Niejasna franszyza w polisie za pożar zakładu świec. Apelacja ubezpieczyciela oddalona

Treść orzeczenia około 10 minut czytania

Sygn. akt I AGa 449/23

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 kwietnia 2026 r.

Sąd Apelacyjny w Krakowie – I Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący: SSA Marek Boniecki

Protokolant: Sara Cieślik

po rozpoznaniu w dniu 24 marca 2026 r. w Krakowie na rozprawie

sprawy z powództwa R. M. i K. M.

przeciwko (...) S.A. w H.

o zapłatę

na skutek apelacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie

z dnia 26 października 2023 r. sygn. akt IX GC 310/20

1. oddala apelację;

2. zasądza od strony pozwanej na rzecz powodów, tytułem kosztów postępowania apelacyjnego, kwotę 4050 zł (cztery tysiące pięćdziesiąt złotych) z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie

w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono, do dnia zapłaty.

Sygn. akt I AGa 449/23

Uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie

z 9 kwietnia 2026 r.

Wyrokiem z 26 października 2023 r. Sąd Okręgowy w Krakowie zasądził od strony pozwanej (...) S.A. w H. solidarnie na rzecz powodów R. M. i K. M. kwotę 661.420,76 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 12.08.2019 r. do dnia zapłaty oraz orzekł o kosztach procesu.

Sąd pierwszej instancji poczynił ustalenia faktyczne zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, z których wynika, że:

- powodowie prowadzą działalność gospodarczą w formie spółki cywilnej;

- przedmiotem działalności spółki jest wyrób i sprzedaż ręcznie zdobionych świec;

- 30.11.2018 r. powodowie zawarli ze stroną pozwaną umowę ubezpieczenia od ognia i innych żywiołów na okres od 1.12.2018 r. do 30.11.2019 r.; dotyczyła ona budynku, w którym powodowie prowadzili działalność;

- w zakres ubezpieczenia wchodziło ubezpieczenie środków obrotowych w wariancie sumy stałej określonej na 400.000 zł, ubezpieczenie maszyn, urządzeń i wyposażenia w wariancie sumy stałej określonej na 200.000 zł oraz ubezpieczenie nakładów adaptacyjnych w wariancie pierwszego ryzyka, określonej na 200.000 zł;

- w module 9 wskazano tzw. franczyzy redukcyjne, które według umowy w przypadku ognia i innych żywiołów miały wynosić 10%, nie mniej niż 1000 zł;

- w definicjach ogólnych warunków ubezpieczenia (OWU) wskazano, że: ubezpieczenie na pierwsze ryzyko to system ubezpieczenia, w którym suma ubezpieczenia ustalana jest niezależnie od całkowitej wartości mienia lub kategorii mienia, które ma zostać objęte ochroną ubezpieczeniową w oparciu o szacowaną maksymalną wysokość szkody, jaka może powstać wskutek wypadku ubezpieczeniowego (pkt 81), natomiast (pkt 82) ubezpieczenie na sumy stałe, to system ubezpieczenia, w którym suma ubezpieczenia ustalana jest na podstawie całkowitej wartości lub kategorii mienia, które ma zostać objęte ochroną ubezpieczeniową; wartość księgowa brutto - to ewidencyjna wartość początkowa z uwzględnieniem przeszacowań wynikających z przepisów prawa (pkt 93); wartość odtworzeniowa (pkt 94) - to wartość odpowiadająca kosztom przywrócenia ubezpieczonego mienia do stanu nowego, lecz nie ulepszonego; wartość rzeczywista - to wartość odtworzeniowa ubezpieczonego mienia pomniejszona o stopień zużycia technicznego (pkt 95), natomiast przez wartość wytworzenia rozumie się wartość odpowiadającą sumie wartości brutto materiałów, surowców, robocizny oraz kosztów ogólnych poniesionych przez producenta w związku z wytworzeniem ubezpieczonego mienia (pkt 96);

- §7 ust. 5 przewidywał, że jeżeli do wniosku o ubezpieczenie ubezpieczający nie dołączy zestawienia ubezpieczonego mienia, przyjmuje się, że ubezpieczeniem jest objęte całe mienie danej kategorii znajdujące się w miejscu ubezpieczenia;

