kursem następujących walut obcych USD/EUR/ (...) lub innych walut obcych wskazanych przez mBank, według tabeli kursowej (...) Banku S.A. W okresie spłaty kredytu bank może dokonać zmiany waluty będącej podstawą waloryzowania na pisemny wniosek kredytobiorcy. W przypadku zmiany waluty kredytu ze złotych na walutę obcą, kredytobiorca osiągający dochód w złotych polskich musi posiadać zdolność kredytową wystarczającą do spłaty miesięcznej raty kredytu w wysokości 120% raty kredytu hipotecznego przyjmowanego w kalkulacji zdolności kredytowej dla kredytu hipotecznego udzielonego w złotych polskich

§ 24 ust. 2 Regulaminu przewidywał, że wysokość raty odsetkowej lub kapitałowo – odsetkowej kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej określona jest w tej walucie, natomiast spłata dokonywana jest w złotych po uprzednim jej przeliczeniu wg kursu sprzedaży danej waluty obcej, określonym w tabeli kursowej (...) banku na dzień spłaty.

W dniu 3 stycznia 2012 r. strony zawarły aneks do umowy, umożliwiający zmianę waluty spłaty kredytu ze złotych polskich na walutę waloryzacji oraz z waluty waloryzacji na złote polskie. W § 6 wskazano, że w przypadku, gdy kredytobiorca dokona wyboru spłaty kredytu w złotych albo złoży dyspozycję spłaty kredytu w złotych po uprzednim złożeniu dyspozycji spłaty kredytu w walucie waloryzacji (powrót do spłaty w złotych), obowiązują następujące zasady:

a) w całym okresie obowiązywania umowy począwszy od pierwszego dnia spłaty albo od dnia dokonania zmiany waluty spłaty na złote, spłata rat dokonywana jest w złotych po uprzednim przeliczeniu (pomnożeniu) rat kapitałowo-odsetkowych jeśli kredyt został wypłacony w całości lub rat odsetkowych jeśli kredyt wypłacany w transzach, wg kursu sprzedaży walut waloryzacji określonej w tabeli kursowej (...) Banku obowiązującego na dzień spłaty z godziny 14:50,

b) kursy kupna/sprzedaży walut publikowane w tabeli kursowej (...) Banku SA stosownie do uruchomienia spłaty/przewalutowania kredytów waloryzacyjnych podawane są do wiadomości za pośrednictwem strony internetowej banku (...) mlinii (§ 6 ust. 1a i ust. 1b)

Wysokość kursów kupna/sprzedaży walut obowiązujących w danym dniu roboczym może ulegać zmianie. Decyzja o zmianie wysokości kursów jak również częstotliwość zmiany podejmowana jest przez bank z uwzględnieniem czynników takich jak: bieżących notowań kursów wymiany walut na rynku międzybankowym, podaży i popytu na waluty na rynku krajowym, różnicy stóp procentowych oraz stóp inflacji na rynku krajowym, płynności rynku walutowego, stanu bilansu płatniczego i handlowego (§ 6 ust. 2 i 4 aneksu). Wysokość spreadu walutowego występującego dla poszczególnych walut wymienialnych publikowana jest za pośrednictwem strony internetowej mBanku umieszczonej w sieci internet pod nazwą (...) (§ 6 ust. 3 aneksu).

Pismem z 8 lipca 2020 r powodowie wezwali bank do zapłaty kwot: 80.525,81 PLN oraz 58.669,84 CHF tytułem świadczenia nienależnie przez nich spełnionego na rzecz pozwanego w wykonaniu nieważnej umowy, ewentualnie w wyniku niewiążących postanowień zawartych w § 1 ust. 3a, § 7 ust. 1, § 11 ust. 4, § 13 ust. 6, § 16 ust. 3 umowy oraz § 6 aneksu z 3 stycznia 2012 r.

W tak ustalonym stanie faktycznym, Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, że powództwo jest z zasadne w zakresie w jakim dotyczy zawartych w umowie postanowień waloryzacyjnych.

Na wstępie wskazał, że co do zasady umowa stron zawiera wszystkie elementy przedmiotowo istotne dla umowy kredytu bankowego (art. 69 ust. 1 i 2 ustawy Prawo bankowe). Zauważył też, że jej podstawie bank udzielił kredytu w złotych polskich (§ 1 ust. 2 umowy), a jego wypłata i spłata także następowała w walucie krajowej (§ 5, § 11 ust. 4 umowy), co oznacza, że zgodnym zamiarem stron było zawarcie umowy kredytu złotówkowego, a jedynie waloryzowanego (indeksowanego) do kursu waluty obcej (franka szwajcarskiego). Dodał, że z oświadczeń podpisanych przez powodów wynikało, iż zostali poinformowani o ryzyku kursowym i po zapoznaniu się z ofertą banku zdecydowali się zawrzeć taką umowę kredytu, a zatem nie ma podstaw do uznania, że umowa była sprzeczna z prawem lub z zasadami współżycia społecznego.

Zdaniem Sądu I instancji niedozwolony (abuzywny) charakter miały jednak klauzule indeksacyjne zawarte w § 1 ust. 3A, § 7 ust. 1, § 11 ust. 4, § 13 ust. 6, § 16 ust. 3 umowy oraz aneksu z 3 styczna 2012 r. Zwrócił uwagę, że omawiane klauzule przewidywały, iż wysokość zobowiązań będzie przeliczana z zastosowaniem dwóch rodzajów kursu waluty, przy czym sam mechanizm (konkretny sposób) ustalania kursu nie został opisany w żaden sposób, a umowa odsyła tylko do „tabeli kursów obowiązującej w Banku” w momencie dokonywania przeliczeń kursowych. Dawały zatem bankowi uprawnienie do całkowicie dowolnego i niepodlegającego kontroli ze strony kredytobiorców, ustalania kursów walut według którego będzie rozliczana spłata kredytu, a tym samym ustalana wysokość zobowiązania powodów.

Umowa została zawarta na podstawie wzoru opracowanego i stosowanego przez Bank, a omawiane postanowienia (klauzule waloryzacyjne) nie były transparentne i nie zostały uzgodnione indywidualnie z powodami, co jest sprzeczne z dobrymi obyczajami i naruszało rażąco interesy powodów (art. 385

1 § 1 i 3 k.c.). W związku z tym stwierdził, że skutkiem uznania omawianych zapisów dotyczących mechanizmu ustalania kursu waluty za niedozwolone jest wyeliminowanie ich z tej umowy. Zgodnie zaś z aktualnym orzecznictwem sądów krajowych i europejskich ( (...)) nie jest możliwe (bez zgody konsumentów) zastąpienie postanowienia niedozwolonego przez odwołanie się do norm ogólnych prawa cywilnego, gdyż spowodowałoby to ingerencję, mogącą wpłynąć na równowagę interesów, powodując nadmierne ograniczenie swobody zawierania umów. Nie ma możliwości zastosowania art. 358 k.c. umożliwiającego ustalenie wartości świadczenia określonego w walucie obcej przez odniesienie się do kursu średniego ogłaszanego przez NBP, gdyż w dacie zawarcia spornej umowy przepis ten nie obowiązywał.

