Zwrot 425 tys. zł z kredytu indeksowanego. SN nie przyjął skargi banku

1. Wyrokiem z 17 maja 2024 r. Sąd Okręgowy w Szczecinie, w sprawie

z powództwa M.K. i A.K. przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W. o zapłatę,

umorzył postępowanie w zakresie żądania ustalenia, że bliżej określona w wyroku

umowa kredytu na cele mieszkaniowe jest nieważna (pkt I), zasądził od pozwanego

łącznie na rzecz powodów kwotę 425 141,50 zł wraz z odsetkami ustawowymi za

opóźnienie liczonymi od 11 listopada 2022 r. do dnia zapłaty; (pkt II), oddalił

I CSK 1733/25

2

powództwo główne w pozostałym zakresie (pkt III) oraz orzekł o kosztach

postępowania (pkt IV).

2. Sąd Apelacyjny w Szczecinie wyrokiem z 9 stycznia 2025 r. oddalił

apelację pozwanego od powyższego orzeczenia oraz orzekł o kosztach

postępowania apelacyjnego.

3. Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wywiodła strona

pozwana. Skarżący wnosząc o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, powołał

się na przesłanki określone w art. 3989 § 1 pkt 1, 3 i 4 k.p.c.

Podał, że w sprawie występują istotne zagadnienia prawne polegające

na konieczności odpowiedzi na pytania:

- czy w przypadku gdy kredytobiorca dokonał całkowitej spłaty kredytu,

możliwa jest abstrakcyjna kontrola postanowień Umowy, w całkowitym oderwaniu

od rzeczywistego pokrzywdzenia Kredytobiorcy, a także czy zgodne z zasadami

współżycia społecznego, a co za tym idzie dopuszczalne jest dochodzenie przez

Kredytobiorcę zwrotu świadczeń uiszczonych przez niego w wykonaniu spornej

Umowy, na kilka lat po wykonaniu Umowy w całości;

- czy sąd orzekający może zastąpić postanowienie abuzywne, kursem

rynkowym (obiektywnym kursem średnim NBP) lub zastosować przepis

dyspozytywny z art. 358 § 2 k.c., z uwagi na fakt, iż przepis ten stanowi normę

prawną, która może znaleźć zastosowanie w sprawie, a Sąd winien podjąć wszelkie

działania prowadzące do przywrócenia równowagi kontraktowej stron;

- czy dopuszczalne i skuteczne jest podniesienie przez pozwanego

nieuznającego powództwa w zakresie roszczenia o ustalenie nieistnienia umowy

kredytu indeksowanego - w ramach kaskadowej linii obrony - zarzutu potrącenia

swojej wierzytelności na wypadek ustalenia nieistnienia stosunku prawnego

z powodu nieważności całej Umowy kredytu przez sąd badający sprawę, w tym

w szczególności przy uwzględnieniu zagadnienia czy zgłoszony w toku sprawy

procesowy zarzut potrącenia - oparty o dyspozycję art 2031 k.p.c. - wywiera

jednocześnie skutki o charakterze materialnoprawnym i procesowym bez

konieczności składania jakiegokolwiek dodatkowego oświadczenia o potrąceniu

o charakterze materialnoprawnym, a także zagadnienia odnoszącego się

I CSK 1733/25

3

do momentu postawienia w stan wymagalności roszczenia restytucyjnego

pozwanego banku (o zwrot wypłaconego kapitału) istniejącego względem powoda,

stanowiącego podstawę zgłaszanego zarzutu potrącenia, wynikającego z ustalenia

nieistnienia stosunku prawnego z powodu nieważności całej Umowy kredytu.

Skarżący powołał się również na nieważność postępowania spowodowaną

tym, iż w postepowaniu apelacyjnym orzeczenie zostało wydane przez Sąd,

w skład którego wchodził sędzia powołany przez „nową" Krajową Radę

Sądownictwa.

Skarga kasacyjna jest też oczywiście zasadna, z uwagi na naruszenie

art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 5 i art 6 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r.

o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego, o Rzeczniku

Finansowym i o Funduszu Edukacji Finansowej.

