Sąd Najwyższy nie przyjął skargi banku w sporze o klauzule kredytu frankowego

Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie

występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności

w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna

jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 k.p.c.). Obowiązkiem skarżącego jest

sformułowanie i uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

w nawiązaniu do powyższych przesłanek, a rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego

w kwestii przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wynika

z oceny, czy okoliczności powołane przez skarżącego odpowiadają tym, o których

jest mowa w art. 3989 § 1 k.p.c.

Pozwany wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

z powołaniem się na istotne zagadnienia prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.),

sprowadzające się do konieczności ustalenia: „czy przy dokonywaniu oceny klauzul

przeliczeniowych, tj. klauzul przewidujących stosowanie kursu kupna do wypłaty

kredytu lub kursu sprzedaży do spłaty rat kapitałowo - odsetkowych, wynikającego

z tabeli kursowej Banku, z perspektywy abuzywności, należy uwzględnić, że: - kredyt

został spłacony zgodnie z umową, a zobowiązanie wynikające z umowy wygasło

i w konsekwencji umowa o kredyt, która została spłacona, w tym zakresie powinna

być wyłączona spod oceny z perspektywy abuzywności i jej skutków zgodnie z art.

3851 § 1 i § 2 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13; - art. 111 ust. 1 pkt 4

Prawa bankowego daje bankowi podstawę do ustalania kursów w tabeli kursowej

banku i żaden przepis prawa nie przewidywał w dacie zawarcia umowy kredytu

obowiązku wskazywania w jej treści sposobu ustalania kursów walut,

a w konsekwencji umowy o kredyt frankowy odzwierciedlały ówcześnie obowiązujący

model ustawowy i w tym zakresie powinny być wyłączone spod oceny z perspektywy

abuzywności zgodnie z art. 1 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia

1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej:

dyrektywa 93/13)?”.

Pozwany powołał się również na potrzebę wykładni (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.)

art. 3851 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13; art. 3851 § 1 k.c. oraz art.

3 ust. 1 dyrektywy 93/13, art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 1 pkt 1 lit. a oraz art. 4 ustawy

I CSK 1198/26

3

z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw,

art. 69 ust. 1 ustawy - Prawo bankowe, wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądów co do sposobu rozumienia tych przepisów.

Zgodnie z ustaloną linią orzecznictwa powołanie się na występowanie

w sprawie istotnego zagadnienia prawnego jako przesłanki przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania wymaga wskazania na problem o charakterze

abstrakcyjnym, nierozstrzygnięty w dotychczasowym orzecznictwie i wymagający

pogłębionej wykładni. Skarżący powinien to zagadnienie sformułować oraz

przedstawić argumentację jurydyczną uzasadniającą tezę o możliwości rozbieżnych

ocen prawnych w związku ze stosowaniem przepisów, na tle których ono

powstało. Zagadnienie powinno być ponadto „istotne” z uwagi na wagę problemu

interpretacyjnego, którego dotyczy dla systemu prawa. Skoro jednak skarga

kasacyjna jest wnoszona w konkretnej sprawie, to zarówno charakter

rozpoznawanego roszczenia, jak i ustalony przez sądy meriti stan faktyczny, którym

Sąd Najwyższy byłby związany (art. 3983 § 3 i art. 39813 § 2 k.p.c.), musi pozostawać

w związku z przedstawionym przez skarżącego zagadnieniem prawnym i pozwalać

na jego rozstrzygnięcie.

O potrzebie wykładni przepisów prawnych jako przesłance przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania można mówić wtedy, gdy z mającego zastosowanie lub

mogącego mieć zastosowanie w sprawie przepisu dekodowane są różne normy

prawne, a brak jest wypowiedzi w doktrynie i orzecznictwie, które by te różnice

usuwały i wyjaśniały przyczyny ich występowania. Ponadto, zagadnienie prawne ani

potrzeba wykładni przepisów prawnych nie powstają, gdy Sąd Najwyższy zajmował

co do nich stanowisko i wyrażał poglądy we wcześniej wydanych orzeczeniach, a nie

zaszły żadne okoliczności uzasadniające ich zmianę.

Przepisy, o których wykładnię zabiega pozwany, i na tle których sformułował

zagadnienia prawne, były w ostatnich latach przedmiotem wykładni Trybunału

Sprawiedliwości UE oraz Sądu Najwyższego. Problemy sformułowane przez

skarżącego można zatem uznać za wyjaśnione, a istniejące przez pewien czas

rozbieżności w wykładni i stosowaniu przepisów powołanych przez skarżącego we

wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania - za usunięte.

