Sąd Najwyższy nie przyjął skargi spółki w sporze o zapłatę z P.W.

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Przepis ten

odpowiada charakterowi skargi kasacyjnej, będącej nadzwyczajnym środkiem

zaskarżenia, o dominującym publicznoprawnym charakterze, przysługującym od

orzeczeń wydanych po przeprowadzeniu dwuinstancyjnego postępowania

sądowego, w którym sąd pierwszej i drugiej instancji dysponuje pełną kognicją w

I CSK 2133/25

2

zakresie faktów i dowodów. W powiązaniu z art. 3984 § 2 k.p.c. oznacza to, że w

skardze kasacyjnej nieodzowne jest powołanie i uzasadnienie okoliczności o

charakterze publicznoprawnym, które stanowią wyłączną podstawę oceny pod

kątem przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (przyczyn kasacyjnych).

Wnosząc o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powódka G. S.K.A. w

Ż. powołała się na istotne zagadnienie prawne, wyrażające się w pytaniu, czy

wynikający z art. 384 k.p.c. zakaz pogarszania sytuacji prawnej apelującego

powoda należy rozumieć w ten sposób, że sąd drugiej instancji nie może uznać, że

roszczenie objęte powództwem ma niższą wartość, niż wartość określona przez

sąd pierwszej instancji, w sytuacji, gdy podlega ono oddaleniu w całości z uwagi na

zarzut potrącenia. Wskazała również – w zbliżonym kontekście – na potrzebę

wykładni art. 384 k.p.c.

Powołanie się na istotne zagadnienie prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.)

wymaga sformułowania problemu prawnego i uzasadnienia, że ma on

precedensowy (nowy) charakter lub znaczenie dla rozwoju prawa. Problem ten

powinien odnosić się do konkretnych przepisów prawa i zostać ujęty w sposób

abstrakcyjny, a zarazem wiązać się z rozpoznawaną sprawą; konieczne jest przy

tym wskazanie argumentów, które prowadzą do jego rozbieżnych ocen (por.

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002,

nr 1, poz. 11, z dnia 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz.

151, z dnia 13 lipca 2007 r., III CSK 180/07, z dnia 10 kwietnia 2014 r., IV CSK

623/13, z dnia 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, z dnia 9 kwietnia 2015 r., V CSK

547/14).

W świetle utrwalonego stanowiska, w celu uzasadnienia potrzeby wykładni

przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) konieczne jest

natomiast wykazanie, że określony przepis prawa lub zespół tych przepisów, mimo

że budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo niejednolita

wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności w

judykaturze w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych,

I CSK 2133/25

3

które należy przytoczyć (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 13

czerwca 2008 r., III CSK 104/08 i z dnia 28 marca 2007 r., II CSK 84/07).

Przepis art. 384 k.p.c. stoi na przeszkodzie zmianie lub uchyleniu

zaskarżonego apelacją wyroku na niekorzyść strony wnoszącej apelację. Zmiana

lub uchylenie wyroku na niekorzyść strony wnoszącej apelację ma miejsce wtedy,

gdy sytuacja prawna apelanta staje się gorsza (mniej korzystna) dla niego niż była

przed uchyleniem lub zmianą, przy czym punktem odniesienia do oceny, czy doszło

do uchylenia lub zmiany wyroku na niekorzyść, są skutki prawne wyroku (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2019 r., II CSK 353/18, OSNC 2020, nr

6, poz. 51). Zasadniczym spośród tych skutków jest prawomocność materialna

wyroku, co sprawia, że wykładnikiem pogorszenia sytuacji prawnej apelanta musi

być porównanie jego sytuacji prawnej przed i po uchyleniu lub zmianie wyroku na

skutek apelacji, z uwzględnieniem granic prawomocności materialnej wyroku (art.

365 w związku z art. 366 k.p.c.; por. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

16 lipca 2020 r., IV CSK 128/20, z dnia 20 maja 2022 r., I CSK 299/22 i z dnia 19

lutego 2024 r., I CSK 982/23). Jakkolwiek kwestia objęcia istnienia lub nieistnienia

wierzytelności stanowiącej podstawę zarzutu potrącenia prawomocnością

materialną wyroku wydanego na skutek rozpoznania tego zarzutu nie była w

przeszłości oceniana w judykaturze jednolicie, wątpliwości te zostały rozstrzygnięte

pominiętą we wniosku uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

(zasada prawna) z dnia 15 maja 2014 r., III CZP 88/13, OSNC 2014, nr 11, poz.

108, z której wynika, że rozstrzygnięcie w tym przedmiocie nie jest objęte skutkami

prawomocności wyroku.

