Kredytobiorczyni mogła domagać się 25 tys. zł, nie 149 tys. zł. SN odmówił przyjęcia skargi

Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli

w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni

przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 k.p.c.). Obowiązkiem

I CSK 1249/25

2

skarżącego jest sformułowanie i uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania w nawiązaniu do powyższych przesłanek,

a rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego w kwestii przyjęcia bądź odmowy przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania wynika z oceny, czy okoliczności powołane przez

skarżącego odpowiadają tym, o których jest mowa w art. 3989 § 1 k.p.c.

Powódka powołała się na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia

prawnego (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), które przedstawiła jako pytanie: „czy wobec

stwierdzenia nieważności (bezskuteczności) całej umowy kredytu rozliczenie

przeciwstawnych roszczeń kondykcyjnych stron ma nastąpić w oparciu o tzw. teorię

dwóch kondykcji czy też teorię salda?”.

Powódka wniosła również o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania z powołaniem się na jej oczywistą zasadność (art. 3989 § 1 pkt 4

k.p.c.) z uwagi na zastosowanie teorii salda przez Sąd Apelacyjny i odstąpienie od

przyjętej w orzecznictwie sądów powszechnych i Sądu Najwyższego tzw. teorii

dwóch kondykcji.

Zgodnie z ustaloną linią orzecznictwa, powołanie się na

występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego jako na przesłankę

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wymaga określenia problemu

o charakterze abstrakcyjnym, nierozstrzygniętego w dotychczasowym

orzecznictwie i wymagającego pogłębionej wykładni. Skarżący powinien to

zagadnienie sformułować oraz przedstawić argumentację jurydyczną

uzasadniającą tezę o możliwości rozbieżnych ocen prawnych w związku ze

stosowaniem przepisów, na tle których ono powstało. Zagadnienie powinno być

ponadto „istotne” z uwagi na wagę problemu interpretacyjnego, którego dotyczy dla

systemu prawa. Skoro jednak skarga kasacyjna jest wnoszona w konkretnej

sprawie, to zarówno charakter rozpoznawanego roszczenia, jak i ustalony przez

sądy meriti stan faktyczny, którym Sąd Najwyższy byłby związany (art. 3983 § 3

i art. 39813 § 2 k.p.c.), musi pozostawać w związku z przedstawionym przez

skarżącego zagadnieniem prawnym i pozwalać na jego rozstrzygnięcie.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że uzasadnienie

oczywistej zasadności skargi kasacyjnej jako przesłanki jej przyjęcia do

I CSK 1249/25

3

rozpoznania wymaga powołania się na kwalifikowaną postać naruszenia

zaskarżonym orzeczeniem przepisów prawa materialnego lub procesowego

i przeprowadzania wywodu zmierzającego do jego wykazania. Oczywistość

naruszenia ma miejsce wówczas, gdy jest ono widoczne prima facie, przy

wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej, bez potrzeby wchodzenia

w szczegóły czy dokonywania pogłębionej analizy tekstu wchodzących w grę

przepisów i doszukiwania się ich znaczenia. Szczególna podstawa przedsądu z art.

3989 § 1 pkt 4 k.p.c. wymaga przy tym samodzielnego, czyli odrębnego od podstaw

kasacyjnych wskazania i wykazania naruszenia konkretnego przepisu prawa

(procesowego lub materialnego), które jest oczywiste i bez wątpliwości prowadzi do

stwierdzenia, że objęte skargą orzeczenie jest wadliwe i dlatego skarga powinna

zostać przyjęta do rozpoznania.

Problemy sformułowane przez skarżącą zostały wyjaśnione, a istniejące

przez pewien czas rozbieżności w wykładni i stosowaniu przepisów powołanych

przez skarżącą we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania - za

usunięte. W tym kontekście należy odwołać się do wyroku z 14 grudnia 2023 r.,

C-28/22, w którym Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej orzekł, że art. 6 ust.

1 i art. 7 ust. 1 z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach

konsumenckich (Dz.U. L 95 z 21.4.1993; dalej – dyrektywa 93/13) w związku

z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na

przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w sytuacji gdy

umowa kredytu hipotecznego zawarta przez przedsiębiorcę z konsumentem nie

może już pozostać wiążąca po usunięciu nieuczciwych warunków zawartych w tej

umowie, przedsiębiorca ten może powołać się na prawo zatrzymania umożliwiające

mu uzależnienie zwrotu świadczeń otrzymanych od tego konsumenta od

przedstawienia przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam otrzymał od tego

przedsiębiorcy lub gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie

przez tego samego przedsiębiorcę prawa zatrzymania powoduje utratę przez

rzeczonego konsumenta prawa do uzyskania odsetek za opóźnienie od momentu

upływu terminu nałożonego na danego przedsiębiorcę do wykonania świadczenia

po tym, jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń

zapłaconych mu w wykonaniu tej umowy (zob. też - w kwestii w ogóle

I CSK 1249/25

4

dopuszczalności podniesienia przez przedsiębiorcę przeciwko konsumentowi

zarzutu zatrzymania - postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z 8 maja 2024 r., C-424/22). Ponadto w wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22,