- w §7 ust. 6 pkt 1 wskazano, że dla środków obrotowych sumę ubezpieczenia stanowi najwyższa (maksymalna) wartość przewidziana w okresie ubezpieczenia, odpowiadająca kosztom ich wytworzenia lub nabycia, nie większym jednak niż osiągalna cena sprzedaży gotowego wyrobu;

- §7 ust. 7 przewidywał, że sposób ustalenia sumy ubezpieczenia mienia, o którym mowa w ustępie 6 punkt 2-5, ma zastosowanie jedynie do ubezpieczenia na sumy stałe;

- OWU nie przewidywały sankcji za uchybienie obowiązkom ewidencyjnym lub przedstawienia rachunku, szczególnie sankcji w postaci odmowy wypłaty odszkodowania;

- w §50 i §51 OWU został podany w sposób precyzyjny obrachunek szkody i ustalenie wysokości odszkodowania przez ubezpieczyciela;

- 12.07.2019 r. doszło do rozległego pożaru w zakładzie produkcyjnym powodów; zgłosili oni ubezpieczycielowi szkodę powstałą z tytułu pożaru w tym samym dniu;

- po dwukrotnych oględzinach pismem z 22.08.2019 r. powodowie wezwali stronę pozwaną do zapłaty odszkodowania, przedstawiając swoją szkodę i wysokość odszkodowania, tak jak to przytoczyli w pozwie; do pisma powodowie załączyli m.in. spis z natury zniszczonych środków obrotowych i urządzeń;

- 3.09.2019 r. powodowie złożyli reklamację w sprawie ustalenia szkody; w odpowiedzi strona pozwana w piśmie z dnia 4.11.2019 r. wskazała, że brak jest podstawowych informacji, które pozwolą ustalić wysokości szkody;

- strony prowadziły dalszą korespondencję;

- wartość ruchomości znajdujących się w zakładzie powodów i które uległy zniszczeniu w pożarze (spis z natury) wynosiła, z uwzględnieniem odnośnych wytycznych z OWU wyniosła 969.252 zł brutto, netto 788.009,76 zł; wartość ta pomniejszona o marżę dla świec wynosiła netto kwotę 608.156,40 zł.

W ustalonym przez siebie stanie faktycznym, po dokonaniu analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego, Sąd Okręgowy uznał powództwo za uzasadnione w świetle przepisów art. 805 k.c., art. 821 k.c., art. 824 k.c. i art. 824

1 k.c.

Wyrok powyższy w części uwzględniającej powództwo ponad kwotę 502.358,96 zł i rozstrzygającej o kosztach procesu zaskarżył apelacją pozwany, wnosząc o jego zmianę poprzez oddalenie powództwa w ww. zakresie, ewentualnie uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.

Apelujący zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, że wartość szkody u powodów, powstałej w wyniku pożaru w zakresie podlegającym odpowiedzialności pozwanego ubezpieczyciela w dniu wyrokowania wynosi 661.420,76 zł, podczas gdy prawidłowo ustalone odszkodowanie, w tym z uwzględnieniem umownej franszyzy redukcyjnej określonej w polisie winno wynieść 502.358,96 zł.

Powodowie wnieśli o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.

Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie.

Sąd pierwszej instancji prawidłowo, z poszanowaniem reguł wyrażonych w przepisie art. 233 §1 k.p.c. ustalił stan faktyczny sprawy, co sprawiło, że Sąd Apelacyjny przyjął go za własny. Wyjątkiem jest tutaj ustalenie wartości środków obrotowych, które uległy zniszczeniu w pożarze w zakresie odliczenia od niej marży.

Z treści zarzutów apelacji oraz jej uzasadnienia wynika, że na etapie postępowania odwoławczego sporne pozostały dwie kwestie: braku uwzględnienia przy ustalaniu odszkodowania franszyzy redukcyjnej oraz wadliwego zsumowania wartości pozycji od 19 do 54 z opinii uzupełniającej biegłego O. K..