3. Powodowie w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnieśli o odmowę

przyjęcia jej do rozpoznania

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4. Skarga kasacyjna została ukształtowana w przepisach Kodeksu

postępowania cywilnego jako nadzwyczajny środek zaskarżenia, nakierowany

na ochronę interesu publicznego przez zapewnienie rozwoju prawa, jednolitości

orzecznictwa oraz prawidłowej wykładni, a także w celu usunięcia z obrotu

prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu dotkniętym nieważnością lub

oczywiście wadliwych, nie zaś jako ogólnie dostępny środek zaskarżenia orzeczeń

umożliwiający rozpoznanie sprawy w kolejnej instancji sądowej. Koniecznej selekcji

skarg pod kątem realizacji tego celu służy instytucja tzw. przedsądu, ustanowiona

w art. 3989 k.p.c., w ramach której Sąd Najwyższy dokonuje wstępnej oceny skargi

kasacyjnej. Ten etap postępowania przed Sądem Najwyższym jest ograniczony

wyłącznie do zbadania przesłanek przewidzianych w art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c.;

nie służy zaś merytorycznej ocenie skargi kasacyjnej. W razie spełnienia

co najmniej jednej z tych przesłanek, przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

jest wówczas usprawiedliwione.

5. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

I CSK 1733/25

4

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Nakładając

na skarżących obowiązek wskazania i uzasadnienia oznaczonej przesłanki

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ustawodawca zmierzał

do zagwarantowania, że skarga kasacyjna, nadzwyczajny środek zaskarżenia

prawomocnych orzeczeń, będzie pełnić przypisane jej funkcje publicznoprawne.

Ograniczenie przesłanek do czterech ma więc zapewnić, że przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania ustrojowo i procesowo jest uzasadnione jedynie w tych

sprawach, w których mogą być zrealizowane jej funkcje publicznoprawne, a skarga

kasacyjna nie stanie się instrumentem wykorzystywanym w każdej sprawie.

Tak więc, nie w każdej sprawie, nawet w takiej, w której rozstrzygnięcie oparte jest

na błędnej subsumpcji czy wadliwej wykładni prawa, skarga kasacyjna może być

przyjęta do rozpoznania, w przeciwnym razie Sąd Najwyższy stałby się wbrew

obowiązującym regulacjom sądem trzeciej instancji. Nie jest rolą Sądu

Najwyższego korygowanie ewentualnych błędów w zakresie stosowania

czy wykładni prawa w każdej indywidualnej sprawie.

6. Szczegółowa analiza sprawy prowadzi do wniosku, że skarga kasacyjna

strony pozwanej nie zawiera argumentów wystarczających dla uznania, że

w sprawie spełniona została przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 1, 3 lub 4 k.p.c.

uzasadniająca przyjęcie sprawy do rozpoznania.

7. Według Sądu Najwyższego w niniejszej sprawie nie zachodzi nieważność

postępowania przed sądem drugiej instancji na podstawie art. 379 pkt 4 k.p.c.

Sprzeczność składu sądu z przepisami prawa miała polegać na tym, że w składzie

sądu brała udział osoba powołana na urząd sędziego na wniosek Krajowej Rady

Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z 8 grudnia

2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych

ustaw. Skarżący nie wskazał jednak okoliczności wystarczających do stwierdzenia

nieważności postępowania przed Sądem Okręgowym. Sąd Najwyższy zajmuje

stanowisko, iż co do zasady wykluczona jest możliwość podważenia uprawnienia

do orzekania osoby, która została powołana na urząd sędziego przez Prezydenta

Rzeczpospolitej Polskiej (zob. postanowienia SN: z 13 lipca 2020 r., II CSK 581/19,

I CSK 1733/25

5

i przywołane tam orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, i z 29 listopada 2023 r.,

I CSK 5848/22). Nadto, zgodnie z art. 29 ust. 3 ustawy o Sądzie Najwyższym

niedopuszczalne jest ustalanie lub ocena przez Sąd Najwyższy lub inny organ

władzy zgodności z prawem powołania sędziego lub wynikającego z tego

powołania uprawnienia do wykonywania zadań z zakresu wymiaru sprawiedliwości.

Poza tym wypada zauważyć, że zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia

23 stycznia 2020 r. wydaną w sprawie BSA I-4110-1/20, OSNC 2020 r. Nr 4,

poz. 34 (uznaną za niekonstytucyjną wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego

z 20 kwietnia 2020 r., U 2/20) – o sprzeczność składu sądu z przepisami prawa

w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c. można mówić wówczas, gdy w składzie sądu

bierze udział osoba powołana na urząd sędziego w sądzie powszechnym

na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym

przepisami ustawy z 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa,

jeżeli wadliwość procesu powoływania prowadzi, w konkretnych okolicznościach,

do naruszenia standardu niezawisłości i bezstronności w rozumieniu art. 45 ust. 1

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii

Europejskiej oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka

i podstawowych wolności. Skarżący w niniejszej sprawie nie wykazał występowania

tych przesłanek odnośnie do sędziego, którego status w sprawie podważa. W tych

okolicznościach zarzut nieważności postępowania drugoinstancyjnego jest

nieuzasadniony.

