Agent domagał się prowizji za maszyny, a SN odmówił przyjęcia skargi spółki

I CSK 1477/26

2

W związku ze skargą kasacyjną pozwanego H. sp. z o.o. w G. od wyroku

Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 14 listopada 2025 r. Sąd Najwyższy zważył, co

następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Tylko na tych

przesłankach Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie o przyjęciu lub odmowie

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W judykaturze wielokrotnie wypowiadano się na temat charakteru skargi

kasacyjnej (zob. np. postanowienia SN: z 13 czerwca 2018 r., II CSK 71/18;

z 15 kwietnia 2021 r., I CSK 43/21; z 25 sierpnia 2021 r., II CSK 216/21; z 23 maja

2024 r., I CSK 364/24). Wskazano m.in. że skarga kasacyjna została ukształtowana

w przepisach kodeksu postępowania cywilnego jako nadzwyczajny środek

zaskarżenia, nakierowany na ochronę interesu publicznego przez zapewnienie

rozwoju prawa, jednolitości orzecznictwa oraz prawidłowej wykładni, a także w celu

usunięcia z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu dotkniętym

nieważnością lub oczywiście wadliwych, nie zaś jako ogólnie dostępny środek

zaskarżenia orzeczeń umożliwiający rozpoznanie sprawy w kolejnej instancji

sądowej.

Koniecznej selekcji skarg pod kątem realizacji tego celu służy instytucja

tzw. przedsądu, ustanowiona w art. 3989 k.p.c., w ramach której Sąd Najwyższy

dokonuje wstępnej oceny skargi kasacyjnej. Ten etap postępowania przed Sądem

Najwyższym jest ograniczony – co należy podkreślić – wyłącznie do zbadania

przesłanek przewidzianych w art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c., nie zaś merytorycznej oceny

skargi kasacyjnej. W razie spełnienia co najmniej jednej z tych przesłanek, przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania jest usprawiedliwione.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący oparł na

przesłance uregulowanej w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Przesłanka ta nie została jednak

spełniona.

Oczywista zasadność skargi kasacyjnej zachodzi wówczas, gdy z jej treści,

bez potrzeby głębszej analizy oraz szczegółowych rozważań, wynika, że

I CSK 1477/26

3

przytoczone podstawy kasacyjne uzasadniają uwzględnienie skargi. Gdy strona

skarżąca twierdzi, że jej skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, powinna

przedstawić argumentację prawną wyjaśniającą, w czym ta oczywistość się wyraża

oraz uzasadnić to twierdzenie. Powinna w związku z tym wykazać kwalifikowaną

postać naruszenia prawa materialnego i procesowego polegającą na jego

oczywistości prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej (zob.

m.in. postanowienia SN: z 10 stycznia 2003 r., V CZ 187/02, OSNC 2004, nr 3,

poz. 49; z 14 lipca 2005 r., III CZ 61/05, OSNC 2006, nr 4, poz. 75; z 26 kwietnia

2006 r., II CZ 28/06; z 29 kwietnia 2015 r., II CSK 589/14; z 15 marca 2023 r., I CSK

6358/22). Przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej nie jest oczywiste naruszenie

konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której

naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia

(zob. postanowienie SN z 8 października 2015 r., IV CSK 189/15, i przywołane tam

orzecznictwo).

Powołując się na oczywistą zasadność skargi kasacyjnej, należy zatem

wykazać, że popełnione przy ferowaniu zaskarżonego orzeczenia uchybienia

w zakresie stosowania prawa miały charakter kwalifikowany i nie podlegały różnym

ocenom, były więc dostrzegalne w sposób oczywisty dla przeciętnego prawnika

(zob. m.in. postanowienia SN: z 22 marca 2001 r., V CZ 131/00, OSNC 2001, nr 10,

poz. 156; z 21 września 2022 r., I CSK 4166/22; z 20 lipca 2023 r., I CSK 282/23).

