Potrącenie czynszu z prawomocnym wyrokiem z innego procesu. SN nie przyjął skargi spółki

Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie

występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności

w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna

jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 k.p.c.). Obowiązkiem skarżącego jest

sformułowanie i uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

w nawiązaniu do przytoczonych przesłanek, a rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego

w kwestii przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania

wynika z oceny czy okoliczności powołane przez skarżącego odpowiadają tym,

o których jest mowa w art. 3989 § 1 k.p.c.

Powódka wniosła o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na

potrzebę wykładni przepisów proceduralnych i materialnoprawnych budzących

poważne wątpliwości w zakresie wykładni (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.), a z ostrożności

procesowej z uwagi na oczywistą zasadność skargi kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4

k.p.c.).

O potrzebie wykładni przepisów prawnych jako przesłance przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania można mówić wtedy, gdy z mającego zastosowanie lub

mogącego mieć zastosowanie w sprawie przepisu dekodowane są różne normy

prawne, a brak jest wypowiedzi w doktrynie i orzecznictwie, które by te różnice

usuwały i wyjaśniały przyczyny ich występowania. Potrzeba wykładni przepisów

prawnych nie powstaje, gdy Sąd Najwyższy ustalił stanowisko i wyrażał poglądy we

wcześniej wydanych orzeczeniach na temat wykładni przepisów objętych

wnioskiem, a nie zaszły żadne okoliczności uzasadniające ich zmianę.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powódka nie

wskazała tych przepisów, których wykładnia jej zdaniem ma być ujednolicona.

Z uzasadnienia wniosku zdaje się wynikać, że tym przepisem ma być art. 365 § 1

k.p.c., a okolicznością usprawiedliwiająca żądanie to, że „Sąd Apelacyjny rozszerzył

zakres obowiązywania tego przepisu na okoliczności, które nie wynikały z sentencji

I CSK 1277/25

3

wyroku wydanego w innej sprawie i uznał umowę z 27 lutego 2009 r. za ważną

mimo zgłaszanych w stosunku do niej zarzutów”. Uzasadnienie wniosku nie

zawiera wywodu wykazującego oczywiste naruszenie przepisów prawa

procesowego i materialnego przez Sąd Apelacyjny, gdyż sprowadza się ono do

powtórzenia twierdzeń o faktach, na które powoływała się powódka w toku

postępowania, bez rozróżnienia na te, które znalazły potwierdzenie w ustaleniach

sądów meriti i tych, które takiego potwierdzenia nie znalazły oraz powtórzenia

oceny prawnych, które powódka z tymi faktami wiązała. Tymczasem uzasadnienie

oczywistej zasadności skargi kasacyjnej jako przesłanki jej przyjęcia do

rozpoznania wymaga powołania się na kwalifikowaną postać naruszenia

zaskarżonym orzeczeniem przepisów prawa materialnego lub procesowego

i przedstawienia argumentacji prawnej zmierzającej do wykazania tego

kwalifikowanego naruszenia powołanych w skardze przepisów prawa, możliwego

do stwierdzenia bez badania sprawy, bez pogłębionej merytorycznej analizy

zaskarżonego orzeczenia oraz podstaw kasacyjnych (por. postanowienia Sądu

Najwyższego z 10 stycznia 2003 r., V CZ 187/02, OSNC 2004, nr 3, poz. 49, z 5

października 2007 r., III CSK 216/07 i z 11 sierpnia 2011 r., IV CSK 163/11). Nie

może ono sprowadzać się do powtórzenia uzasadnienia podstaw kasacyjnych,

gdyż na tym etapie postępowania nie dochodzi do oceny ich zasadności. Takich

wymagań nie spełnia uzasadnienie wniosku powódki o przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania.

