Spóźnione odrzucenie spadku w imieniu małoletniego. SN nie przyjął skargi kasacyjnej

Wnioskodawca małoletni F.K., reprezentowany przez przedstawicielkę

ustawową matkę D.K., wniósł skargę kasacyjną od postanowienia Sądu

Okręgowego w Słupsku z 22 grudnia 2022 r. Wniosek o jej przyjęcie do

rozpoznania uzasadnił potrzebą wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt

2 k.p.c.) w celu ustalenia, czy Sądy meriti uznając, że przedstawiciele ustawowi

małoletniego uchybili terminowi z art. 1015 § 1 k.c., powinien zastosować art. 5 k.c.

Skarżący wskazał również, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona (art.

3989 § 1 pkt 4 k.p.c.), gdyż Sądy meriti nie przeprowadziły wnikliwego

postępowania dowodowego w celu ustalenia, jakie były przyczyny niedochowania

I CSK 1232/25

2

przez przedstawicieli ustawowych małoletniego terminu do odrzucenia spadku w

jego imieniu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na potrzebie

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga wskazania, że określony przepis

prawa, mimo, iż budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo

niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności

w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych,

które należy powołać (zob. postanowienia SN: z 26 czerwca 2015 r., III CSK 77/15,

i z 20 maja 2016 r., V CSK 692/15). Konieczne jest dokonanie analizy rozbieżnych

orzeczeń i wykazanie, że rozbieżność wynika z różnej wykładni przepisu (zob.

postanowienia SN: z 15 października 2002 r., II CZ 102/02; z 28 marca 2007 r.,

II CSK 84/07; z 11 stycznia 2008 r., I UK 283/07; z 15 kwietnia 2021 r.,

IV CSK 617/20).

Skarga kasacyjna wnioskodawcy kryteriów tych nie spełnia. Skarżący pod

pozorem potrzeby wykładni przepisów prawa w istocie pyta o trafność stanowiska

Sądu Okręgowego wyrażonego w związku z rozstrzygnięciem tej konkretnej sprawy

i polemizuje z nim. Uzasadnienie tej przyczyny kasacyjnej nie może opierać się na

jedynie na odmiennym poglądzie skarżącego w relacji do motywów zaskarżonego

orzeczenia. Potrzeba wykładni przepisów powstaje bowiem w sytuacji, w której

brzmienie określonych regulacji jest niejasne i wątpliwe albo na tle konkretnego

przepisu brakuje jednolitej czy też ustalonej linii orzeczniczej. Takich argumentów

skarga kasacyjna nie zawiera. W szczególności, że powołane przez skarżącego

przepisy prawa, były już przedmiotem licznych wypowiedzi judykatury, co skarżący

zresztą uwzględnił, przytaczając orzeczenia Sądu Najwyższego, w których

wyrażono pogląd, że w wyjątkowych wypadkach sąd może nie uwzględnić terminu,

o którym mowa w art. 1015 § 1 k.c., przez wzgląd na zasady współżycia

społecznego (zob. np. postanowienie SN z 4 listopada 2021 r., II CSKP 44/21).

W judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się, że zasady współżycia

społecznego w rozumieniu art. 5 k.c. są pojęciem pozostającym w nierozłącznym

I CSK 1232/25

3

związku z całokształtem okoliczności danej sprawy i w takim całościowym ujęciu

wyznaczają podstawy, granice i kierunki jej rozstrzygnięcia w wyjątkowych

sytuacjach, które przepis ten ma na względzie. Dlatego dla zastosowania art. 5 k.c.

konieczna jest ocena całokształtu szczególnych okoliczności danego wypadku

w ścisłym powiązaniu nadużycia prawa z konkretnym stanem faktycznym.

W konsekwencji stosowanie klauzuli generalnej z art. 5 k.c. pozostaje domeną

sądów meriti, a Sąd Najwyższy mógłby zakwestionować oceny tych sądów jedynie,

gdyby były rażąco błędne i krzywdzące (zob. np. wyroki SN: z 26 kwietnia 2023 r.,

II CSKP 1375/22, i z 20 listopada 2024 r., II CSKP 1092/22).

Skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, gdy dla przeciętnego

prawnika z samej treści skargi – bez pogłębionej analizy i jurydycznych dociekań –

w sposób jednoznaczny wynika, że wskazane w niej podstawy zasługują na

uwzględnienie z uwagi na kwalifikowany charakter naruszenia przepisów prawa.

Zasadność skargi kasacyjnej jest oczywista, a więc dostrzegalna prima vista dla

każdego prawnika, który bez przeprowadzania wnikliwej analizy powinien dojść do

wniosku, że zaskarżone orzeczenie jest jaskrawo nieprawidłowe (zob.

postanowienie SN z 15 lipca 2015 r., IV CSK 17/15). Powołując się na oczywistą

zasadność skargi kasacyjnej należy wykazać, że popełnione przy ferowaniu

zaskarżonego orzeczenia uchybienia w zakresie stosowania prawa miały charakter

kwalifikowany i nie podlegały różnym ocenom (zob. postanowienia SN: z 12 grudnia

2000 r., V CKN 1780/00; z 22 marca 2001 r., V CZ 131/00, i z 10 kwietnia 2018 r.,

I CSK 730/17). Przy czym, o ile dla uwzględnienia skargi kasacyjnej wystarczy, że

jej podstawa jest usprawiedliwiona, to dla jej przyjęcia do rozpoznania konieczne

jest wykazanie kwalifikowanego naruszenia prawa przez sąd drugiej instancji,

dostrzegalnego w sposób oczywisty dla każdego prawnika (zob. postanowienie SN

z 28 stycznia 2022 r., I CSK 947/22).

Opisowo ujęte w uzasadnieniu tej przyczyny kasacyjnej argumenty nie

przekonują, że Sąd Okręgowy naruszył przepisy prawa w sposób uzasadniający

konieczność uchylenia zaskarżonego orzeczenia. Skarżący nawet nie podjął próby

wyjaśnienia, jakie przepisy prawa zostały naruszone w stopniu kwalifikowanym,

przemawiającym za oczywistą zasadnością skargi. Uzasadnienie wniosku

o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ogranicza się do skróconego opisu

I CSK 1232/25

4

problemów, co wyklucza możliwość uznania oczywistej zasadności skargi

kasacyjnej. Należy zwrócić uwagę, że wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania wraz z uzasadnieniem jest odrębną konstrukcyjnie i funkcjonalnie

częścią skargi kasacyjnej i nie jest rzeczą Sądu Najwyższego poszukiwanie

w innych jej częściach argumentów na uzasadnienie podniesionych w nim

twierdzeń, w tym w podstawach kasacyjnych i ich uzasadnieniu (zob.

postanowienie SN z 22 kwietnia 2015 r., IV CSK 613/14).

Należy też zwrócić uwagę, że uzasadnienie zarzutów powołanych

w podstawach skargi kasacyjnej koncentruję się na ocenie dowodów dokonanej

przez Sądy meriti. Zgodnie z art. 3983 § 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie

mogą być natomiast zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów, a Sąd

Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę

zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c.). Ze względu na tę regulację zarzuty

naruszenia art. 233 § 1 i 2 k.p.c. nie mogą być w ogóle podstawą skargi kasacyjnej

(zob. postanowienie SN z 23 listopada 2005 r., III CSK 13/05, OSNC 2006, nr 4,

poz. 76 oraz m.in. wyroki SN: z 16 listopada 2012 r., III CSK 73/12, z 14 lutego

2013 r., II CSK 292/12; z 23 czerwca 2016 r., V CSK 536/15, i z 13 kwietnia 2017 r.,

I CSK 93/17). Argumentacja skarżącego, odwołująca się do niedopuszczalnego

w postępowaniu kasacyjnym kwestionowania oceny dowodów, nie może zatem

przemawiać za oczywistą zasadnością skargi kasacyjnej (zob. postanowienie SN

z 30 stycznia 2025 r., I CSK 366/24).