Po pierwsze, w kontekście samej konstrukcji skargi kasacyjnej, zauważenia

wymaga, że nie jest wystarczające dla wykazania przyczyny, o jakiej mowa

w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., odwołanie się do uzasadnienia zarzutów podstawy

procesowej skargi bez sprecyzowania twierdzeń uzasadnienia wniosku w konkretnie

wskazanych przepisach. Wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego

uzasadnienie (art. 3984 § 2 k.p.c.) podlegają rozpoznaniu na etapie tzw. przedsądu,

natomiast przytoczone podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie oceniane są dopiero

po przyjęciu skargi kasacyjnej do rozpoznania, w trakcie jej merytorycznego

rozpoznawania. Oba te elementy muszą być więc przez skarżącego wyodrębnione,

oddzielnie przedstawione i uzasadnione. Sąd Najwyższy w ramach przedsądu bada

tylko wskazane w skardze okoliczności uzasadniające przyjęcie jej do rozpoznania,

a nie podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie (zob. np. postanowienie SN

z 26 stycznia 2021 r., II USK 43/21).

I CSK 1477/26

4

Tymczasem skarżący we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania powielił treść zarzutów objętych podstawami kasacyjnymi. Nie jest

natomiast rolą Sądu Najwyższego domyślanie się, jakie podstawy, w ocenie

skarżącego, przemawiają za jej oczywistą zasadnością.

Ponadto problematyka, na którą wskazuje pozwany, stanowiła przedmiot

szerokiej analizy Sądu drugiej instancji, przy czym spostrzeżenia wymaga, że

kwestie te również są powiązane z ustaleniami faktycznymi poczynionymi przez

Sądy meriti. Wskazania również wymaga, że w ramach kontroli kasacyjnej Sąd

Najwyższy nie kontroluje samej oceny dowodów, a jedynie jej legalność. Skarżący

może zakwestionować sposób zebrania materiału dowodowego z naruszeniem

przepisów regulujących postępowanie dowodowe; w takim wypadku obowiązkiem

skarżącego jest przytoczenie tych przepisów i wyjaśnienie, jaki wpływ na treść

rozstrzygnięcia to naruszenia miało. Zgodnie bowiem z art. 3983 § 3 k.p.c. podstawą

skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny

dowodów.

Sądy meriti ustaliły, że cena za maszyny, w związku ze zbyciem których

powód domaga się wynagrodzenia prowizyjnego, została uiszczona 26 października

2018 r., wobec czego to w tym dniu klient spełnił swoje świadczenie w rozumieniu

art. 7613 § 1 zd. 2 k.c. W konsekwencji z tym właśnie dniem powód nabył prawo do

wynagrodzenia związanego z trzema pierwszymi dostarczonymi maszynami.

Natomiast, jak zauważył Sąd Apelacyjny, zgodnie z art. 7613 § 3 k.c. roszczenie staje

się wymagalne z upływem ostatniego dnia miesiąca następującego po kwartale,

w którym agent nabył prawo do prowizji, zaś postanowienie umowy mniej korzystne

dla agenta jest nieważne. W niniejszej sprawie umowa przewidywała wymagalność

roszczenia o zapłatę prowizji dopiero po upływie 14 dni od wystawienia faktury

w miesięcznym okresie rozliczeniowym od zakończenia kontraktu. Sąd Apelacyjny

wskazał, że termin uzależniający wymagalność prowizji od zamknięcia całego

kontraktu – jako mniej korzystny dla agenta – również jest nieważny, zgodnie

z art. 7613 § 3 k.c.

Na kanwie powyższych ustaleń faktycznych Sąd Apelacyjny stwierdził, mając

na uwadze brzmienie art. 7613 § 3 k.c. oraz okoliczność, że powód nabył prawo

do prowizji w czwartym kwartale 2018 r., iż wymagalność roszczenia powoda

nastąpiła z upływem 31 stycznia 2019 r., który jest ostatnim dniem miesiąca

I CSK 1477/26

5

następującego po czwartym kwartale 2018 r. Termin przedawnienia roszczenia

upływał zatem 31 grudnia 2022 r. (art. 118 zd. 2 k.c.). Z uwagi na to, że pozew

w rozpoznawanej sprawie został wniesiony 30 kwietnia 2022 r., roszczenie nie uległo

więc przedawnieniu. Skarżący przy tym zdaje się nie zauważać, że zastosowanie

znajdował art. 120 § 1 zd. 1 k.c., a nie drugie zdanie tego przepisu.