Trybunał wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy

interpretować w ten sposób, że w kontekście nieważności umowy kredytowej ze

względu na przewidziane w niej abuzywne postanowienia, stoją one na

przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie

praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależniona od złożenia przez

tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, że nie wyraża

zgody na utrzymanie w mocy tego abuzywnego warunku oraz że jest świadomy

konsekwencji tego uznania nieważności umowy oraz wyraża on zgodę na uznanie

umowy za nieważną.

Z kolei w wyrokach z 15 czerwca 2023 r., C - 520/21, z 7 grudnia 2023 r.,

C-140/22 oraz w postanowieniu z 11 grudnia 2023 r., C-756/22 Trybunał

stwierdził, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten

sposób, że w kontekście nieważności umowy kredytowej zawartej przez

przedsiębiorcę z konsumentem, stoją one na przeszkodzie takiej wykładni prawa

krajowego, że instytucja bankowa może domagać się od konsumenta

rekompensaty przekraczającej zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania

umowy oraz ustawowe odsetki za zwłokę liczone od dnia wezwania do zapłaty

(zob. też - w kwestii niedopuszczalności roszczenia przedsiębiorcy przeciwko

konsumentowi o waloryzację kwoty wypłaconego kapitału - wyrok Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 12 stycznia 2024 r., C - 488/23).

Z powyższych orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wynika,

że w świetle dyrektywy 93/13 w razie nieważności umowy kredytowej

przedsiębiorcy (bankowi) przysługuje w stosunku do konsumenta roszczenie

o zwrot nominalnej kwoty wypłaconego kapitału z odsetkami za opóźnienie

liczonymi od dnia wezwania konsumenta do zapłaty, natomiast konsumentowi

przysługuje przeciwko bankowi roszczenie o zwrot świadczenia spełnionego

w postaci rat kapitałowo-odsetkowych na podstawie nieważnej umowy kredytowej

z odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia wezwania banku do zapłaty.

I CSK 1249/25

5

W wyroku z 19 czerwca 2025 r. Trybunał zakwestionował

dominującą w judykaturze sądów krajowych zasadę dwóch kondykcji przy

rozliczeniu wzajemnych świadczeń spełnionych przez strony na podstawie

nieważnej umowy kredytowej. Co prawda przedmiotem rozpoznania była

problematyka zastosowania teorii dwóch kondykcji w sprawie z powództwa banku

przeciwko konsumentowi, jednakże z powołanego orzeczenia można wyprowadzić

wniosek, że teoria salda działa w obie strony. Zatem przyjęcie teorii salda oznacza,

że termin wymagalności roszczeń z tytułu zwrotu wzajemnych świadczeń

pieniężnych spełnionych na podstawie nieważnej umowy, do wysokości niższego

świadczenia, powstaje w tym samym czasie, a więc opóźnienie w spełnieniu

świadczenia zwrotnego odnosi się do tej części, która przekracza wysokość

świadczenia zwrotnego drugiej strony.

Nie sposób uznać, że konsumentowi przysługuje dodatkowa korzyść

w postaci odsetek za opóźnienie w zwrocie spełnionego świadczenia (tj. w zakresie

świadczenia, którego wysokość odpowiada wysokości świadczenia wypłaconego

przez bank na rzecz konsumenta w wykonaniu umowy kredytowej) na podstawie

nieważnej umowy kredytowej, gdyż wskutek orzeczonej nieważności konsument

uzyskuje w istocie kredyt darmowy, zaś bank nie może domagać się zapłaty

przewidzianych w umowie odsetek od kwoty kapitału, jak również nie może

skutecznie żądać od konsumenta wynagrodzenia za bezumowne korzystania

z kwoty kapitału, ani waloryzacji kwoty wypłaconego kapitału. Jednocześnie z faktu,

że bank stał na stanowisku, iż umowa kredytowa jest ważna, nie można

wyprowadzić tezy, że w razie nieważności tej umowy i powstania stanu

wymagalności roszczenia zwrotnego konsumenta (na skutek wezwania do zapłaty

– art. 455 k.c.), bank rezygnuje z postawienia własnej wierzytelności zwrotnej (do

wysokości świadczenia zwrotnego konsumenta) w stan wymagalności i godzi się

w tym zakresie na powstanie roszczenia odsetkowego konsumenta (argumentum a

maiori od minus).