Zdaniem Sądu Okręgowego, pomimo wyeliminowania z umowy niedozwolonych klauzul waloryzacyjnych, może być ona nadal wykonywana. Nadal bowiem znana jest kwota, waluta kredytu, cel kredytu, okres, termin spłaty, wysokość prowizji oraz oprocentowanie. Powodowie mogą nadal spłacać kredyt w złotych polskich w terminach przewidzianych w umowie i z zastosowaniem oprocentowania według przewidzianej umownie stawki LIBOR.

W związku z tym, Sąd oddalił żądanie ustalenia nieważności umowy kredytowej aneksowanej dnia 3 stycznia 2012 r. (pkt III wyroku) i na podstawie art. 385

1 k.c. i art. 189 k.p.c. ustalił, że umowa obowiązuje bez postanowień: § 1 ust. 3 A umowy, § 7 ust. 1 umowy w zakresie określenia kredytu: „waloryzowanego kursem kupna waluty (...) wg tabeli kursowej (...) Bank SA. Kwota kredytu wyrażona w (...) walucie jest określona na podstawie kursu kupna waluty (...) z tabeli kursowej (...) Banku S.A. z dnia i godziny uruchomienia kredytu”, § 11 ust. 4 umowy w zakresie określenia, że raty kapitałowo-odsetkowe spłacane są „po uprzednim ich przeliczeniu wg kursu sprzedaży (...) z tabeli kursowej (...) Banku S.A. obowiązującego na dzień spłaty z godziny 14:50”, § 13 ust. 6 umowy, § 16 ust. 3 umowy oraz § 6 aneksu, które są bezskuteczne wobec powodów.

W celu ustalenia wysokości dokonanej przez powodów nadpłaty, Sąd dopuścił dowód z opinii biegłego sądowego z zakresu bankowości M. M., która przy założeniu, że kredyt został udzielony w kwocie wyrażonej w złotych polskich oraz spłacany w złotówkach, z niezmiennymi parametrami umowy (w tym okresu kredytowania, wysokości oprocentowania), z pominięciem niedozwolonych postanowień, ustaliła że od 15 września 2008 r. do 15 kwietnia 2020 r. powodowie nadpłacili kwoty: 27.298,41 zł i 26.996,81 CHF z tytułu rat kapitałowo – odsetkowych. Dlatego też, Sąd uwzględnił powództwo o zapłatę w tym zakresie, uznając świadczenia powodów za nienależne (art. 410 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c.).

O obowiązku zapłaty odsetek ustawowych za opóźnienie orzekł zgodnie z art. 481 k.c. zasądzając je od dnia 15 sierpnia 2020 r., tj. po upływie 30-dniowego terminu od doręczenia pozwanej pisma powodów z 8 lipca 2020 r. zawierającego wezwanie do zapłaty.

O kosztach procesu orzekł na podstawie art. 100 k.p.c.

W apelacji od tego wyroku pozwany bank zarzucił Sądowi I instancji naruszenie:

1) art. 233 § 1 k.p.c. przez dokonanie dowolnej oceny dowodów i wyciągnięcie na tej podstawie niezgodnych z rzeczywistym stanem faktycznym wniosków, w szczególności przez:

- przyjęcie, że sporne postanowienia umowne nie były indywidualnie negocjowane z powodem, pomimo że ten we wniosku kredytowym zaznaczył walutę (...), a także zaproponował 15 dzień każdego miesiąca jako dzień przeliczenia wysokości raty z (...) na PLN i te propozycja została uwzględniona w umowie, podobnie jak dokonany przez niego wybór dnia uruchomienia kredytu,

- przyjęcie, iż bank mógłby arbitralnie, w niczym nieograniczony sposób, podwyższać wysokość kursu sprzedaży, pomimo że z przedłożonych dokumentów wynikało, iż kurs (...) publikowany w tabelach kursowych banku uzależniony był od uwarunkowań rynkowych,

- przyjęcie, że mechanizm ustalania kursu nie został opisany w umowie, choć w istocie (...) wyjaśniał pojęcia tabeli kursowej oraz spreadu walutowego, jak również ostatecznie precyzował czynniki mające wpływ na wyznaczanie kursów walut obcych,

- przyjęcie, że bank nie zapoznał powoda z funkcjonowaniem mechanizmu waloryzacji kredytu, pomimo iż powód złożył oświadczenia o odmiennej treści,

- przyjęcie, że powodowie nie godzili się na mechanizm indeksacji kredytu kursem (...), pomimo że z dowodów wynikało, iż bank w pierwszej kolejności zaoferował kredyt złotowy, zaś to kredytobiorcy zdecydowali się na zaciągnięcie kredytu waloryzowanego ze względu na jego ekonomiczną opłacalność,

- przyjęcie, że wskutek odwołania się w umowie do tabeli kursów obowiązującej w banku, doszło do nierównomiernego rozłożenia ryzyka kursowego, pomimo że nie wynikało to z żadnego z dowodów,

- przyjęcie, że umowa rażąco narusza interesy powoda ze względu na arbitralność banku przy ustalaniu kursów (...) w tabeli kursowej, podczas gdy powód w toku przesłuchania łączył naruszenie swoich interesów wyłącznie z nagłym wzrostem kursu (...),

- uznanie za wiarygodne zeznań powodów, w szczególności w zakresie braku możliwości negocjowania poszczególnych postanowień umowy oraz braku wiedzy odnośnie stosowanych przez bank tabel kursowych oraz spreadu walutowego, pomimo że twierdzenia te są niezgodne z zeznaniami świadka M. D., który twierdził, że klient miał możliwość podjęcia negocjacji zapisów treści umowy,

- pominięcie faktu, że w dacie zawarcia umowy kredyt waloryzowany kursem (...), był bardziej opłacalny niż kredyt złotowy,

- pominięcie dowodów w postaci ekspertyzy „Tabela kursowa mBanku - metodyka oraz analiza porównawcza", zeznań świadka M. D. oraz Regulaminu, z których wynikało, że bank nie ma możliwości arbitralnego ustalania kursów walut, a zasady wyznaczania kursu odpowiadają utrwalonej i powszechnej praktyce bankowej (co jest twierdzeniem aktualnym obecnie, jak i wedle stanu na dzień zawarcia Umowy), która to praktyka znalazła odzwierciedlenie w Regulaminie, w treści którego sprecyzowane zostały czynniki, które uwzględniane są przez Bank przy wyznaczaniu kursów walut obcych,

- pominięcie dowodów w postaci ekspertyzy „Tabela kursowa mBanku - metodyka oraz analiza porównawcza", zeznań świadka M. D., z których wynika, że nie zaistniała przesłanka braku zgodności z dobrymi obyczajami oraz rażącego naruszenia interesu konsumenta,

