Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi Skarbu Państwa w sprawie spadku po E.M.

Postanowieniem z 28 listopada 2024 r. Sąd Okręgowy w Kaliszu oddalił

apelację wnioskodawcy Skarbu Państwa - Prezydenta miasta W. od postanowienia

Sądu Rejonowego w Kaliszu z 27 maja 2024 r., którym oddalony został jego

wniosek w sprawie z udziałem J.M., A.M., M.G., B.S., A.L. i M.K. o zmianę

postanowienia Sądu Rejonowego w Kaliszu z 25 stycznia 1993 r. ( I Ns 661/92)

przez stwierdzenie, że spadek po E.M. zmarłej 30 czerwca 1943 r. nabył Skarb

Państwa a nie jej spadkobiercy ustawowi – dzieci K.M. i J.B. po ½ części, z

zastrzeżeniem, że mężowi spadkodawczyni J.M.1 przysługuje prawo dożywotniego

użytkowania 1/3 części spadku.

Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez wnioskodawcę.

I CSK 1295/25

2

Skarżący we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołał się na

przesłankę z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

Jego zdaniem skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona w zakresie

zarzutów naruszenia art. 277 pkt 4 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej

z dnia 27 października 1933 r., Kodeks zobowiązań (Dz. U. z 1933 r., Nr 82, poz.

598; dalej: „k.z.”), art. 109 pkt 4 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. Przepisy ogólne

prawa cywilnego (Dz. U. z 1950 r., Nr 34, poz. 311 ze zm.; dalej: „p.o.p.c.”), a także

art. 121 pkt 4 k.c., w związku z art. 789 Kodeksu Napoleona ( dalej: „KN”)

w związku z art. 2262 KN w zw. w zw. z art. LI ustawy z 23 kwietnia 1964 r.

Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 94; dalej: „p.w.k.c.”).

Wynika to z faktu, że Sąd Okręgowy wbrew utrwalonemu orzecznictwu Sądu

Najwyższego przyjął, że klauzulę o sile wyższej można zastosować do terminu

wskazanego w art. 2262 KN ( za pośrednictwem art. 789 KN) podczas gdy art. 53

dekretu z dnia 11 października 1946 r. Prawo rzeczowe ( Dz.U. z 1946 r., Nr 11,

poz. 15 – dalej: „Prawo rzeczowe”), a obecnie art. 175 k.c. umożliwia odpowiednie

zastosowanie przepisów o biegu przedawnienia roszczeń ( w tym normy

o zawieszeniu biegu przedawnienia z tytułu siły wyższej) jedynie do przepisów

o zasiedzeniu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego

rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej

doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi

swoje źródło w interesie publicznym. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy

przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi

nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd

Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej

okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne

i ich uzasadnienie. Cel wymagania określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być

osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze

I CSK 1295/25

3

publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej

pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją

sądową i nie jest jego rolą usuwanie błędów w zakresie wykładni i stosowania

prawa w każdej indywidualnej sprawie.

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego przez oczywistą

zasadność skargi kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.) należy rozumieć sytuację,

w której skarga jest uzasadniona w sposób ewidentny, wskazując na rażące

i poważne uchybienia zaskarżonego orzeczenia, które są możliwe do stwierdzenia

bez konieczności prowadzenia bardziej złożonych rozumowań. Jedynie w takim

wypadku możliwa jest kontrola prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji

w postępowaniu kasacyjnym. Obciążenie go oczywistą i istotną wadą wskazuje, że

usunięcie tego orzeczenia z obrotu leży w interesie publicznym – a tym samym, że

może dojść do realizacji celu skargi kasacyjnej, jako nadzwyczajnego środka

zaskarżenia (tak np. Sąd Najwyższy w postanowieniach z 10 kwietnia 2013 r.,

III CSK 67/13 i z 29 września 2017 r., V CSK 162/17).

Bliższa analiza uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania nie pozwala przyjąć, by skarga była – w powyższym rozumieniu –

oczywiście uzasadniona.

Oczywistej zasadności skargi skarżący upatruje wyłącznie w naruszeniu

przepisów dotyczących naruszenia biegu terminu przedawnienia z powodu

zaistnienia siły wyższej w okresie biegu 30 letniego terminu na przyjęcie spadku

o którym mowa w art. 2262 KN ( stosowanym do spadków za pośrednictwem art.