Sąd Najwyższy wyjaśnił, że wykonanie umowy nie wyłącza możliwości

kontrolowania jej postanowień pod kątem abuzywności. W tym kontekście należy

I CSK 1198/26

4

wskazać, że o konsekwencjach abuzywności postanowień umownych w aspekcie

możliwości utrzymania umowy – po wyeliminowaniu postanowień uznanych za

nieuczciwe – decyduje to, czy w obiektywnym ujęciu umowa mogła wiązać strony

z uwzględnieniem jej treści po usunięciu postanowień nieuczciwych. W związku z

tym rozstrzygające znaczenie ma treść postanowień umowy, a nie to, czy

świadczenia wynikające z umowy zostały spełnione (por. np. wyrok Sądu

Najwyższego z 20 marca 2024 r., II CSKP 2144/22, postanowienia Sądu

Najwyższego z 21 marca 2024 r., I CSK 681/23, z 20 września 2024 r., I CSK

2542/23, z 20 lutego 2026 r., I CSK 1543/25).

Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),

dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,

poz. 2). Wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie daje podstaw do

przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego

stosowania przez przedsiębiorcę. Decydujące znaczenie ma nie to, w jaki sposób

przedsiębiorca stosuje postanowienie i dla kogo jest to korzystne, lecz to, w jaki

sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Z przepisu wynika,

że przedmiotem oceny jest samo postanowienie, a więc wyrażona w określonej

formie (przeważnie słownej) treść normatywna, tzn. norma lub jej element

określający prawa lub obowiązki stron (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15), a jej punktem odniesienia –

sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki konsumenta. Samo

postanowienie może bezpośrednio kształtować prawa i obowiązki tylko w sensie

normatywnym, wpływając na zakres i strukturę praw lub obowiązków stron. Taka

interpretacja pozostaje w zgodzie z powszechnie akceptowanym poglądem, że art.

3851 k.c. jest instrumentem kontroli treści umowy (stosunku prawnego). To, w jaki

sposób postanowienie jest stosowane, jest kwestią odrębną, do której art. 3851 § 1

zdanie pierwsze k.c. wprost się nie odnosi (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z 20

czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Sankcje będące

konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają ze skutkiem ex tunc,

co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia

umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia dla takiego

charakteru tych postanowień umownych (wyjątek stanowi wola konsumenta).

I CSK 1198/26

5

W judykaturze Sądu Najwyższego obecnie dominuje pogląd, że klauzule

kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego

indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają

główne świadczenie kredytobiorcy (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia

2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20, z 13 maja 2022 r., II CSKP

464/22 i z 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22 oraz powołane tam orzecznictwo).

Pogląd ten uwzględnia stanowisko Trybunału Sprawiedliwości UE, w orzecznictwie

którego podkreśla się, że za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu

„głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy

uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które

z tego względu charakteryzują tę umowę (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE

z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, pkt 54; z 23

kwietnia 2015 r., C-96/14, pkt 33; z 20 września 2017 r., C-186/16, pkt 35). Za takie

uznawane są klauzule indeksacyjne (waloryzacyjne), jak i postanowienia odnoszące

się do ustalonego w walucie obcej mechanizmu waloryzacji świadczeń (określane

niekiedy jako „klauzule ryzyka walutowego”), które wiążą się z obciążeniem

kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym

ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE

z 20 września 2017 r., C-186/16, pkt 37; z 20 września 2018 r., C-51/17, pkt 68; z 14

marca 2019 r., C-118/17, pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18, pkt 44).

Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały wyrażone w umowie kredytu

w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod kątem spełnienia przesłanek

z art. 3851 § 1 k.c. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE wyjaśniono, że

wymaganie wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem

nakazuje, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie

mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także, w zależności od przypadku,

związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych

warunkach, tak, by konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne

i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne.

Postanowienia umowy (regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia kwoty

udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę

obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają

charakter niedozwolonych postanowień umownych.

I CSK 1198/26

6

Sąd Najwyższy wyjaśnił, że postanowienia umowy (regulaminu), określające

zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie

kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie

kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień

umownych, kształtują bowiem prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny

z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi

obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na

uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia

konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na

złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności

poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia

konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego

ustalenia kursów walut są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego

działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym

ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Skonstruowane w ten sposób, w ślad

za wzorcem stosowanym przez bank, uregulowania umowne są niedopuszczalne,

niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursu jest

pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych

maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych

kryteriów.

Abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku, z mocy samego prawa,

dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że następczo udzieli on

świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci ich skuteczność

z mocą wsteczną (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasada

prawna – z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56). Powodowie

takiej zgody nie udzielili, o czym świadczą ich twierdzenia i zarzuty podnoszone

w toku procesu.

Jak wyjaśniono w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jeżeli eliminacja

niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji regulacji

umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści

praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają związane

pozostałą częścią umowy. Koresponduje to z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, który

przewiduje, że nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub

I CSK 1198/26

7

dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa

w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po

wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków (zob. m.in. uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu

Najwyższego z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 oraz z 24 października 2018 r., II

CSK 632/17).

