Syn i córka dziedziczą po matce; sąd zmienił tryb przyjęcia spadku na z dobrodziejstwem inwentarza

postanowienia z dnia 23 stycznia 2026 roku

Postanowieniem z dnia 23 września 2025 roku (k. 19) Sąd Rejonowy w Choszcznie w sprawie o sygnaturze akt I Ns 151/25, tj. z wniosku D. Z. oraz przy udziale M. K. - o stwierdzenie nabycia spadku:

- w punkcie I stwierdził, że spadek po Z. Z. - córce S. i Z., PESEL (...), zmarłej dnia (...) października 2024 roku w C., ostatnio stale zamieszkałej w C. - na podstawie ustawy nabyli:

• syn - D. Z., syn W. i Z. W., urodzony (...) w D. w udziale do ½ części,

• córka - M. K., córka W. i Z. W., urodzona (...) w C., w udziale do ½ części spadku;

- w punkcie II ustalił, iż każdy z uczestników postępowania poniósł koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie.

Powyższe orzeczenie sąd pierwszej instancji oparł na ustalonym stanie faktycznym i rozważaniach prawnych przedstawionych w pisemnym uzasadnieniu przedmiotowego postanowienia na kartach 25 - 26 akt, które to sąd czyni integralną częścią niniejszego uzasadnienia.

Apelację (k. 31 - 33) od powyższego postanowienia wywiodła uczestniczka postępowania, zaskarżając je w części, tj. co do punktu I - na swoją korzyść. Wymieniona tak zaskarżonemu orzeczeniu zarzuciła:

- naruszenie art. 361 k.p.c. w zw. z art. 325 k.p.c. poprzez niewskazanie w treści przedmiotowego orzeczenia czy strony nabyły spadek wprost, czy z dobrodziejstwem inwentarza;

- naruszenie prawa materialnego, mianowicie art. 5 k.c. - poprzez jego niezastosowanie, w sytuacji gdy żądanie wnioskodawcy było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, bo w ostatnich latach życia spadkodawczyni (matki stron), zwłaszcza kiedy jej stan się pogarszał z dnia na dzień, nie interesował się jej losem, nie odwiedzał jej, ani nie pomagał, a spadkodawczyni nie mogła liczyć na nawet na jego duchowe wsparcie w chorobie.

Zważywszy na wyżej postawione zarzuty, apelująca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez ustalenie, iż spadek po zmarłej w dniu (...) października 2024 roku w C. Z. Z. dziedziczy córka M. K. w całości, z dobrodziejstwem inwentarza.

Skarżąca zażądała także wyznaczenia terminu rozprawy na rozpoznanie apelacji.

W odpowiedzi na powyższe (k. 49 - 49

verte), wnioskodawca wniósł o:

- oddalenie apelacji uczestniczki jako całkowicie bezzasadnej;

- zasądzenie od uczestniczki kosztów postępowania odwoławczego, w tym kosztów zastępstwa radcy prawnego, według norm przepisanych.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja uczestniczki zasługiwała na uwzględnienie jedynie w części, co wiązało się z koniecznością wydania orzeczenia reformatoryjnego.

W pierwszej kolejności sąd okręgowy poddał analizie zarzut naruszenia przepisów postępowania, mianowicie art. 361 k.p.c. w zw. z art. 325 k.p.c., który apelująca wiązała z brakiem określenia w sentencji zaskarżonego postanowienia trybu (sposobu) nabycia spadku. Zarzut ten, w świetle obowiązującego stanu prawnego, sąd odwoławczy uznał za uzasadniony, choć jego podstawy należało upatrywać raczej w naruszeniu art. 677 § 1

1 pkt 4 k.p.c. niźli przepisów wskazanych w apelacji.

Sąd rejonowy, wydając zaskarżone postanowienie w dniu 23 września 2025 roku, wskazał krąg spadkobierców ustawowych oraz ich udziały w spadku, pomijając przy tym wskazanie sposobu, w jaki spadek ten został przez te osoby nabyty. Wnioskodawca w odpowiedzi na apelację argumentował zaś, że sąd nie ma obowiązku zamieszczania takiej wzmianki, powołując się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2010 roku (sygnatura: III CZP 64/10), wedle której należałoby uznać, że przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza następuje z mocy samego prawa, a brak stosownej adnotacji w postanowieniu nie stanowi podstawy do jego zaskarżenia pod omawianym kątem.