- pominięcie dowodów w postaci pliku Tabela z informacją o kursach (...) z tabel mBanku od marca 2000 r. oraz zeznań świadka M. D., z których wynika, że bank nie mógł i nie ustalał kursów walut w sposób dowolny,

- pominięcie dowodu w postaci opracowania UOKiK „Raport dotyczący spreadów”, który dowodzi, że wprowadzenie spornych klauzul nie naruszało interesu powodów,

- pominięcie dowodów w postaci plików: Tabela z informacją o kursach (...) z tabel mBanku od marca 2000 r. oraz Tabele kursów kupna i sprzedaży NBP za okres 2005-2020 r., z których wynika, że Bank nie mógł i nie ustalał kursów walut w sposób dowolny, a kursy te pozostają w ścisłej korelacji do kursów ustalanych przez Narodowy Bank Polski,

2. art. 235

2 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. przez przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego na okoliczność wyliczenia „nadpłaty" dokonanej przez powoda, choć nie zmierzało to do udowodnienia faktów mających dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie,

3. art. 235

2 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. przez pominięcie wniosku banku o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego, którego celem było ustalenie wysokości rzekomej nadpłaty po stronie powoda w przypadku zastosowania kursów średnich publikowanych przez NBP oraz oceny skutków nieważności umowy dla interesu powoda;

4. art. 235

2 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 286 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. przez pominięcie wniosku o sporządzenie opinii uzupełniającej, pomimo że sporządzona przez biegłego opinia była wewnętrznie sprzeczna;

5. art. 316 k.p.c. przez jego nie wzięcie pod uwagę możliwości zapełnienia ewentualnej luki powstałej po stwierdzeniu abuzywności w trybie art. 358 § 2 k.c.;

6. art. 385

1 § 1 k.c. oraz art. 189 k.p.c. przez uznanie, że powód posiada interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie bezskuteczności poszczególnych postanowień umowy i aneksu do niej, podczas gdy powództwo o zapłatę jest konkurencyjne względem powództwa o ustalenia;

7. art. 385

1 § 1 k.c. oraz art. 385

2 k.c. w zw. z art. 4 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG oraz w zw. z art. 56 k.c. i art. 65 § 1 i 2 k.c. przez przyjęcie, że postanowienia umowy zawierające odniesienie do tabeli kursowej banku stanowią niedozwolone postanowienia umowne, pomimo że te nie są sprzeczne z dobrymi obyczajami ani nie naruszają rażąco interesu powoda;

8. art. 385

1 § 1 k.c. w zw. z art. 385

1 § 3 k.c. przez przyjęcie, że sporne klauzule nie były negocjowane, pomimo że powód nie wykazał tego faktu;

9. art. 385

1 § 1 zdanie drugie k.c. przez uznanie, że kwestionowane postanowienia umowy sformułowane zostały w sposób niejednoznaczny, pomimo że te zostały sporządzone prostym i zrozumiałym językiem;

10. art. 385

2 k.c. przez przyjęcie, że okoliczność rażącego naruszenia interesów powoda bada się na moment zawarcia umowy;

11. art. 385

1 § 2 k.c. oraz art. 358 § 2 k.c., art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 354 k.c. i art. 353

1 k.c. przez przyjęcie, że na skutek ustalenia bezskuteczności postanowień zawierających odniesienie do tabeli kursowej banku z umowy wyeliminowany zostaje mechanizm waloryzacji kursem waluty obcej, podczas gdy pominięcie waloryzacji jest sprzeczne z treścią umowy oraz wolą stron;

12. art. 56 k.c. w zw. z art. 4 i art. 5 ust. 2 ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw („ustawa antyspreadowa") przez nieuwzględnienie, że w ustawodawca określił szczególne sankcje związane z brakiem jednoznacznego wskazania sposobu ustalania kursów walut, a powód od 1 lipca 2009 r. miał możliwość spłaty kredytu bezpośrednio w walucie obcej;

13. art. 56 k.c. w zw. z art. 354 k.c. i art. 65 § 1 i 2 k.c. przez zanegowanie możliwości wykonania zobowiązania w sposób odpowiadający istniejącym zwyczajom, utrwalonej praktyce i zgodnie z wolą stron;

14. art. 405 k.c. oraz art. 410 § 1 i 2 k.c. przez przyjęcie, że świadczenia spełnione przez powoda tytułem spłaty rat kredytu stanowią w części świadczenia nienależne;

15. art. 5 k.c. przez nieuwzględnienie tego, że działanie powoda stanowi nadużycie prawa.

Wnosił o zmianę wyroku przez oddalenie powództwa w całości. Domagał się także przeprowadzenia dowodów z opinii biegłego na tezy wskazane w odpowiedzi na pozew.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie.

Na wstępie zaznaczyć należy, że przepis art. 378 § 1 k.p.c. określa granice kognicji sądu w postępowaniu apelacyjnym. Dlatego też Sąd drugiej instancji nie może swoim rozstrzygnięciem objąć niezaskarżonej części wyroku, ta bowiem staje się prawomocna (art. 363 § 1 k.p.c.).

Oznacza to, że – jak w niniejszej sprawie – wyrok Sądu I instancji został zaskarżony w części (uwzględniającej żądania pozwu) i tylko przez jedną ze stron (pozwany bank), to niezależnie od wagi ewentualnych naruszeń, Sąd Apelacyjny mógł orzekać jedynie o tej części wyroku, która została zaskarżona apelacją. Apelacja zaś została skierowana jedynie w stosunku do pkt I i IV wyroku, w których Sąd Okręgowy uznał za częściowo usprawiedliwione żądanie zwrotu nadpłaconych przez powodów świadczeń (rat odsetkowo – kapitałowych), które zostały ocenione, jako nienależne w związku z wyeliminowaniem z umowy stron klauzul waloryzacyjnych. W związku z tym na etapie postępowania apelacyjnego spór koncentrował się w zasadzie wyłącznie wokół kwestii abuzywności postanowień dotyczących zawartych w nim mechanizmów przeliczeniowych.

Przechodząc do oceny zarzutów zawartych w apelacji, w pierwszej kolejności podkreślić trzeba, że Sąd pierwszej instancji poczynił prawidłowe i wystarczające ustalenia faktyczne, które znajdują należyte oparcie w materiale sprawy oraz dokonał trafnej oceny prawnej roszczenia powodów, nie naruszając przy tym wskazanych w apelacji przepisów prawa materialnego. Dokonując w ramach swoich kompetencji własnej analizy materiału dowodowego Sąd Apelacyjny nie znajduje podstaw do poczynienia ustaleń odmiennych, w związku z czym poczynione w sprawie uznaje za własne (art. 387 § 2

1 pkt 1 k.p.c.).