Wbrew wnioskom skarżącego, Sąd Okręgowy rozpoznał sprawę w granicach

apelacji, uwzględniając cały zgromadzony w sprawie materiał procesowy (art. 378 §

1 i art. 382 k.p.c.). Ustosunkował się także do sformułowanych w apelacji

wnioskodawcy zarzutów i wniosków, w sposób wskazujący na to, że zostały one

w całości rozważone. Nie ma więc racji skarżący, że Sąd drugiej instancji nie

uwzględnił wskazanych powodów niedochowania przez przedstawicieli ustawowych

małoletniego, terminu do odrzucenia spadku w jego imieniu. Przeciwnie,

z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd Okręgowy

szczegółowo wyjaśnił okoliczności dotyczące postępowania przedstawicieli

ustawowych małoletniego w okresie między odrzuceniem spadku przez ojca

małoletniego, jako bezpośrednio zstępnego zmarłego spadkodawcy, a odrzuceniem

I CSK 1232/25

5

spadku w imieniu małoletniego przez jego przedstawicielkę ustawową.

Akcentowane przez skarżącego okoliczności – trwająca od marca 2020 r.

pandemia COVID, która miała mieć wpływ nie tylko na funkcjonowanie jednostek,

ale też i sądów, nie mają in casu związku z przedmiotem postępowania

przedstawicieli ustawowych skarżącego. Poza abstrakcyjnym odwołaniem się do

możliwych czy potencjalnych ograniczeń w działalności sądów w tym okresie,

skarżący nie wyjaśnił w jaki sposób wpłynęły one na uchybienie terminowi do

złożenia oświadczenia w przedmiocie przyjęcia spadku. Po pierwsze samo

przekonanie – na podstawie doniesień medialnych – że sądy i urzędy nie wysyłają

korespondencji w tym okresie, nie oznacza, że taki przypadek miał miejsce

w sprawie. Po drugie, sąd spadku wysłał korespondencję do skarżącego na adres

wskazany przez jego ojca – K.K., który odrzucił spadek przed notariuszem. Nie

została ona jednak odebrana mimo dwukrotnego awizowania. Powoływane zaś

okoliczności dotyczące faktycznego miejsca pobytu skarżącego czy odbioru

korespondencji kierowanej do niego na terenie kraju pozostają poza ustaleniami

faktycznymi Sądu meriti, zatem nie mogą świadczyć o oczywistej zasadności skargi

kasacyjnej. Po trzecie, akcentowane oczekiwanie na zawiadomienie/informację z

sądu o odrzuceniu spadku przez K.K. nie mogło mieć znaczenia dla podjęcia w

terminie czynności zmierzających do odrzucenia spadku przez skarżącego. W tym

zawiadomieniu sąd jedynie informował o odrzuceniu spadku przez ojca skarżącego,

o której to czynności oboje rodzice skarżącego mieli pełną wiedzę. Jak też, że

wyłączenie z kręgu spadkobierców zstępnych K.K., wymagała złożenia przez dzieci

K.K. – osobiście, lub ich przedstawicieli ustawowych, jeżeli byli niepełnoletni –

oświadczenia o odrzuceniu spadku. Dorośli synowie K. K. odrzucili bowiem spadek

przed tym samym notariuszem, bez oczekiwania na formalne zawiadomienie. Sąd

Okręgowy zasadnie więc przyjął, że przedstawiciele ustawowi skarżącego nie

podjęli będących w ich zasięgu starań pozwalających na skuteczne odrzucenie

spadku w imieniu skarżącego. Ich postępowanie należy określić jako lekkomyślne,

a nie jako noszące znamiona błędu istotnego, co nie stanowi podstawy do

uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia (niezłożenia oświadczenia) woli

(zob.

np.

postanowienia

SN:

z 13 maja 2024 r., I CSK 362/23, i z 10 kwietnia 2025 r., I CSK 136/25).

I CSK 1232/25

6

Argumenty skarżącego zatem nie przekonują, że Sąd Okręgowy naruszył

prawo materialne i procesowe w sposób, który prima facie przekłada się na

konieczność uchylenia lub zmiany zaskarżonego orzeczenia. Skarżący nie wykazał,

że zastosowanie powołanych w zarzutach kasacyjnych przepisów prawa, których

naruszenie miałoby wskazywać na oczywistą zasadność skargi kasacyjnej, było

oczywiście błędne, lub doprowadziło to tego, że zaskarżone postanowienie jest

oczywiście nieprawidłowe.

Z powyższych względów, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie znajdując również

okoliczności, które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę z urzędu,

w szczególności nieważności postępowania (art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c.).

[wr]

[SOP]