Zgodnie z art. 455 k.c. jeżeli termin świadczenia nie jest oznaczony ani nie

wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione

niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. W przypadku teorii salda

postawienie w stan wymagalności roszczenia pieniężnego zwrotnego jednej strony

I CSK 1249/25

6

nieważnego kontraktu skutkuje powstaniem stanu wymagalności roszczenia

pieniężnego zwrotnego drugiej strony do wysokości niższej wierzytelności. W tym

zakresie termin spełnienia wzajemnego świadczenia (tj. z tytułu zwrotu kwoty

kapitału) wynika z właściwości zobowiązania w rozumieniu art. 455 k.c.

Powołana wykładnia prawa krajowego nie sprzeciwia się dyrektywie 93/13,

gdyż z jednej strony bank ponosi dotkliwą sankcję w postaci braku możliwości

domagania się wynagrodzenia z tytułu korzystania przez konsumenta z kwoty

wypłaconego kapitału. Z drugiej zaś strony środki kredytowe zostały udzielone na

nabycie lokalu mieszkalnego, którego konsumenci stali się właścicielami i korzystali

z niego oraz którego wartość znacząco wzrosła w stosunku do kwoty nominalnej

wypłaconego kapitału kredytu. Dysproporcja ta jest widoczna, gdyż konsument,

który będąc właścicielem lokalu (zakupionego za środki kredytowe) i korzystając

z niego (przez zamieszkiwanie, względnie uzyskując środki pieniężne z jego

wynajmu), mógłby domagać się jeszcze odsetek za opóźnienie od kwoty

(spełnionych świadczeń w wykonaniu nieważnej umowy kredytowej)

nieprzekraczającej w sumie nominalnej kwoty kapitału wypłaconego przez bank,

tylko dlatego, że bank nie wezwał formalnie konsumenta do zwrotu kwoty kapitału,

ponieważ uznał, że umowa kredytowa jest ważna.

W konsekwencji tzw. teoria salda przy wzajemnych świadczeniach

pieniężnych zwrotnych ma sens prawny, ekonomiczny i społeczny gdy powinność

odliczenia przez jedną stronę nieważnego kontraktu od swojego świadczenia

zwrotnego wysokości tego, co świadczyła na jej rzecz druga strona, następuje

z chwilą powstania stanu wymagalności roszczenia zwrotnego jednej ze stron

(w związku z wezwaniem drugiej strony do zwrotu świadczenia spełnionego na

podstawie nieważnego kontraktu), nawet gdyby druga strona z uwagi na jej

stanowisko o ważności tej umowy nie wystosowała formalnego wezwania o zwrot

spełnionego przez nią świadczenia Inne rozumienie teorii salda, w kontekście

roszczenia odsetkowego konsumenta naruszałoby zasadę proporcjonalności

sankcji z dyrektywy 93/13 w stosunku do przedsiębiorcy za stosowanie

abuzywnych postanowień w umowach z udziałem konsumentów, a tym samym

i konstytucyjną zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP).

I CSK 1249/25

7

Teoria salda powinna działać w stosunku do świadczeń zwrotnych obydwu

stron zarówno w odniesieniu do roszczenia zwrotnego konsumenta w stosunku do

banku, jak i roszczenia zwrotnego banku przeciwko konsumentowi. Jest ona

również korzystna dla konsumenta, nie narażając go przy tym na dodatkowe koszty

procesu sądowego związane z roszczeniem zwrotnym banku.

W niniejszej sprawie ustalono, że powódka uiściła na poczet spłaty rat

kapitałowo-odsetkowych wynikających z umowy kredytu hipotecznego w okresie od

dnia zawarcia umowy do 11 lipca 2022 r. łącznie kwotę 149.393,49 zł. Strona

pozwana natomiast wypłaciła na rzecz powódki tytułem udzielonego kapitału

kredytu 124.231,76 zł. W związku z tym powódka „nadpłaciła” kapitał do wysokości

kwoty 25.161,73 zł, co stanowi o jej zubożeniu kosztem pozwanego banku. Zatem

powódka mogła skutecznie domagać się od strony pozwanej zasądzenia kwoty

25.161,73 zł, nie zaś kwoty 149.393,49 zł.

W świetle powyższego należy stwierdzić, że twierdzenia skarżącej

o zasadności zastosowania teorii dwóch kondykcji przy wzajemnych rozliczeniach

stron nie mogły zostać uznane za kwalifikowane naruszenie, gdyż zastosowanie

teorii salda znajduje podstawę w orzecznictwie sądowym i w orzecznictwie TSUE.

Ocena prawna Sądu Apelacyjnego jest właściwa w kontekście mającego

zastosowanie w sprawie prawa i zasad jego wykładni.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 3989 § 1 i 2 k.p.c. oraz – co

do kosztów postępowania – art. 98 § 1, 11 i 3 k.p.c. w zw. z art. 39821 i art. 391 § 1

k.p.c., § 2 pkt 6 w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie (Dz.U. z 2023 r. poz. 1964), orzeczono jak w postanowieniu.

[dr]

[a.ł]

I CSK 1249/25

8