8. Istotnego zagadnienia prawnego nie stanowi kwestia możliwości

domagania się przez kredytobiorców zwrotu kwot świadczonych w wykonaniu

umowy kredytu uznanej następnie za nieważną z powodu abuzywności zawartych

w niej klauzul w sytuacji, gdy dokonali całkowitej spłaty kredytu. Co do możliwości

powoływania się przez konsumenta na ochronę wynikającą z przepisów

o niedozwolonych postanowieniach umownych już po dokonaniu przez konsumenta

spłaty kredytu Sąd Najwyższy wypowiedział się m.in. w wyrokach: z 12 kwietnia

2023 r., II CSKP 1531/22; z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22; z 20 marca

2024 r., II CSKP 2144/22 oraz z 27 czerwca 2024 r., II CSKP 514/23.

Przedstawione przez skarżącego zagadnienie nie ma więc waloru nowości i zostało

już rozstrzygnięte w orzecznictwie.

I CSK 1733/25

6

9. Nie stanowi również istotnego zagadnienia prawnego kwestia możliwości

zastąpić postanowienie abuzywne, kursem rynkowym (obiektywnym kursem

średnim NBP) lub zastosować przepis dyspozytywny z art. 358 § 2 k.c. Wątpliwości

skarżącego u podłoża mają tezę o dopuszczalności zastąpienia niedozwolonych

klauzul umowy określających sposób ustalania przez bank kursów waluty innym

mechanizmem przeliczeniowym opartym na przepisach kodeksu cywilnego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi jednak obecnie wątpliwości, że

niedopuszczalne jest zastępowanie wyeliminowanego abuzywnego postanowienia

umowy innym mechanizmem wyliczenia kwoty raty kapitałowo-odsetkowej. Żaden

bowiem przepis prawa, w tym art. 3851 i art. 358 § 2 k.c., nie daje podstaw

do zastąpienia klauzuli abuzywnej innym postanowieniem. Uzupełnienie luk

po wyeliminowaniu takiej klauzuli stanowiłoby bowiem zbyt daleko idącą

modyfikację umowy w celu ratowania sytuacji prawnej przedsiębiorcy stosującego

niedozwolone postanowienie umowne (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 26 kwietnia

2022 r. II CSKP 550/22; postanowienia Sądu Najwyższego: z 31 maja 2022 r.,

I CSK 2314/22; z 1 lutego 2023 r., I CSK 5615/22 oraz z 6 lipca 2023 r., I CSK

5755/22). Potwierdził to Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej

Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, w której stwierdzono m.in.,

że w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego, odnoszące

się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie

umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć,

że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej

wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. Ponadto Sąd Najwyższy przesądził

także, że w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

w umowie kredytu indeksowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.

Powyższa uchwała ma moc zasady prawnej, wiążącej Sąd Najwyższy również

w niniejszej sprawie (art. 87 § 1 ustawy o Sądzie Najwyższym).

10. Skarżący nie wykazał skutecznie przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.

odwołując się do kwestii dopuszczalności i skuteczności podniesienia przez

pozwanego nieuznającego powództwa w zakresie roszczenia o ustalenie

nieistnienia umowy kredytu indeksowanego - w ramach kaskadowej linii obrony -

I CSK 1733/25

7

zarzutu potrącenia swojej wierzytelności na wypadek ustalenia nieistnienia

stosunku prawnego.

W świetle ugruntowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego dopuszczalne

jest i nie stanowi zakazanego potrącenia pod warunkiem, dokonanie przez

pozwanego ewentualnego potrącenia swej wzajemnej wierzytelności, tj. potrącenia

jej tylko na wypadek, gdyby objęta żądaniem pozwu wierzytelność, którą

kwestionuje, została uznana przez sąd za uzasadnioną (zob. wyroki SN:

22 listopada 1968 r., I CR 538/68; z 1 grudnia 1961 r., 4 CR 212/61). W takim

wypadku nie dochodzi do uznania powództwa. W oświadczeniu o potrąceniu

właściwym mieści się uznanie własnego roszczenia wobec osoby, do której jest ono

skierowane w rozumieniu art. 123 § 1 pkt 2 k.c., tj. tylko w sensie materialnym (zob.

wyroki SN z dnia 9 listopada 2011 r., II CSK 70/11; z 5 października 2018 r., I CSK

629/17). Do skuteczności potrącenia konieczne jest istnienie i wymagalność obu

potrącanych wierzytelności (art. 498 § 1 k.c.) a także nieprzedawnienie żadnej

z nich w chwili, gdy potrącenie stało się możliwe (art. 502 k.c.). Wierzytelność jest

wymagalna w rozumieniu art. 498 § 1 k.c. w terminie wynikającym z art. 455 k.c.