Bezspornym pozostaje, że zawarcie przez strony 7 sierpnia 2008 r. umowy nr (...) o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych (...) zostało poprzedzone wnioskiem powodów o udzielenie im kredytu w wysokości 380.000 zł, w którym jako walutę wskazali (...), jak również złożenie oświadczeń o tym, że zrezygnowali z zaproponowanego im przez bank kredytu hipotecznego w PLN oraz uzyskania informacji o ryzyku związanym ze zmianą kursów waluty oraz stóp procentowych. Wbrew twierdzeniom pozwanego, zaoferowane przez strony dowody, w tym wniosek kredytowy (k. 134-138), umowa o kredyt hipoteczny (k. 33-41), ani stanowiącej jej integralną część „Regulamin udzielania kredytów i pożyczek hipotecznych dla osób fizycznych w ramach mPlanów hipotecznych” (k. 128-132) nie zawierały definicji pojęcia „„tabeli kursowej (...) Bank S.A.”, ani w żaden inny sposób nie określały zasad (metodyki) ustalania kursów (kupna/sprzedaży) walut.

Zgodzić się także należało z Sądem I instancji, że umowa kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej, co do zasady, mieści się w konstrukcji ogólnej umowy kredytu bankowego, stanowiąc jej dopuszczalny prawem wariant (art. 353

1 k.c. w zw. z art. 69 Prawa bankowego). Nie ma też wątpliwości, że przedmiotem umowy był kredyt w złotych polskich, a nie kredyt walutowy. Przesądza o tym sama treść umowy, z której wprost wynika, że zarówno wypłata kredytu (§ 1 ust. 2 oraz § 7 ust. 1), jak i jego spłata (§ 11 ust. 4) mają być dokonywane w walucie polskiej. O ile jednak sama konstrukcja prawna kredytu złotówkowego waloryzowanego kursem waluty obcej, nie naruszała obowiązujących przepisów prawa, o tyle klauzule waloryzacyjne stosowane w treści umów tego rodzaju mogły potencjalnie godzić w interes konsumentów i dobre obyczaje w praktyce bankowej. Wokół tej kwestii koncentrował się również spór w niniejszej sprawie, co pociągało za sobą obowiązek skontrolowania przez Sąd postanowień zawartych w § 1 ust 3 A, § 7 ust. 1, § 11 ust. 4, § 13 ust. 6 i § 16 ust. 3 umowy o kredyt hipoteczny oraz § 6 aneksu do tej umowy z dnia 3 stycznia 2012 r. Kontrola ta zaś doprowadziła do w pełni uzasadnionego wniosku, że miały one charakter niedozwolony (art. 385

1 k.c.), gdyż były ustalane jednostronnie przez bank według tylko jemu wiadomych zasad, przez co nie pozwalały na ustalenie w sposób przejrzysty (jednoznaczny) mechanizmu wymiany waluty obcej ( (...)), tak aby powodowie mogli samodzielnie oszacować wypływające dla nich konsekwencje ekonomiczne.

Nie ma przy tym wątpliwości, że sporne klauzule umowne nie podlegają wyłączeniu spod kontroli wprowadzonej przepisem art. 385

1 k.c., albowiem określają główne świadczenie stron oraz nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.

Stanowisko to znajduje oparcie w aktualnym orzecznictwie, w którym przyjmuje się, że skoro klauzula waloryzacyjna wpływa na wysokość zobowiązań obu stron, to wchodzi w zakres pojęcia świadczenia głównego w rozumieniu art. 385

1 § 1 k.c. (m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 2 czerwca 2021 r., I (...) 55/21; z 27 lipca 2021 r., (...) 49/21; z 3 lutego 2022 r., (...) 415/22; z 3 lutego 2022 r., (...) 459/22, a także (...) z 20 września 2017 r., C-186/16, z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13).

W kontekście zarzutów naruszenia art. 385

1 § 1 k.c. i art. 385

2 k.c. odnoszących się do zasadności uznania klauzul indeksacyjnych za abuzywne z uwagi na naruszenie interesu konsumenta, dodatkowo przypomnieć trzeba, że prawodawca unijny, a za nim polski ustawodawca, zdecydował o wykluczeniu kontroli postanowień umownych określających główne świadczenia stron, które zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (art. 385

1 § 1 zd. 2 k.c.). Analizowane klauzule indeksacyjne zawarte w umowie stron, jak słusznie uznał Sąd Okręgowy nie sprostały jednak testowi transparentności.

W orzecznictwie (...) wskazano, że wymóg, zgodnie z którym warunek umowny musi być wyrażony prostym i zrozumiałym językiem, powinien być rozumiany jako nakazujący nie tylko, by dany warunek był zrozumiały dla konsumenta z gramatycznego punktu widzenia, ale także, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu wymiany waluty obcej, do którego odnosi się ów warunek, a także związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach dotyczących uruchomienia kredytu, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (wyrok (...) z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Á. K. i H. R. przeciwko (...), pkt 75 i kolejne, które się na niego powołują). W praktyce oznacza to możliwość ustalenia treści stosunku zobowiązaniowego, w tym zwłaszcza rozmiaru przyszłego świadczenia konsumenta, przy wykorzystaniu zobiektywizowanego kryterium przeciętnego konsumenta (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 2 czerwca 2021 r., I (...) 55/21; z 27 lipca 2021 r., (...) 49/21; z 3 lutego 2022 r., (...) 415/22).

Sąd Najwyższy wielokrotnie wskazywał, że postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne, ponieważ pozostawiają pole do arbitralnego działania banku, a równocześnie obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem. W konsekwencji postanowienia umowy (regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17; z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, OSNC 2020, nr 7-8, poz. 64; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 2 czerwca 2021 r., I (...) 55/21; z 27 lipca 2021 r., (...) 49/21; z 3 lutego 2022 r., (...) 415/22).

Sporne zapisy umowy określające główne świadczenie stron nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, zatem mogły zostać poddane kontroli wprowadzonej przepisem art. 385

1 § 1 zd. 1 k.c., który reguluje zagadnienie niedozwolonych postanowień umownych zawartych w umowach z udziałem konsumentów, pozbawiając je mocy obowiązującej i wpływu na kształt praw i obowiązków wynikających z takiej czynności. Z przepisu tego wynika zaś, że postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne).

Wobec tego kwestią kluczową winno było ustalenie nie tylko czy, ale także w jakim zakresie powodowie mieli wpływ na treść spornych zapisów umowy, a inaczej mówiąc, czy ich treść była lub chociażby mogła podlegać jakimkolwiek negocjacjom. Analizując dowody zaoferowane przez obie strony procesu, Sąd Apelacyjny, w tym zakresie doszedł do odmiennych wniosków niż pozwany. Z dowodów zebranych w sprawie nie wynika bowiem, aby S. K. i K. K. mieli jakikolwiek realną możliwość wpływu na uregulowanie postanowień umowy (zawierających klauzule walutowe) przejętych z wzorca umowy im zaproponowanego przez Bank (art. 385

1 § 3 k.c.). O ile bowiem bezspornym jest, że jako potencjalni kredytobiorcy na etapie składania wniosku kredytowego mogli ustalać z bankiem wysokość kredytu, czas jego spłaty, formę zabezpieczenia, a nawet datę uruchomienia, czy też dzień spłaty, to jednak nic nie wskazuje, że negocjacjom (indywidualnym uzgodnieniom) podlegały również klauzule indeksacyjne.