W kwestii walutowości Sąd drugiej instancji wyjaśnił, że rozwiązanie

dopuszczające wykonanie w walucie krajowej zobowiązania wyrażonego w walucie

obcej jest odzwierciedleniem jednej z reguł prawa walutowego, iż na obszarze

danego państwa banknoty i monety lokalne są podstawowym prawnym środkiem

płatności, mającym powszechną moc zwalniania z zobowiązań pieniężnych. Poza

sporem natomiast pozostawało, że w 2019 r. strony dokonały częściowego

rozliczenia trzech pierwszych maszyn, które zostały dostarczone przez kontrahenta.

Pozwana kwotę te uiściła w terminie, przy czym, co istotne, rozliczenie to nastąpiło

w polskiej walucie. Nie sposób mówić o oczywistym naruszeniu art. 358 § 1 k.c.

Kwestia sprzeczności z zasadami współżycia społecznego braku ekwiwalentu

za ograniczenie działalności konkurencyjnej powoda również była przedmiotem

analizy Sądów meriti. Skarżący podniósł te zagadnienie, aczkolwiek, podobnie jak

przy poprzednich kwestiach, nie wyjaśnił, w jaki sposób stanowisko Sądów w świetle

przytoczonych przepisów prawa pozostaje oczywiście nieprawidłowe.

Jeżeli chodzi o art. 5 k.c., to reguluje on problematykę nadużycia prawa

w znaczeniu podmiotowym. Istotą tego zjawiska jest to, że określone zachowanie

mieści się, formalnie rzecz ujmując, w granicach przysługującego prawa,

w rzeczywistości jednak narusza ono porządek prawny i sformułowane w nim

w sposób obiektywny zasady postępowania. Przepis wskazuje również skutki

nadużycia prawa (zob. wyrok SN z 16 stycznia 2001 r., II CKN 349/00). Artykuł 5 k.c.

może znaleźć zastosowanie (jest to możliwość, a nie przymus jego stosowania)

tylko wtedy, gdy spełnione są łącznie trzy przesłanki: 1) uprawnionemu podmiotowi

przysługuje prawo (uprawnienie materialnoprawne), którego dotyczy nadużycie;

2) uprawniony podmiot wykonuje przysługujące mu prawo; 3) wykonywanie prawa

pozostaje w sprzeczności z jednym z kryteriów wymienionych w art. 5 k.c.,

tj. z zasadami współżycia społecznego lub też ze społeczno-gospodarczym

przeznaczeniem prawa. Przepis ten znajduje zatem zastosowanie w sytuacji,

gdy osobie uprawnionej przysługuje – formalnie rzecz ujmując – określone prawo

I CSK 1477/26

6

podmiotowe, lecz w świetle oceny danego stanu faktycznego i przy uwzględnieniu

treści konkretnej normy prawnej korzystanie przez nią z tego prawa pozostaje

w sprzeczności z zasadami wskazanymi w art. 5 k.c. (zob. wyroki SN z 25 listopada

2022 r., II CSKP 1564/22, i z 26 października 2023 r., II CSKP 1682/22, OSNC-ZD

2024, nr 3, poz. 28).

Zarzut kasacyjny naruszenia art. 5 k.c. może być skuteczny jedynie wówczas,

gdy sąd rozpoznający sprawę rażąco naruszył ten przepis przez jego zastosowanie

lub niezastosowanie, przy czym w kontekście przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania musi dodatkowo zaistnieć oczywista jej zasadność w rozumieniu

przedstawionym powyżej. Tymczasem Sądy meriti rozważyły różne aspekty

zastosowania w niniejszej sprawie art. 5 k.c. i nie było podstaw, aby taką ocenę

zakwestionować na etapie postępowania kasacyjnego. Co jednak istotniejsze,

uznały one, że „zarzut potrącenia nie został skutecznie złożony, bowiem zapis

o karze umownej, z uwagi na brak ekwiwalentu, pozostawał nieważny jako sprzeczny

z zasadami współżycia społecznego”. Tak naprawdę zatem chodziło o art. 58

§ 2 k.c., który nie został jednak powołany w skardze kasacyjnej.

Z powyższych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie znajdując też okoliczności,

które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę z urzędu.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1,

11 i 3 w zw. z art. 99 w zw. z art. 981 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 39821 k.p.c.,

z uwzględnieniem § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców

prawnych.

[P.L.]

[a.ł]