789 KN) mimo, że nie jest to termin przedawnienia roszczenia. Niezależnie od

powyższego podkreślił, że żeby dowieść, że w sprawie zaistniał stan siły wyższej

w rozumieniu art. 121 pkt 4 k.c. – jak wynika z utrwalonego orzecznictwa - należy

wykazać, że w danym stanie faktycznym w ówczesnych warunkach ustrojowych

właściciel nieruchomości nie mógł skutecznie dochodzić roszczeń wynikających

z bezprawnych działań Państwa. Ze stanowiska zajętego przez Sąd Okręgowy

wynika natomiast, że właściciel nie musi wykazywać, że próbował dochodzić

I CSK 1295/25

4

roszczenia lub był poddany prześladowaniom politycznym i z tego względu nie

dochodził roszczenia.

Wprawdzie stanowisko zajęte w tym przedmiocie przez Sąd Okręgowy

trafnie jest kwestionowane przez skarżącego, jednak analiza motywów

zaskarżonego rozstrzygnięcia prowadzi do wniosku, że argumentacja dotycząca

zawieszenia biegu terminu przedawnienia została powołana jedynie posiłkowo i nie

przesądzała o oddaleniu wniosku.

Sądy meriti oddaliły bowiem wniosek o zmianę postanowienia o stwierdzeniu

nabycia spadku przede wszystkim z uwagi na dokonaną wykładnię art. 778, art.

779, art. 811, art. 539, art. 789 w zw. z art. 2262 KN w zw. z art. LI p.w.k.c.

przyjmując, że spadek po E.M. nie był spadkiem wakującym ani bezdziedzicznym

znani byli bowiem spadkobiercy porządkowi ( dzieci i mąż spadkodawczyni), w

stosunku do nieruchomości, której udział wchodził w skład spadku były

podejmowane przez rodzinę czynności rozporządzające po innej współwłaścicielce

będącej dodatkowo matką spadkodawczyni. Ponadto w związku z wejściem w życie

dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na

obszarze miasta stołecznego Warszawy ( Dz.U. Nr 50, poz. 279) udział w

spadkowej nieruchomości z dniem 21 listopada 1945 r. przeszedł na własność

miasta stołecznego Warszawy, a następnie na podstawie ustawy z dnia 20 marca

1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej stał się własnością

Skarbu Państwa (Dz.U. Nr 14, poz. 130), co pozbawiło spadkobierców spadku.

Sądy podkreśliły również, że celem przepisów Kodeksu Napoleona na podstawie,

których spadek przypadał Państwu było założenie, że majątek spadkowy nie może

stać się mieniem niczyim. Wykorzystywanie natomiast rozwiązań Kodeksu

Napoleona dotyczących spadków wakujących i bezdziedzicznych celem

pozbawienia przez Skarb Państwa spadku dzieci spadkodawczyni jest sprzeczne z

gwarantowaną konstytucyjnie ochroną własności i dziedziczenia ( art. 64 ust. 1 i 2

Konstytucji).

Do stanowiska Sądu Okręgowego w tym przedmiocie skarżący nie odnosi

się we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania, a nie jest rzeczą Sądu

Najwyższego na etapie przedsądu badanie podstaw skargi i ich uzasadnienia.

I CSK 1295/25

5

Przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej nie jest natomiast oczywiste naruszenie

konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której

naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia (zob.

m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 8 października 2015 r., IV CSK 189/15,

i przywołane tam orzecznictwo).

Kwestia natomiast stosowania przepisów Kodeksu Napoleona w tym

instytucji spadków wakujących i bezdziedzicznych do takich stanów faktycznych

jakie wystąpiły w sprawie, w której wniesiono skargę budzi dużo wątpliwości

w orzecznictwie oraz doktrynie i nie jest jednolicie rozstrzygana. Problematyka ta

była przedmiotem orzeczeń Sądu Najwyższego, a ich analiza nie pozwala przyjąć,

by zaskarżone orzeczenie nie odpowiadało prawu ( zob. m.in. postanowienia Sądu

Najwyższego z 18 lipca 2019 r., I CSK 347/18; z 13 maja 2021 r., I CSKP 1/21;

z 28 sierpnia 2025 r., II CSKP 107/25; i z 17 grudnia 2025 r., II CSKP 2396/22 ).

W konsekwencji argumentacja przytoczona we wniosku nie wykazuje tezy,

że zaskarżone orzeczenie stanowi konsekwencję kardynalnych błędów w zakresie

stosowania prawa materialnego, których efektem jest orzeczenie oczywiście

wadliwe.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

(M.M.)

[a.ł]

I CSK 1295/25

6