Podkreślenia przy tym wymaga, że to nie rolą powodów, ale pozwanego banku było obalenie domniemania, w myśl którego nie są indywidualnie uzgodnione te postanowienia, które zostały przejęte z wzorca zaproponowanego przez kontrahenta. Autorowi apelacji umknęło, że zgodnie z art. 385

1 § 4 k.c. ciężar dowodu wykazania, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, nakłada na stronę która się na to powołuje. Tymczasem w niniejszej sprawie to nie kredytobiorcy (powodowie), lecz bank stał na stanowisku, że poszczególne zapisy umowy podlegały negocjacjom (powodowie zajmowali stanowisko przeciwne). Strona (konsument) nie może być bowiem obarczona obowiązkiem dowodzenia okoliczności negatywnej. W takiej zaś sytuacji to na pozwanym spoczywał ciężar zaoferowania dowodów na fakty z których zamierzał wywodzić korzystne dla siebie skutki procesowe. Pozwany nie sprostał temu obowiązkowi. Wbrew wywodom apelacji, możliwości negocjacji poszczególnych warunków umowy nie potwierdziły zeznania świadka M. D., gdyż ten nie dysponował wiedzą na temat okoliczności towarzyszących zawieraniu spornej umowy. Jego pisemne zeznania, choć obszerne i niewątpliwe fachowe, przedstawiały zasady i procedury obowiązujące przy udzielaniu kredytów. Nie wynikało zaś z nich w żadnej mierze, że którekolwiek z kwestionowanych zapisów umowy zostały do niej wprowadzone na skutek indywidualnych ustaleń z powodami.

Wbrew wywodom zawartym w apelacji o możliwości negocjacji poszczególnych warunków umowy (w szczególności treści klauzul przeliczeniowych) nie przesądzał także ani fakt wyboru kredytu indeksowanego kursem waluty obcej ( (...)), oświadczeń o zapoznaniu się ryzkiem z tym związanym, ani samo podpisania spornej umowy. Zakres obowiązków związanych z właściwym wypełnieniem obowiązku informacyjnego przez przedsiębiorcę oraz jego wagę odkreślił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 listopada 2019 r. sygn. akt II CSK 483/18 wskazując, że „nie jest i wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko związane ze zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca … oraz odebranie oświadczenia, zawartego we wniosku o udzielenie kredytu, o standardowej treści, że strona została poinformowana o ponoszeniu ryzyka wynikającego ze zmiany kursu waluty oraz przyjęła do wiadomości i akceptuje to ryzyko. Wprowadzenie do umowy kredytowej zawieranej na wiele lat, na nabycie nieruchomości stanowiącej z reguły dorobek życia przeciętnego konsumenta, mechanizmu działania ryzyka kursowego, wymagało szczególnej staranności Banku w zakresie wyraźnego wskazania zagrożeń wiążących się z oferowanym kredytem, tak by konsument miał pełne rozeznanie konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy.

Ma to o tyle istotne znaczenie, że oceny abuzywności postanowień umowy dokonuje się na datę jej zawarcia. Obojętne dla takiej oceny są kwestie związane z późniejszym z istoty wykonywaniem tej umowy. Dlatego zbędne było dokonywanie ustaleń, co do sposobu określania przez pozwanego kursów (...) w Tabeli i innych okoliczności związanych z wykonaniem umowy. Przy ocenie spornych postanowień nie miało znaczenia to, czy bank wykorzystywał przyznane sobie uprawnienie do kształtowania kursu walut, jak również relacje ekonomiczne dotyczące kosztów wykonania analizowanej umowy kredytowej. Jak bowiem wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, ocenę nieuczciwego charakteru warunków umowy dokonuje się w odniesieniu do chwili zawarcia danej umowy z uwzględnieniem wszystkich okoliczności, o których przedsiębiorca mógł wiedzieć przy zawieraniu umowy i które mogły wpływać na jej późniejsze wykonanie, gdyż warunek umowny może wprowadzać między stronami nierównowagę pojawiającą się dopiero w czasie wykonywania umowy. Dlatego wszystkie okoliczności, które nastąpiły po zawarciu umowy, w tym sposób jej wykonania przez bank, wahania kursów walut, czy w końcu stosunek do innych dostępnych na rynku umów kredytowych, są irrelewantne z punktu widzenia badania przesłanek z art. 385

1 k.c. Postanowienie umowne mogą być ocenione jako niedozwolone nie dlatego, że w niewłaściwy sposób były wykonywane i wykorzystywane, albowiem okoliczności te ulegały zmianom w trakcie wykonywania umowy. Oznacza to, że postanowienie nie może być oceniane jako abuzywne, bądź tracić taki charakter, jedynie w wyniku przyjęcia przez jedną ze stron umowy określonego sposobu jej wykonania, korzystania bądź niekorzystania z wynikających z niego uprawnień. W świetle powyższego niczym nieuzasadnione jest stanowisko skarżącego, z którego w istocie wynikało, że choć bank wprowadził do umowy nieuczciwe i niedozwolone prawem zapisy, to jednak nie naruszały one interesów powodów, gdyż przez pewien okres i tak spłacali kredyt tańszy niż inne osoby.

Dlatego Sąd Apelacyjny, po analizie dowodów zaoferowanych przez obie strony procesu, przychylił się do stanowiska wyrażonego w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że powodowie zawierając umowę kredytu indeksowanego kursem waluty obcej nie mieli praktycznie żadnej możliwości negocjowania jej warunków (poza kwotą kredytu, formą zabezpieczenia i okresem kredytowania, datami wypłaty i spłaty), a w szczególności realnego wpływu na treść zawartych we wzorcu umowy zaproponowanej przez Bank, postanowień zawierających klauzule przeliczeniowe/waloryzacyjne (art. 385

1 § 3 k.c.).

Za sprzeczne z dobrymi obyczajami uważa się, m.in. działania wykorzystujące niewiedzę, brak doświadczenia konsumenta, zmierzające do dezinformacji i wywołania błędnego przekonania, ale także niezapewniające rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji. „Dobre obyczaje” są równoważnikiem zasad współżycia społecznego, które obejmują reguły wiążące nie tylko w obrocie powszechnym, ale i w stosunkach z udziałem profesjonalistów. Natomiast pojęcie „interesów konsumenta" należy rozumieć szeroko, zarówno w kategoriach interesu prawnego, jak i ekonomicznego. Na gruncie umowy kredytowej, powinno uwzględniać aspekt bezpieczeństwa finansowego. W związku z tym, jako „rażące naruszenie interesów konsumenta” należy rozumieć nieusprawiedliwioną dysproporcję praw na jego niekorzyść w określonym stosunku obligacyjnym.