Art. 365 i art. 366 k.p.c. były wielokrotnie przedmiotem wykładni Sądu

Najwyższego. Poglądy wyrażone na ten temat w orzecznictwie zostały zebrane

w uchwale Sądu Najwyższego z 29 kwietnia 2022 r., III CZP 79/22 (OSNC 2023, nr

1, poz. 2). Sąd Najwyższy wyjaśnił w jej motywach, że art. 365 i 366 k.p.c. są ze

sobą ściśle powiązane, wyrażają dwa aspekty prawomocności materialnej

orzeczenia, z których moc wiążąca orzeczenia (art. 365 § 1 k.p.c.) wyraża

pozytywny aspekt prawomocności materialnej i przejawia się w tym, że sąd

w kolejnym postępowaniu zobowiązany jest przyjąć, że istotne z punktu widzenia

zasadności żądania zagadnienie prawne (kwestia wstępna) kształtuje się tak, jak to

zostało rozstrzygnięte w prawomocnym wyroku i może doprowadzić zarówno do

uwzględnienia, jak i oddalenia powództwa.

I CSK 1277/25

4

Stosownie do przeważającego stanowiska, przedmiotowe granice mocy

wiążącej prawomocnego orzeczenia należy oceniać według reguł przyjętych w art.

366 k.p.c., tj. w odniesieniu do przedmiotowych granic powagi rzeczy osądzonej

(zob. orzeczenia powołane w uchwale z 29 kwietnia 2022 r., III CZP 79/22). Objęte

jest nią tylko to, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot

rozstrzygnięcia, który należy postrzegać przez pryzmat żądania pozwu i faktów

przytoczonych w celu jego uzasadnienia (art. 187 § 1 pkt 1 i 2 w zw. z art. 321 § 1

k.p.c.). W tym ujęciu moc wiążąca dotyczy rozstrzygnięcia o żądaniu w połączeniu

z jego podstawą faktyczną, nie rozciąga się natomiast na kwestie prejudycjalne,

które sąd przesądził, dążąc do rozstrzygnięcia o żądaniu, i których rozstrzygnięcie

znajduje się poza sentencją, jako element jej motywów, ani na ustalenia faktyczne

i poglądy interpretacyjne stojące u podstaw prawomocnego orzeczenia. Treść

uzasadnienia, podobnie jak w przypadku powagi rzeczy osądzonej, może jednak

służyć sprecyzowaniu rozstrzygnięcia zawartego w sentencji (zob. orzeczenia

powołane w uchwale z 29 kwietnia 2022 r., III CZP 79/22). W orzecznictwie

wskazuje się, że za wąskim ujęciem mocy wiążącej przemawiają konstytucyjne

gwarancje dotyczące niezawisłości sędziowskiej (art. 178 ust. 1 Konstytucji),

procesowa zasada dyspozycyjności, a także chęć zapobiegania petryfikacji

rozstrzygnięć błędnych. Przemawiają one za tym, aby sąd mógł na

nowo i samodzielnie poczynić ustalenia dotyczące faktów i sformułować oceny

prawne, które rzutują na ostateczne rozstrzygnięcie sprawy. W przeciwnym razie

kolejny proces zostałby zredukowany tylko do powielenia ustaleń z pierwotnego

procesu i mechanicznego powielenia orzeczenia.

W rezultacie wyznaczający granice omawianego związania art. 365 § 1 k.p.c.

powinien być wykładany ściśle, zwłaszcza że podstawową wartością, jaką

realizować ma prawomocność materialna orzeczenia jest pewność prawna, a nie

jednolitość orzecznictwa, która osiągnięta być może również poprzez realizację

wymagania, by sąd rozpoznający kolejną sprawę między stronami szczególnie

wnikliwie i rozważnie ją osądził, uwzględniając także argumenty, które przytoczył

sąd w sprawie zakończonej wcześniej (zob. np. uchwałę SN z 8 listopada 2019 r.,

III CZP 27/19, OSNC 2020, nr 6, poz. 48). Sąd rozpoznający sprawę w kolejnym

procesie może więc przychylić się do poczynionych w poprzednim procesie ustaleń

I CSK 1277/25

5

prawnych i je podzielić. Jest to argumentacja, która może być powtórzona, choć

zawsze musi być stanowczą argumentacją sądu orzekającego w późniejszym

procesie.