Odnośnie do pierwszego z omawianych zagadnień wyjść należy od ugruntowanego w orzecznictwie poglądu podzielanego przez Sąd Apelacyjny, zgodnie z którym stan jednoznaczności tekstu umowy ubezpieczenia i ogólnych warunków ubezpieczenia należy identyfikować z sytuacją, gdy tekst jest sformułowany dokładnie, wyraźnie i precyzyjnie, a jego sens może być odczytany tylko w jeden sposób. Jeżeli tekst umowy ubezpieczenia lub ogólnych warunków umów ze względu na zastosowane w nim słownictwo, składnię lub układ treści, może być rozumiany w różny sposób, należy odrzucić te warianty rozumienia, które są niekorzystne dla ubezpieczającego, ubezpieczonego lub uprawnionego z umowy ubezpieczenia, chyba że interpretacja umowy przy odwołaniu się do kontekstu językowego i innych typowych metod interpretacji pozwala - w sposób nie budzący wątpliwości - na usunięcie niejasności. Nakaz formułowania ogólnych warunków i umowy ubezpieczenia w sposób jednoznaczny i zrozumiały oraz związana z nim sankcja ma zastosowanie bez względu na to, czy kontrahentem zakładu ubezpieczeń jest przedsiębiorca, czy konsument (zob. wyrok SN z 27.10.2022 r., II CSKP 486/22 i orzeczenia tam przywołane).

W rozpoznawanej sprawie zawarte w polisie postanowienia dotyczące franszyzy redukcyjnej określone zostały w sposób tak niejednoznaczny, że nie jest możliwe na ich podstawie ustalenie wypadków, w których to ograniczenie odpowiedzialności będzie miało zastosowanie. Strona pozwana w apelacji powoływała się na pkt 9 polisy, w którym przewidziano franszyzę w zakresie ognia i innych żywiołów. W dokumencie tym jednak, a dokładnie w 6.III przewidziano także franszyzę redukcyjną – „klauzulę produkcji zniczy, rodzaj parafiny; stała”. Jednocześnie ani w polisie, ani w OWU nie sposób doszukać się zarówno definicji „klauzuli produkcji zniczy”, jak i wzajemnych relacji między obiema franszyzami. Nie wiadomo zatem, czy franszyza dotyczy wyłącznie samej parafiny zniszczonej na skutek ognia, jak zdają się to rozumieć powodowie, czy też stanowi wyłącznie określenie dodatkowego ryzyka związanego z faktem, że w miejscu ubezpieczenia produkowane są znicze z użyciem parafiny. Nie sposób także określić, czy przy tym drugim sposobie interpretacji następuje podwojenie wysokości franszyzy czy nie. Wątpliwości powyższych nie wyjaśnił pozwany, na którym spoczywa ciężar wykazania okoliczności ograniczających odpowiedzialność. Kwestia ta w ogóle nie została poruszona w toku postępowania przed Sądem Okręgowym, a na wyznaczoną rozprawę apelacyjną (strony nie wnioskowały o jej przeprowadzenie), skarżący nie stawił się. Przyjęcie w efekcie wykładni proponowanej przez powodów nie pozwalało na obniżenie odszkodowania, albowiem nie zostało wykazane, aby w pożarze uległa zniszczeniu sama parafina jako środek obrotowy. Oceny powyższej nie zmienia fakt dobrowolnego wypłacenia powodom przed wniesieniem pozwu niewielkiej części odszkodowania pomniejszonej o franszyzę redukcyjną, albowiem jak trafnie wskazali powodowie, z treści pisma informującego o przyznaniu świadczenia nie wynika, za jakie mienie zostało ono wypłacone (k. 202).

W kwestii prawidłowości ustalenia wartości środków obrotowych ujętych w opinii biegłego pod pozycjami 19-54 zauważyć należy, że zdaniem apelującego winno przyjąć się w tym zakresie opinię uzupełniającą, w której biegły uwzględnił marżę, a nie główną, która tego elementu nie uwzględniała. Na wstępie tej części rozważań zauważyć wypada, że w zakresie pozycji 19-24 rozbieżność między opiniami nie zachodzi. Niezależnie od tego, podstawę do obliczenia wysokości odszkodowania stanowi m.in. §51 ust. 2 pkt 1 OWU, zgodnie z którym wysokość odszkodowania nie obejmuje marży naliczonej przez ubezpieczonego. Przepis ten czytać należy łącznie z §50 ust. 1 pkt 4 OWU, wedle którego wysokość szkody ustalana jest na podstawie cen z dnia powstania szkody – dla środków obrotowych – wg kosztów ich zakupu albo kosztów wytworzenia zgodnie z kalkulacją tych kosztów. Ubezpieczający przewidział zatem alternatywny sposób ustalania wysokości szkody co do środków obrotowych: wg kosztów zakupu lub kosztów wytworzenia, na co zresztą zwrócili uwagę powodowie w odpowiedzi na zarzuty do opinii (k. 583). Podkreślenia wymaga, że OWU nie wskazują, do jakich środków obrotowych konkretna metoda ma znaleźć zastosowanie, którą to niejednoznaczność odczytywać należałoby na korzyść ubezpieczonego, stosownie do poczynionych wyżej uwag. W przypadku szacowania w oparciu o koszty zakupu nie ma podstaw do odliczania marży, szczególnie, że zgodnie z 51 ust. 2 pkt 1 OWU chodzi o marżę naliczoną przez ubezpieczonego, a nie inny podmiot.