Sąd okręgowy wskazuje jednak, że powyższa argumentacja prawna wnioskodawcy - choć oparta na historycznie ugruntowanej linii orzeczniczej - straciła na aktualności wskutek istotnej zmiany legislacyjnej. Wszak

z dniem 15 listopada 2023 roku, na mocy art. 3 pkt 9 ustawy z dnia 28 lipca 2023 roku o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2023 r. poz. 1615), weszła w życie nowelizacja Kodeksu postępowania cywilnego, która wprowadziła do porządku prawnego art. 677 § 1

1 k.p.c.

Przedmiotowy przepis określa elementy obligatoryjne, jakie powinno zawierać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku. Co istotne, punkt 4 rzeczonego przepisu traktuje wprost o „sposobie przyjęcia spadku”.

Wprowadzenie ww. regulacji miało na celu usunięcie dotychczasowych rozbieżności i zapewnienie pełnej transparentności orzeczeń spadkowych. Obecnie wymóg ten ma charakter bezwzględny i procesowy. Sąd pierwszej instancji, orzekając we wrześniu 2025 roku, był zatem już ustawowo zobligowany do dookreślenia w treści orzeczenia sposobu przyjęcia spadku i to niezależenie od faktu, iż ów sposób w realiach niniejszej sprawy następował z mocy prawa.

Brak stosownego zapisu w orzeczeniu sądu rejonowego stanowił więc literalne naruszenie art. 677 § 1

1 pkt 4 k.p.c. Sąd okręgowy podzielił przy tym stanowisko apelującej, że doprecyzowanie tej kwestii jest korzystne, a zarazem niezbędne dla pewności obrotu prawnego oraz ochrony interesów spadkobierców, w tym w szczególności w zakresie ich odpowiedzialności za długi spadkowe.

Analizując merytorycznie tryb nabycia spadku w niniejszej sprawie, sąd odwoławczy zważył, że:

1. spadkodawczyni Z. Z. zmarła w dniu (...) października 2024 roku;

2. zgodnie z art. 1015 § 1 k.c., oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania;

3. jak wynika z akt sprawy oraz zapewnień spadkowych, żaden z uczestników nie składał oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku w ustawowym terminie;

4. w takiej sytuacji, zgodnie z art. 1015 § 2 k.c., brak oświadczenia spadkobiercy w powyższym terminie jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Skoro zatem termin na złożenie oświadczeń upłynął przed datą orzekania przez sąd I instancji, a spadkobiercy pozostali bierni, sąd rejonowy winien był - działając na podstawie art. 677 § 1

1 pkt 4 k.p.c. - stwierdzić nabycie spadku „z dobrodziejstwem inwentarza”.

Mając powyższe na uwadze, sąd okręgowy uznał, że konieczna jest modyfikacja zaskarżonego orzeczenia w tym zakresie, aby doprowadzić treść sentencji do stanu pełnej zgodności z obowiązującymi przepisami proceduralnymi. Pozwoli to uniknąć jakichkolwiek wątpliwości interpretacyjnych w przyszłości, między innymi w kontaktach spadkobierców z wierzycielami spadkodawczyni czy organami egzekucyjnymi.

Mając powyższe na względzie, w oparciu o art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 518 k.p.c. oraz art. 13 § 2 k.p.c., sąd okręgowy zmienił punkt I zaskarżonego postanowienia, nadając mu treść uwzględniającą nabycie spadku z dobrodziejstwem inwentarza każdego z uczestników (tzn. wnioskodawcę oraz uczestniczkę postępowania).

W dalszej kolejności sąd okręgowy rozpoznał zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 5 k.c., który apelująca upatrywała w niezastosowaniu zasad współżycia społecznego w okolicznościach niniejszej sprawy. Zdaniem uczestniczki, przyznanie wnioskodawcy udziału w spadku w wysokości ½ części jest rażąco niesprawiedliwe, gdyż w ostatnich latach życia spadkodawczyni to wyłącznie uczestniczka sprawowała nad matką opiekę, podczas gdy wnioskodawca nie interesował się losem matki, nie odwiedzał jej i nie udzielał wsparcia w chorobie. Dodatkowo, apelująca wskazywała na wolę zmarłej wyrażoną w umowie darowizny z 2022 roku, z której - w jej przekonaniu - wynikał zamiar matki, by to córka stała się jedyną spadkobierczynią.

Zarzut ten, jako całkowicie bezzasadny, nie mógł doprowadzić do zmiany zaskarżonego orzeczenia w kierunku postulowanym przez apelującą (tzn. nie mógł warunkować nabycia całości spadku wyłącznie przez uczestniczkę).