Oddalenie apelacji strony powodowej od wyroku sądu pierwszej instancji

oddalającego powództwo w całości na skutek zasadnego zarzutu potrącenia, nie

zmienia zatem – z uwzględnieniem granic prawomocności wyroku – sytuacji

prawnej powoda. Zawarte w motywach wyroku sądu pierwszej instancji ustalenie,

że powodowi przysługiwała określona wierzytelność, nieznajdujące

odzwierciedlenia w sentencji oddalającej powództwo w całości, nie korzysta z

prawomocności i powód – mimo że tylko on złożył apelację – nie może być pewny

tego, że ustalenie to nie zostanie skorygowane na jego niekorzyść w postępowaniu

apelacyjnym. Jest to zasadniczo odmienna sytuacja niż wskazywany we wniosku

I CSK 2133/25

4

przypadek, w którym po rozpoznaniu zarzutu potrącenia i jego częściowym

uwzględnieniu sąd zasądziłby na rzecz powoda świadczenie, a wyrok ten następnie

zostałby zaskarżony tylko przez powoda. W tej sytuacji zawarte w sentencji

rozstrzygnięcie zasądzające świadczenie na rzecz powoda jest objęte działaniem

art. 365 w związku z art. 366 k.p.c., a tym samym jego zmiana przez sąd drugiej

instancji na skutek uznania, że zarzut potrącenia jest zasadny w większym zakresie

niż przyjął to sąd pierwszej instancji, stanowiłaby zmianę na niekorzyść powoda

(art. 384 k.p.c.).

Innymi słowy, uznanie w motywach wyroku oddalającego apelację od wyroku

oddalającego powództwo w związku z uwzględnieniem zarzutu potrącenia, że

roszczenie pieniężne powoda było zasadne w niższej kwocie niż przyjęta przez sąd

pierwszej instancji, a tym samym wierzytelność stanowiąca podstawę zarzutu

potrącenia, który prowadził do oddalenia powództwa, została skonsumowania w

niższej kwocie, pozostaje poza granicami prawomocności materialnej wyroku. Nie

pogarsza tym samym sytuacji powoda, nie stwarzając przeszkody do wykazywania

w ewentualnym późniejszym procesie między tymi samymi stronami, że

wierzytelność pozwanego uległa umorzeniu w większym zakresie niżby wynikało to

z ocen zawartych w uzasadnieniu wyroku oddalającego powództwo bądź apelację.

Uzupełniająco należało zwrócić uwagę, że eksponując, iż oddalający

powództwo wyrok Sądu Okręgowego został zaskarżony wyłącznie przez powódkę,

powódka pomijała, że pozwany nie mógł podważyć tego wyroku apelacją w braku

interesu w zaskarżeniu. Tak bowiem, jak oddalenie apelacji w rozważanej

wcześniej konstelacji nie pogarsza sytuacji prawnej powoda, tak oddalenie

powództwa na skutek zarzutu potrącenia nie jest – z uwzględnieniem tego, że

rozstrzygnięcie o wierzytelności będącej podstawą zarzutu potrącenia pozostaje

poza granicami prawomocności wyroku – niekorzystne dla pozwanego, chociażby

zarzut potrącenia, co stanowi regułę, miał charakter ewentualny. Stanowisko to

stanowi konsekwencję powołanej już uchwały Sądu Najwyższego z dnia 15 maja

2014 r., III CZP 88/13, w której przyjęto, że wyrok oddalający powództwo na skutek

zarzutu potrącenia nie przesądza prawomocnie o wygaśnięciu wierzytelności

pozwanego, a tym samym nie może być dla niego krzywdzący.

I CSK 2133/25

5

Uwzględniając przedstawiony kontekst, w tym konsekwencje pominiętej we

wniosku uchwały Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 2014 r., III CZP 88/13, nie

można było uznać, aby wniosek przekonywał o potrzebie kolejnej wypowiedzi

orzeczniczej Sądu Najwyższego w objętej nim materii, z uwzględnieniem

publicznoprawnych, ponadindywidualnych funkcji skargi kasacyjnej.

Oceny tej nie zmieniały powołane we wniosku orzeczenia Sądu

Najwyższego i sądów powszechnych, mające stanowić egzemplifikację szerszego

postrzegania granic prawomocności wyroku (art. 365 w związku z art. 366 k.p.c.)

niż przez pryzmat jego sentencji. In casu problem nie dotyczył bowiem

przedmiotowych granic prawomocności materialnej wyroku in abstracto, lecz w

jednym, konkretnym, aspekcie tego zagadnienia, tj. w odniesieniu do zawartego w

motywach wyroku rozstrzygnięcia co do wysokości wzajemnych roszczeń, które

uległy umorzeniu przez potrącenie, co w rezultacie doprowadziło do oddalenia

powództwa. Rozstrzygnięcie tej kwestii wynika natomiast z powołanej uchwały

powiększonego składu Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 2014 r., III CZP 88/13.

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2, art. 98 § 1-11, art. 108 § 1,

art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

Paweł Grzegorczyk

(K.G.)

[a.ł]