Analizowane waloryzacyjne klauzule walutowe zostały zaprojektowane w sposób rażąco niesymetryczny, zabezpieczając interesy głównie kredytodawcy i jednocześnie godząc w interes kredytobiorców. Ich zastosowanie prowadziło do przerzucenia ryzyka walutowego na kredytobiorcę, determinując koszt obsługi kredytu oraz poziom zadłużenia. W wyroku z dnia 20 września 2018 r., C-51/17, (...) Bank (...). I (...) Faktoring K. Z.. Przeciwko T. I. i E. K., pkt 65-70 i postanowienie z dnia 6 grudnia 2021 r., C-670/20, EP i in. przeciwko (...) Bank Hungary Z.., pkt 34) (pkt 85) (...) wyjaśnił, że wymóg przejrzystości postanowień umowy kredytu denominowanego w walucie obcej, które narażają kredytobiorcę na ryzyko kursowe, jest spełniony wyłącznie w sytuacji, gdy przedsiębiorca dostarczył temu kredytobiorcy wystarczające informacje, a oświadczenie konsumenta, że jest w pełni świadomy potencjalnych ryzyk wynikających z zawarcia umowy, nie ma samo w sobie znaczenia dla oceny, czy przedsiębiorca spełnił wspomniany wymóg przejrzystości.

W ocenie Trybunału dla spełnienia wymagania transparentności nie wystarczy przekazywanie konsumentowi informacji nawet licznych, jeżeli opierają się one na założeniu, że równość między walutą rozliczeniową a walutą spłaty pozostanie stabilna przez cały okres obowiązywania tej umowy. Nie wystarczy też informacja pozwalająca konsumentowi na zrozumienie, że w zależności od zmian kursu wymiany zmiana parytetu pomiędzy walutą rozliczeniową a walutą spłaty może pociągać za sobą niekorzystne konsekwencje dla jego zobowiązań finansowych, ani przedstawienie mu ewentualnych wahań kursów wymiany. Kredytobiorca-konsument bowiem musi zostać jasno poinformowany, że podpisując umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej (szeroko rozumianego), ponosi przez cały okres obowiązywania umowy ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku silnej deprecjacji waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie (por. wyroki z dnia 20 września 2017 r., w sprawie C-186/16, R. P. A. i in. przeciwko (...) SA, pkt 59, 50, z dnia 20 września 2018 r., C-51/17, (...) Bank (...), pkt 74-75, z dnia 14 marca 2019 r., w sprawie C-118/17, Z. D. przeciwko (...) Bank Hungary Z.., pkt 34-35, 40, 43, 46, z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, (...), pkt 56, 69, 71, 72, 74, postanowienia z dnia 22 lutego 2018 r. w sprawie C-119/17, L. L., O. L. przeciwko (...)., pkt 25 i n. i z dnia 6 grudnia 2021 r., C-670/20, (...) Bank Hungary, pkt 34, teza). W tym względzie okoliczność, że konsument oświadcza, iż jest w pełni świadomy potencjalnych ryzyk wynikających z zawarcia wspomnianej umowy, nie ma sama w sobie znaczenia dla oceny, czy przedsiębiorca spełnił wspomniany wymóg przejrzystości (por. wyrok z dnia 20 września 2018 r., C-51/17, (...) Bank (...), pkt 65-70 i postanowienie z dnia 6 grudnia 2021 r., C-670/20, (...) Bank Hungary, pkt 34, teza), ciężar zaś udowodnienia, że konsument otrzymał niezbędne informacje, spoczywa na przedsiębiorcy (por. wyrok z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, (...), pkt 56, 69, 71, 72, 74, 87, 89, teza).

Opisane wyżej okoliczności przemawiały za podzieleniem oceny Sądu Okręgowego, że spełniły się przesłanki uznania omawianych postanowień umownych za niedozwolone. Tym samym nie wiązały one stron (art. 385

1 § 2 k.c.).

Nieuczciwą praktyką rynkową było zastrzeżenie sobie przez Bank uprawnienia do jednostronnego określania poziomów kursów walut w „tabeli kursowej” z jednoczesnym stosowaniem różnych kursów przy wypłacie kredytu i jego spłacie, których rozpiętość (tzw. spread walutowy) była ustalona w sposób nie podlegający jakiejkolwiek kontroli ze strony kredytobiorców. Skoro powodowie nie mieli ani wpływu na kurs kupna i sprzedaży (...), a Bank ustalał go przy zastosowaniu znanych tylko sobie kryteriów, Sąd Okręgowy słusznie uznał, że została naruszona równorzędność kontraktowa stron, co stanowi podstawę do stwierdzenia abuzywności omawianych zapisów.

Wyrazem akceptacji tego stanowiska jest uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 2022 r., sygn. akt III CZP 40/22, stwierdzająca że sprzeczne z naturą stosunku prawnego kredytu indeksowanego do waluty obcej są postanowienia, w których kredytodawca jest upoważniony do jednostronnego oznaczenia kursu waluty właściwej do wyliczenia wysokości zobowiązania kredytobiorcy oraz ustalenia wysokości rat kredytu, jeżeli z treści stosunku prawnego nie wynikają obiektywne i weryfikowalne kryteria oznaczenia tego kursu.

Reasumując, Sąd Apelacyjny ocenił, że kwestionowane przez powodów postanowienia stanowiące klauzule indeksacyjne są abuzywne, a zatem są od początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że następczo udzieli on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci skuteczność z mocą wsteczną (zob. uchwałę składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21). Z tą ostatnią sytuacją w niniejszej sprawie z pewności nie mamy jednak do czynienia.

Zaznaczyć przy tym należy, że sankcja bezskuteczności dotyczy tylko klauzuli abuzywnej, co niekiedy pozwala utrzymać stosunek prawny, poprzez wyeliminowanie wyłącznie wadliwych postanowień umownych i zastosowanie minimalnej przez to ingerencji w ten stosunek.

W wyroku z dnia 21 grudnia 2016 r. w połączonych sprawach C-154/15, C-307/15 i C-308/15 (pkt 61 – 62) Trybunał Sprawiedliwości UE wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że warunek umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. Także w wyroku z dnia 18 listopada 2021 r. w sprawie C-212/20 (...) stwierdził, że art. 5 i art. 6 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron (por. pkt 79 oraz pkt 2 sentencji).

Aprobując takie stanowisko Sąd Apelacyjny uznaje, że w niniejszej sprawie nie zachodzi możliwość wypełnienia powstałych w powyższy sposób luk w umowie poprzez zastąpienie pominiętych, nieuczciwych warunków umowy przepisem o charakterze dyspozytywnym.

Z pewnością takim przepisem nie może być art. 358 § 2 k.c., gdyż ten traktuje o możliwości określenia kursu waluty obcej (w której zostało wyrażone zobowiązanie) w sytuacji spełnienia świadczenia w walucie polskiej, nie zaś o sytuacji, w której dochodzi do przeliczenia wysokości zobowiązania z waluty polskiej na walutę obcą. Strony zawarły jednak umowę kredytu złotowego, a nie walutowego.