Do takiego samego rezultatu prowadziłoby zresztą także przyjęcie, że szacowanie w oparciu o koszty zakupu ma zastosowanie do środków obrotowych kupionych przez ubezpieczonego, a w oparciu o koszty wytworzenia, do tych, które ubezpieczony wyprodukował. OWU posługują się definicją „wartości wytworzenia” (§2 pkt 96), stanowiąc, że jest to wartość odpowiadająca sumie wartości brutto materiałów, surowców, robocizny oraz kosztów ogólnych poniesionych przez producenta w związku z wytworzeniem ubezpieczonego mienia. Tymczasem biegły w odpowiedzi na zarzuty pozwanego wskazał, że opiniowane środki obrotowe są w części rękodziełem, świece o tych samych wymiarach mogą mieć różne wykończenia, które wymagają różnego nakładu pracy, a nadto część świec jest wykonywana na indywidualne zamówienie, co w konsekwencji oznacza, że szacowanie wg kosztów wytworzenia jest utrudnione, a wręcz niemożliwe (k. 609). W ocenie Sądu Apelacyjnego zaprezentowane okoliczności nie pozwalają na odjęcie od pierwotnie wyszacowanej wartości świec marż stosowanych przez innych producentów, albowiem stanowiłoby to istotne pokrzywdzenie dla powodów. Niemożność lub oczywista bezcelowość z uwagi na czasochłonność i prawdopodobny koszt szacowania wytworzenia poszczególnych świec przez biegłego - przy odrzuceniu koncepcji szacowania wg kosztów zakupu - czyniłaby uzasadnionym zastosowanie art. 322 k.p.c. Zdaniem Sądu odwoławczego przyjęcie wartości ujętej w pierwotnej opinii znajduje uzasadnienie w tym, że biegły przyjął jako podstawę ceny z dolnego przedziału cenowego. Trafność tego sposobu szacowania potwierdza także zestawienie wartości wskazywanej przez apelującego, tj. 198.760,96 (co godne podkreślenia obejmującej także pozycje 19-24, które stanowiły kupione surowce do wyrobu świec, a zatem nie podlegały szacowaniu wg kosztów wytworzenia) z oszacowaną przez biegłego wartością samych materiałów użytych do produkcji, tj. 166.000 zł (k. 590). Jak wskazano wyżej, do kosztów wytworzenia podlegają doliczeniu także koszty robocizny oraz koszty ogólne poniesione przez producenta, przy rękodzielniczym charakterze wyrobów powodów, co wiąże się z ponadnormatywnym nakładem pracy. Szacowanie tych elementów na poziomie ok. 15% jawi się jako całkowicie sprzeczne z zasadami doświadczenia życiowego i logicznego rozumowania. W konsekwencji uznać należało, że jedyną właściwą i możliwą wyceną szkody była ta przyjęta w pierwotnej opinii biegłego, co oznacza, że wartość środków obrotowych, które uległy zniszczeniu w pożarze, wyniosła 299.641,17 zł.

Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, Sąd Apelacyjny na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację jako bezzasadną.

Za podstawę rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego, które po stronie powodów ograniczyły się do wynagrodzenia radcy prawnego przyjęto art. 98 §1 k.p.c. w zw. z art. 391 §1 k.p.c. oraz §2 pkt 6 w zw. z §10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804 ze zm.).

Hasła tematyczne: Umowa, Ubezpieczenie