Prawomocny wyrok pociąga za sobą tzw. prekluzję faktów (i opartych na nich

zarzutów), która wyklucza dopuszczalność dążenia do odmiennego rozstrzygnięcia

sprawy z odwołaniem do faktów istniejących w czasie wyrokowania i mieszczących

się w granicach podstawy faktycznej prawomocnie osądzonego żądania -

niezależnie od tego, czy fakty te zostały czy też nie zostały powołane

w prawomocnie zakończonym postępowaniu (zob. np. uchwałę Sądu Najwyższego

z 5 czerwca 1954 r., II CO 26/54, OSNCK 1955, nr 2, poz. 30). Prekluzja ta jest

ściśle związana z przedmiotem danego procesu i nie może oddziaływać w innych

granicach niż sama moc wiążąca i powaga rzeczy osądzonej.

Powódka na podstawie umowy z 27 lutego 2009 r. była zobowiązana do

zapłaty należności czynszowych na rzecz pozwanego i ze zobowiązania tego nie

wywiązywała się w objętym niniejszym sporem okresie od 9 kwietnia do 9 lipca

2019 r. Roszczenie to było dochodzone przez pozwanego w prawomocnie

zakończonym postępowaniu w sprawie XIII GC 25/18/AM i stało się wymagalne.

Sąd Apelacyjny wyjaśnił, dlaczego przyjął, że umowa najmu była ważna i jaka była

jej treść. Wyjaśnił też, z jakich przyczyn możliwe było podniesienie zarzutu

potrącenia obejmującego należności czynszowe i jakie skutki wywołało. Z wiążącej

Sąd Najwyższy podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia wynika, że

w sprawie XIII GC 25/18/AM w ramach przedmiotu sporu Sąd Okręgowy

w Katowicach uznał umowę najmu z 27 lutego 2009 r. za ważną i stanowiącą źródło

zobowiązań powódki względem pozwanego. Strony postępowania były związane

umową najmu urządzeń odlewniczych z 27 lutego 2009 r. Przedmiot umowy

wykluczał pobieranie z nich pożytków cywilnych w rozumieniu art. 53 § 1 k.c.

Umowa ta została zawarta w sposób ważny i do chwili obecnej funkcjonuje

w obrocie prawnym.

Pozwany skutecznie przedstawił do potrącenia swoje roszczenie z objętym

pozwem roszczeniem powódki w wysokości 393.600 zł. Pozwany złożył stosowne

oświadczenie 12 października 2020 r. i doprowadził do wzajemnego umorzenia

I CSK 1277/25

6

wierzytelności do wysokości niższej z nich. W rezultacie wierzytelność objęta

pozwem została umorzona w całości.

Zarzut potrącenia był dopuszczalny, ponieważ jego istnienie zostało

uprawdopodobnione dokumentami niepochodzącymi od pozwanego, a mianowicie

umową najmu z 27 lutego 2009 r. oraz wyrokiem Sądu Okręgowego w Katowicach

w sprawie XIII GC 25/18/AM, pomimo że roszczenie to nie wynikało z tego samego

stosunku prawnego.

Sąd drugiej instancji wskazał, że w obu powołanych postępowaniach

podstawą żądania wynajmującego była umowa najmu z 27 lutego 2009 r. W tych

postępowaniach roszczenia uwzględniono w całości, gdyż umowa została uznana

za ważną, a wysokość czynszu została w niej wyraźnie wskazana. Sąd drugiej

instancji miał na względzie, że od momentu uprawomocnienia się wyroku Sądu

Okręgowego w Katowicach nie zaistniały nowe okoliczności, które pozwoliłyby na

stwierdzenie, że przedstawione do potrącenia wierzytelności czynszowe należałoby

ocenić w sposób odmienny co do istnienia i wysokości, odbiegający od oceny

leżącej u podstaw wyroku w sprawie XIII GC 25/18/AM, uznanej za wiążącą

w niniejszej sprawie. Skoro wyrok potwierdzał istnienie wierzytelności o zapłatę

czynszu najmu, to niedopuszczalne było dokonanie odmiennej oceny tego, czy

umowa najmu została ważnie zawarta i uzasadniała żądanie czynszu od najemcy.

Prawomocny wyrok rozstrzygał tę kwestię definitywnie, a odwołanie się do niego

nie naruszało art. 365 k.p.c.

Argumenty przytoczone przez powódkę w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania stanowią próbę zakwestionowania ustaleń

faktycznych poczynionych przez sądy meriti.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 3989 § 1 i § 2 k.p.c.

orzeczono jak w postanowieniu.

I CSK 1277/25

7

[dr]