Tak ukształtowany stosunek prawny nie podlegał również sanowaniu w oparciu o zasady unormowane art. 65 k.c. Brak było bowiem podstaw, aby skorzystać z normy zawartej w tym przepisie. Wprowadzenie do więzi zobowiązaniowej nowego sposobu określania wartości kursów w miejsce pierwotnie istniejącej normy przeliczeniowej, bądź całkowite wyeliminowanie zasady denominacji, nie byłoby oparte na: zgodnym celu i zamiarze stron; ani też na znaczeniu dostępnym adresatowi oświadczenia woli przy założeniu starannych z jego strony zabiegów interpretacyjnych - a więc na przesłankach istotnych przy wykładni metodą subiektywną i obiektywną (patrz: wyrok SN z 29 maja 2015 r. V CSK 446/14; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 1995 r., III CZP 66/95). W każdym z tych przypadków relewantny jest bowiem stan istniejący na moment dokonania czynności prawnej (patrz: Legalis. red. K. Pietrzykowski. Kodeks cywilny. T. I. Komentarz. Art. 1–44910. Wydanie 10. 2020 r., Nb 11; postanowienie SN z 15 marca 2019 r. V CSK 431/18). Niedopuszczalny byłby zaś, czego oczekiwał pozwany, przebieg wykładni, który bazowałby na takim stanie świadomości stron (rzeczywistym, bądź przyjętym na potrzeby określenia modelu normatywnego odbiorcy), który dotyczyłby okoliczności mających miejsce nie w trakcie, ale już po zwarciu umowy, to jest w chwili, kiedy kontrahenci zorientowali się, że zawarte w niej postanowienia mają charakter abuzywny. Takie działanie nie stanowiłoby interpretacji oświadczenia woli, lecz w istocie kreowałoby nowe prawa i obowiązki obligacyjne, czego nie można czynić w oparciu o art. 65 k.c.

Stosunek prawny nie podlegał też uzupełnieniu w oparciu o zasady unormowane w art. 56 k.c. Wniosek taki wypływa z analizy treści wyroku (...) z 3 października 2019 r., sprawa C 260/18, w którym stwierdzono, że art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, które przewidują, że treść czynności prawnej jest uzupełniana przez zasady słuszności lub ustalone zwyczaje (pkt 62 wyroku). Powyższa teza znalazła odzwierciedlenie również w polskim orzecznictwie (patrz np.: wyrok SN z 27 listopada 2019 r. II CSK 483/18; wyrok SN z 28 września 2021 r. I (...) 74/21). Z tych względów w przypadku bezskuteczności zapisu umownego, w sytuacji gdy został literalnie wprowadzony do umowy, unormowania wynikające z innych źródeł (przepisy dyspozytywne, zwyczaje, zasady współżycia społecznego) nie wchodzą do stosunku zobowiązaniowego i nie zastępują klauzuli nieobowiązującej.

Na zastosowanie przepisów dyspozytywnych w miejsce postanowień abuzywnych, nie pozwala także z art. 385

1 § 2 k.c., z którego wynika, że na skutek uznania postanowień umownych za niedozwolone strony są związane umową w pozostałym - nie zaś w uzupełnionym przez inne unormowania – zakresie. Inne przepisy również nie przewidują takiego skutku. Przeciwnie, wynika z nich, że umowa zawierająca niewiążący zapis umowny albo jest nieważna, bądź też funkcjonuje bez tego postanowienia (np. przywołany już art. 385

1 § 2 k.c.).

Także orzecznictwo (...) wskazuje na to, że możliwość uzupełnienia luki w umowie, powstałej na skutek abuzywności ma charakter wyjątkowy i może mieć miejsce tylko wówczas, gdy służy to interesom konsumenta i jednocześnie pozwala zachować prewencyjno-represyjny, względem przedsiębiorcy, charakter mechanizmu niezwiązania konsumenta postanowieniami abuzywnymi. Trybunał konsekwentnie stoi na stanowisku, że zastąpienie przez sąd krajowy nieuczciwego postanowienia przepisem prawa krajowego o charakterze uzupełniającym, możliwe jest jedynie w przypadku, w którym rozwiązanie umowy jako całości naraziłoby konsumenta na szczególnie szkodliwe skutki (por. wyrok z dnia 7 sierpnia 2018 r. w/s C-96/16, pkt 74 i powołane tam orzecznictwo, wyrok z dnia 14 marca 2019 r. w/s C-118/17).

W konsekwencji Sąd Apelacyjny podzielił także stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że spełniły się przesłanki uznania spornych postanowień umownych (zawierających odesłanie do kursu kupna waluty podanego w „tabeli kursowej (...) Banku S.A.”) za niedozwolone, jako niejasnych i kształtujące prawa i obowiązki powodów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i to w sposób rażący. To zaś oznacza, że od początku i z mocy samego prawa, nie mogły one wiązać powodów, w szczególności, że ci następczo nie udzielili świadomej, wyraźnej i wolnej zgody na te postanowienia.

W okolicznościach niniejszej sprawy - na skutek związania oceną prawną, wyrażoną w prawomocnym rozstrzygnięciu oddalającym żądanie ustalenia nieważności umowy (art. 365 § 1 k.p.c.) - niedozwolony charakter spornych postanowień nie mógł skutkować upadkiem kontraktu w całości (chociaż wyeliminowano z niego klauzule kreujące świadczenia główne). Skoro powództwo o stwierdzenie nieważności umowy zostało prawomocnie oddalone, a wyrok w tej części nie został zaskarżony przez powodów, co oznacza ich akceptację dla tak ukształtowanej treści umowy. Sąd Apelacyjny nie ma możliwości ustalenia, chociażby przesłankowo, nieważności umowy i jest związany wyrażanym na tym etapie postępowania stanowiskiem konsumentów.

W konsekwencji zobowiązanie funkcjonowało, choć bez abuzywnych przepisów pozwalających na ustalenie kursu (...). N. było natomiast, jak słusznie wskazano w apelacji, postanowienie nakazujące dokonywanie indeksacji świadczeń za pomocą waluty obcej. Z uwagi na bezskuteczność klauzuli określania kursu, powyższa norma indeksacyjna nie mogła działać, bo zabrakło wskaźnika, po którym należałoby wyliczać rozmiar wypłaconego kapitału a także spłacanych rat kapitałowo – odsetkowych. Immanentnym elementem każdego stosunku obligacyjnego jest bowiem dostatecznie skonkretyzowane, bądź możliwe do ustalenia, świadczenie (art. 353 k.c.). Po wyeliminowaniu, stosownie do art. 385

1 § 2 k.c., klauzul indeksacyjnych umowa, o ile jej byt prawny został zachowany, może być wykonywana tylko w taki sposób, jak to wynika z wyroku Sądu Okręgowego. Z tych względów niezasadnie kwestionowano ocenę Sądu Okręgowego, zgodnie z którą sporna umowa nie wiąże stron w zakresie, w jakim dotyczy całego mechanizmu indeksacyjnego, a w pozostałej części obowiązuje.