Sąd okręgowy podkreśla, że sprawa o stwierdzenie nabycia spadku ma specyficzny charakter. Rolą sądu w tym postępowaniu jest wyłącznie ustalenie, kto jest spadkobiercą i na jakiej podstawie (ustawy czy testamentu) oraz w jakim udziale nabył on spadek. Przepisy regulujące te kwestie mają charakter bezwzględnie obowiązujący (

ius cogens), co oznacza, że sąd nie posiada swobody w kształtowaniu kręgu spadkobierców w oparciu o oceny etyczne czy moralne.

W niniejszym przypadku sąd rejonowy prawidłowo ustalił stan faktyczny: spadkodawczyni Z. Z. w chwili śmierci była wdową i pozostawiła dwoje dzieci: wnioskodawcę i uczestniczkę. Nie sporządziła ona testamentu. W tej sytuacji, zgodnie z dyspozycją art. 931 § 1 k.c., każde z dzieci dziedziczy w częściach równych, czyli po ½ części spadku.

Odnosząc się bezpośrednio do zarzutu naruszenia art. 5 k.c., należy wskazać, że w utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych dominuje pogląd, iż klauzula zasad współżycia społecznego nie może w sprawach o stwierdzenie nabycia spadku stanowić podstawy do modyfikowania ustawowego kręgu spadkobierców, w tym wyłączenia spadkobiercy ustawowego od dziedziczenia, ani warunkować zmiany wysokości jego udziałów spadkowych. Prawo do dziedziczenia jest silnie chronionym prawem majątkowym, a ustawa przewiduje ściśle określone mechanizmy pozwalające na wyeliminowanie osoby „niegodnej” z kręgu spadkobierców. Jedynym skutecznym sposobem na pozbawienie spadkobiercy ustawowego jego praw do spadku z przyczyn moralnych jest zainicjowanie procedury uznania go przez sąd za niegodnego dziedziczenia, po myśli art. 928 k.c. Taka okoliczność nie miała jednakże miejsca.

Sąd okręgowy zauważa również, że argumentacja uczestniczki dotycząca darowizny udziałów w nieruchomości z dnia 5 maja 2022 roku (Repertorium (...)) oraz wyłączenia tej darowizny z zaliczenia na schedę spadkową na podstawie art. 1039 § 1 k.c. jest w niniejszym postępowaniu prawnie indyferentna. Kwestia zaliczania darowizn na schedę spadkową ma znaczenie wyłącznie na etapie działu spadku, gdzie dokonuje się ostatecznego rozliczenia majątku między spadkobiercami. Podobnie, roszczenia wnioskodawcy z tytułu zachowku są przedmiotem odrębnego procesu cywilnego o zapłatę. Żadna z tych okoliczności nie może wpłynąć na treść postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, które jedynie deklaratywnie potwierdza stan prawny powstały w chwili śmierci spadkodawcy.

Błędne jest również przekonanie uczestniczki, że umowa darowizny mogła „zamknąć drogę” wnioskodawcy do dochodzenia praw do spadku po zmarłej matce. Gdyby wolą spadkodawczyni było całkowite wykluczenie syna od dziedziczenia, winna ona sporządzić testament (np. wydziedziczając go, o ile istniałyby ku temu ustawowe powody) lub zawrzeć z nim umowę o zrzeczeniu się dziedziczenia. Skoro jednak zmarła nie pozostawiła żadnego rozrządzenia na wypadek śmierci, doszło do dziedziczenia ustawowego w częściach równych.

Podsumowując, Sąd Rejonowy nie naruszył art. 5 k.c., ponieważ przepis ten nie znajduje zastosowania jako podstawa do korygowania ustawowych reguł dziedziczenia. Zarzut apelującej w tym zakresie sprowadza się w istocie do polemiki z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa spadkowego i jako taki nie mógł zostać uwzględniony.

Tak też argumentując, nieodzowne było - na podstawie art. 385 k.p.c. w zw. z art. 518 k.p.c. oraz art. 13 § 2 k.p.c. - apelację w pozostałej części oddalić.

O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie art. 520 § 1 k.p.c., zgodnie z którym w postępowaniu nieprocesowym każdy uczestnik ponosi koszty związane ze swoim udziałem w sprawie.

Sędzia

Rafał Reszka

(...)

ZARZĄDZENIE

(...)

(...)

(...)

(...)

(...)