(zob. postanowienia SN: z 21 października 2025 r, I CSK 1944/25; z 15 lipca

2025 r., I CSK 1163/24).

11. W kwestii oczywistej zasadności skargi jako przyczyny kasacyjnej

w pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę, że uzasadnienie oczywistej

zasadności skargi kasacyjnej wymaga powołania się na kwalifikowaną postać

naruszenia zaskarżonym orzeczeniem przepisów prawa materialnego lub

procesowego oraz przeprowadzenia wywodu zmierzającego do jego wykazania.

Oczywistość naruszenia ma miejsce wówczas, gdy jest ono widoczne prima facie,

przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej, bez potrzeby wchodzenia

w szczegóły czy dokonywania pogłębionej analizy tekstu wchodzących w grę

przepisów i doszukiwania się ich znaczenia. O przyjęciu skargi kasacyjnej

do rozpoznania nie decyduje przy tym samo oczywiste naruszenie konkretnego

przepisu prawa materialnego lub procesowego przez sąd, który wydał zaskarżone

orzeczenie, lecz sytuacja, w której spowodowało ono wydanie oczywiście

nieprawidłowego orzeczenia. Sam zarzut naruszenia (nawet oczywistego)

określonego przepisu (przepisów) nie prowadzi wprost do oceny, że skarga

I CSK 1733/25

8

kasacyjna jest oczywiście uzasadniona (zob. postanowienie SN z 6 listopada

2012r., III SK 16/12).

12. Wywody zawarte w skardze kasacyjnej co do wadliwego, rozstrzygnięcia

co do odsetek ustawowych oparte zostały na założeniu, że konsument może

powołać się na restytucyjny skutek upadku umowy kredytu w związku

ze stwierdzeniem abuzywności postanowień tej umowy dopiero po złożeniu

przezeń oświadczenia, że nie wyraża zgody na związanie się niedozwolonym

postanowieniem umownym, które miałoby w ten sposób uzyskać konstytutywny

charakter.

Uszło uwagi skarżącego, że takie założenie zostało wykluczone w wyroku

TSUE z dnia 7 grudnia 2023, C-140/22, w którego sentencji stwierdzono, że art. 6

ust. 1 i art. 7 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy wykładać w ten

sposób, iż w kontekście uznania nieważności w całości umowy kredytu

hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję bankową ze względu na to,

że umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej

obowiązywać, stoją one na przeszkodzie wykładni prawa krajowego, zgodnie

z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy,

jest uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia,

w którym twierdzi on, po pierwsze, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego

warunku, po drugie, że jest świadomy z jednej strony faktu, że nieważność

wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy,

a z drugiej - konsekwencji tej nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę na

uznanie tej umowy za nieważną. W wyroku z dnia 14 grudnia 2023 r., C-28/22,

Trybunał uznał natomiast, że skuteczność ochrony przyznanej konsumentom przez

dyrektywę 93/13 byłaby zagrożona, gdyby konsumenci ci, powołując się na prawa,

które wywodzą z tej dyrektywy, byli narażeni na ryzyko nieotrzymania odsetek

za opóźnienie od kwot, które powinny im zostać zwrócone ze względu

na nieważność takiej umowy od momentu upływu terminu nałożonego

na przedsiębiorcę do wykonania świadczenia, po tym jak przedsiębiorca ten

otrzyma wezwanie do zwrotu tych kwot.

I CSK 1733/25

9

W związku z powyższym, skoro przyjęte przez Sądy meriti rozumowanie jest

zgodne z poglądami wyrażonymi w orzecznictwie, nie można uznać, że ich

przyjęcie prowadzi do kwalifikowanego naruszenia przepisów prawa i wydanie

oczywistego nieprawidłowego orzeczenia.

13. Według Sądu Najwyższego, nie ma przy tym innych przyczyn

uzasadniających przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, w szczególności

nieważności postępowania (art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c.).

14. Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.). O kosztach orzeczono zgodnie z art. 98 § 1

i art.108 § 1 w zw. z art. art. 39821 i z art. 391 §1 k.p.c.

Krzysztof Grzesiowski

(R.N.)

[a.ł]