Nie ma też racji pozwany, że w wyniku upadku norm indeksacyjnych, z kontraktu zostało wyłączone także postanowienie, wedle którego oprocentowanie kredytu jest oparte m.in. na stopie referencyjnej LIBOR ( (...)).

Brak jest podstaw prawnych by uznać tę klauzulę za abuzywną bądź nieważną. W szczególności, wbrew temu co podniesiono w apelacji, nie godzi ona w naturę umowy, bo właściwość stosunku zobowiązaniowego wyznaczają główne, to jest charakterystyczne dla niego cechy, nie zaś inne, poboczne, elementy (patrz: Legalis. Kodeks cywilny. Komentarz. red. E. Gniewek, P. Machnikowski. Wydanie 10. 2021 r.; art. 353

1, Nb 18). W przypadku zobowiązania kredytowego, będzie to więc m.in. jednorazowa oraz cykliczna odpłatność za przekazanie kapitału, nie zaś źródło tego ekwiwalentu, w tym rodzaj ustalonego przez strony wskaźnika referencyjnego. Zastosowanie w umowie oprocentowania związanego z LIBOR nie było też sprzeczne z powszechnie obowiązującym prawem, w tym z, wywołującymi bezpośredni skutek, normami Unii Europejskiej (apelacja, k. 403 v, 404, pkt 3.74 – 3.77). W szczególności z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) (...) z dnia 8 czerwca 2016 r. w sprawie indeksów stosowanych jako wskaźniki referencyjne w instrumentach finansowych i umowach finansowych lub do pomiaru wyników funduszy inwestycyjnych i zmieniające dyrektywy 2008/48/WE i (...) oraz rozporządzenie (UE) nr (...). Powyższy akt prawny nie kreuje obowiązku stosowania w umowach kredytu wskaźnika referencyjnego, który bazowałby wyłącznie na danych pozyskiwanych z tego samego kraju, co waluta, która jest używana przy określaniu świadczenia kontraktowego.

Nie było też podstaw do przyjęcia, że LIBOR, na skutek abuzywności klauzul indeksacyjnych, zastał zastąpiony wskaźnikiem WIBOR. Nie pozwalałaby na to wykładnia umowy i Regulaminu (art. 65 k.c.). Wprowadzenie do stosunku zobowiązaniowego innego niż pierwotnie zastosowanego źródła, z którego czerpie się dane konieczne do ustalenia stopy procentowej, nie byłoby oparte na przesłankach istotnych przy wykładni metodą subiektywną i obiektywną – to jest na celu i zgodnym zamiarze stron; ani też na znaczeniu, jakie byłoby dostępne adresatowi oświadczenia woli przy założeniu starannych z jego strony zabiegów interpretacyjnych (patrz: wyrok SN z 29 maja 2015 r. V CSK 446/14; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 1995 r., III CZP 66/95). W każdym z tych przypadków relewantny jest bowiem stan istniejący na moment dokonania czynności prawnej (patrz: Legalis. red. K. Pietrzykowski. Kodeks cywilny. T. I. Komentarz. Art. 1–449

10. Wydanie 10. 2020 r., Nb 11; postanowienie SN z 15 marca 2019 r. V CSK 431/18). Jak już ustalono, niedopuszczalny byłby przebieg wykładni bazujący na takim stanie świadomości stron (rzeczywistym, bądź przyjętym na potrzeby określenia modelu normatywnego odbiorcy), który dotyczyłby okoliczności mających miejsce nie w trakcie, ale już po zwarciu umowy, to jest w chwili, kiedy kontrahenci zorientowali się, że zawarte w niej postanowienia mają charakter abuzywny. Takie działanie nie stanowiłoby interpretacji oświadczenia woli, lecz w istocie kreowałoby nowe prawa i obowiązki obligacyjne, czego nie można czynić w oparciu o art. 65 k.c.

Sąd Okręgowy ocenił, że po usunięciu mechanizmu indeksacyjnego przedmiotem zobowiązania były świadczenia w złotych, oprocentowane według reguł umownych, to jest marży i LIBOR. Jest to konstrukcja, która nie pozostaje w sprzeczności z treścią art. 69 ust. 1 ustawy Prawo Bankowe. Umowa w dalszym ciągu nadaje się do wykonania, albowiem nadal zachowane zostały w niej zasadnicze elementy istotne. Z uwagi na sposób określenia oprocentowania wyrażony stawką LIBOR, zachowana jest zasada odpłatności kredytu, a ustalone raty w PLN dadzą się wyodrębnić z uwagi na określone w umowie: kwotę kredytu w PLN, czas obowiązywania umowy kredytowej i sposób płatności rat. Z uwagi na powyższe roszczenia powodów o zapłatę świadczenia nienależnego będącego nadpłatą w ratach kapitałowo-odsetkowych spłaconych w okresie obowiązywania umowy, spowodowaną wykorzystaniem ww. klauzul waloryzacyjnych jest usprawiedliwione. Sąd Okręgowy nie uchybił zatem treści art. 410 § 1 k.c. w związku z art. 405 k.c.

Wobec oparcia rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego na tożsamym założeniu Sąd Apelacyjny zaakceptował jego stanowisko co do pominięcia wniosku dowodowego o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu bankowości i uzupełnienia materiału dowodowego o dodatkową opinię powołanego w niniejszej sprawie biegłego. Dowody te zostały także pominięte w postępowaniu apelacyjnym jako nieprzydatne dla rozstrzygnięcia (art. 227 k.p.c.).

Nie był także trafny zarzut naruszenia art. 5 k.c. Pomijając już sam fakt, że skutki stosowania przez przedsiębiorcę niedozwolonych postanowień umownych nie mogą podlegać ochronie prawnej z powołaniem na zasady współżycia społecznego, zauważyć przede wszystkim należy, że spełnione przez powodów w następstwie nieważnej umowy kredytowej świadczenie nie może być kwalifikowane jako czyniące zadość zasadom współżycia społecznego, gdyż to bank stosując wobec konsumentów wzorzec umowny zawierający klauzule abuzywne dopuścił się naruszenia dobrych obyczajów. Nie sposób więc zaakceptować pogląd, iż mógłby on w tym przypadku wywodzić dla siebie korzystne skutki prawne.

Nie podlegał także uwzględnieniu zgłoszony w piśmie z 19 października 2022 r. zarzut prawa zatrzymania. Stosownie do art. 496 w związku z art. 497 k.c. przysługuje on bowiem jedynie w razie odstąpienia lub ustalenia nieważności umowy, nie zaś w razie stwierdzenia bezskuteczności niektórych jej postanowień i zachowania jej mocy obowiązującej w pozostałym zakresie.

Nie znajdując zatem podstaw do uwzględnienia apelacji pozwanego, Sąd Apelacyjny w oparciu o art. 385 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

O kosztach procesu za instancję odwoławczą rozstrzygnął w punkcie II sentencji, zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu na mocy art. 98 § 1 i 3 k.p.c. i art. 108 § 1 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 5 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności adwokackie.

(...)