W wyroku z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Bank BPH S.A., Trybunał

Sprawiedliwości UE orzekł, że wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13

należy dokonywać w ten sposób, że z jednej strony nie stoją one na przeszkodzie

temu, by sąd krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej

między przedsiębiorcą a konsumentem, w wypadku gdy odstraszający cel tej

dyrektywy jest realizowany przez krajowe przepisy ustawowe regulujące

korzystanie z niego, o ile element ten stanowi odrębne zobowiązanie umowne, które

może być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego charakteru.

Z drugiej strony przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by sąd odsyłający usunął

jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą

a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany treści tego

warunku przez zmianę jego istoty.

W razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul

przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia.

Jest tak zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych klauzul doprowadziłoby nie

tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale

również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio

związane z indeksacją kredytu do waluty. W konsekwencji art. 6 ust. 1 dyrektywy

93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego

charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej

i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą

międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie

może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, iż ich usunięcie

spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy (zob. wyroki

Trybunału Sprawiedliwości UE z 14 marca 2019 r., C-118/17, pkt 52; z 5 czerwca

2019 r., C-38/17, HS, pkt 43; z 3 października 2019 r., C-260/18, pkt 44 i 45;

wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/19).

I CSK 1198/26

8

W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów – zasada prawna – z 7 maja

2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że

zastąpienie klauzul niedozwolonych rozwiązaniami przewidzianymi w innych

przepisach wchodzi w rachubę tylko wtedy, gdy (koniunkcja przesłanek): 1) po

wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o czym decyduje

obiektywne podejście w świetle prawa krajowego, a zatem wola jednej ze stron,

w tym konsumenta, nie ma w tym zakresie rozstrzygającego znaczenia (por.

też wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z 15 marca 2012 r., C-453/10, Jana

Pereničova, pkt 33-34, z 14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna Dunai, pkt 40, 51,

z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179, Abanca Corporación Bancaria, pkt 57,

z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 39-41, z 29 kwietnia 2021

r., C-19/20, I.W. i R.W., pkt 83, 89, z 2 września 2021 r., C-932/19, OTP Jelzálogbank

i in., pkt 49-50, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 74,

z 8 września 2022 r., w połączonych sprawach C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P.,

pkt 67, 74 oraz z 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 29, 37); 2)

całkowity upadek umowy naraża konsumenta na „szczególnie niekorzystne

konsekwencje”, w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia

w czasie sporu (por. wyrok Sądu Najwyższego z 8 marca 2023 r., II CSKP 617/22;

por. też wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z 3 października 2019 r., C-260/18,

Kamil Dziubak, pkt 51, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt

67, z 27 kwietnia 2023 r., C-705/21, AxFina Hungary, pkt 41 oraz z 23 listopada 2023

r., C-321/22, Provident Polska, pkt 87, z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących

interesów konsumenta i z zastrzeżeniem, że „do celów tej oceny decydująca jest

wola wyrażona przez konsumenta w tym względzie” w tym sensie, że jeżeli sąd

poinformował konsumenta w sposób obiektywny i wyczerpujący o skutkach

prawnych oraz szczególnie szkodliwych skutkach ekonomicznych, jakie może mieć

dla niego unieważnienie umowy, sąd ten nie może, po uwzględnieniu jego woli

stwierdzenia nieważności umowy, sprzeciwić się zrzeczeniu się przez niego ochrony

przyznanej im przez dyrektywę 93/13 (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE

z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 78 w związku z pkt 74-

75, z 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A. (M.B. i in.), pkt 43-

45 i teza oraz z 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 29;

postanowienie Trybunału Sprawiedliwości UE z 18 października 2023 r., C-117/23,

Eurobank Bulgaria, pkt 66, a z drugiej strony sąd nie może chronić konsumenta przed

I CSK 1198/26

9

upadkiem umowy, jeżeli ocenia, że nie naraża on go na „szczególnie niekorzystne

konsekwencje”, choćby konsument domagał się tej ochrony (por. wyrok Trybunału

Sprawiedliwości UE z 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 38, 40-

41); 3) istnieje przepis dyspozytywny albo przepis „mający zastosowanie, gdy strony

danej umowy wyrażą na to zgodę”, który mógłby zastąpić wyłączone niedozwolone

postanowienie umowne, umożliwiając utrzymanie umowy (z korzyścią dla

konsumenta); jeżeli niedozwolone postanowienie umowne odzwierciedlało

obowiązujący przepis ustawowy mający zastosowanie w przypadku porozumienia

stron, w rachubę wchodzi także zastąpienie niedozwolonego postanowienia „tym

stanowiącym punkt odniesienia przepisem ustawowym w nowym brzmieniu

przyjętym już po zawarciu umowy” (np. wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 26

marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17 Abanca Corporación Bancaria, pkt 59-64 i teza).

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 3989 § 1 i 2 k.p.c., orzeczono

jak w postanowieniu.

[dr]

[SOP]