Spór o kredyt indeksowany do franka: SN odmówił przyjęcia skargi banku

Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie

występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności

w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna

jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 k.p.c.). Obowiązkiem skarżącego jest

I CSK 2145/25

2

sformułowanie i uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

w nawiązaniu do powyższych przesłanek, a rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego

w kwestii przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania

wynika z oceny, czy okoliczności powołane przez skarżącego odpowiadają tym,

o których jest mowa w art. 3989 § 1 k.p.c.

Pozwany wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na

potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości i wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2

k.p.c.), tj. art. 4 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. L 95 z 21.4.1993; dalej

– dyrektywa 93/13), art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, art. 65 k.c., art. 354 k.c., art. 358

§ 2 k.c., art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 3852 k.c. oraz art. 69 ust. 3 ustawy z 29 sierpnia

1997 r. - Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2024, poz. 1646, dalej – pr. bank.)

oraz art. 189 k.p.c.

Pozwany powołał się też na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia

prawnego (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), które przedstawił jako pytania: „czy

w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych w umowie o kredyt

indeksowany kursem waluty obcej klauzul spreadowych nieokreślających głównego

przedmiotu umowy, za niedozwolone (nieuczciwe) warunki umowne, prawidłowym

jest przyjęcie nieważności całej umowy, skoro klauzule ryzyka walutowego,

określające – zgodnie z jednolitym orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej – główny przedmiot tej umowy, nie stanowią niedozwolonych

(nieuczciwych) warunków umownych?”; - „czy wobec umożliwienia kredytobiorcom

posiadającym kredyty denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta

polska dokonywania spłaty rat kapitałowo-odsetkowych oraz dokonania

przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w tej

walucie na podstawie wyżej powołanego art. 69 ust. 3 Prawa bankowego, wziąwszy

pod uwagę aksjomat racjonalności krajowego ustawodawcy, uzasadnione jest

przyjęcie, że kredyty denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta

polska są kredytami udzielonymi w złotych polskich, skoro dokonanie przez

kredytobiorcę spłaty raty kapitałowo-odsetkowej albo dokonanie przedterminowej

spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w walucie, do której

I CSK 2145/25

3

denominowany lub indeksowany jest kredyt, prowadzi do skutecznego spełnienia

świadczenia wynikającego ze stosunku zobowiązaniowego w postaci umowy

kredytu oraz zaspokojenia wierzyciela w osobie kredytodawcy, bez konieczności

dokonywania jakichkolwiek przeliczeń bądź innych operacji walutowych wpłacanych

przez kredytobiorcę środków w walucie innej niż waluta krajowa?”;

- „czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych

w umowie o kredyt indeksowany do waluty obcej klauzul odnoszących się do

indeksacji kredytu kursem waluty obcej za niedozwolone (nieuczciwe) warunki

umowne i w konsekwencji przyjęcia upadku umowy jako konsekwencji

wyeliminowania z niej mechanizmu indeksacji, kierując się zasadą utrzymania

umowy w mocy oraz mając na uwadze postulat przywrócenia sytuacji prawnej

i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w przypadku braku

nieuczciwych warunków umownych, prawidłowe jest odwołanie się, jako do

podstawy dla określenia oprocentowania zobowiązań kredytowych wyrażonych

w walucie polskiej, do stawki referencyjnej WIBOR, skoro w umowie wiążącej

strony stawka ta występuje i jest ona definiowana jako odnosząca się do kredytów

nieindeksowanych, wyrażonych w walucie polskiej?”.

Zgodnie z ustaloną linią orzecznictwa, powołanie się na

występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego jako na przesłankę

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wymaga określenia problemu

o charakterze abstrakcyjnym, nierozstrzygniętego w dotychczasowym

orzecznictwie i wymagającego pogłębionej wykładni. Skarżący powinien to

zagadnienie sformułować oraz przedstawić argumentację jurydyczną

uzasadniającą tezę o możliwości rozbieżnych ocen prawnych w związku ze

stosowaniem przepisów, na tle których ono powstało. Zagadnienie powinno być

ponadto „istotne” z uwagi na wagę problemu interpretacyjnego, którego dotyczy dla

systemu prawa. Skoro jednak skarga kasacyjna jest wnoszona w konkretnej

sprawie, to zarówno charakter rozpoznawanego roszczenia, jak i ustalony przez

sądy meriti stan faktyczny, którym Sąd Najwyższy byłby związany (art. 3983 § 3

i art. 39813 § 2 k.p.c.), musi pozostawać w związku z przedstawionym przez

skarżącego zagadnieniem prawnym i pozwalać na jego rozstrzygnięcie.

O potrzebie wykładni przepisów prawnych jako przesłance przyjęcia skargi

I CSK 2145/25

4

kasacyjnej do rozpoznania można mówić wtedy, gdy z mającego zastosowanie lub

mogącego mieć zastosowanie w sprawie przepisu dekodowane są różne normy

prawne, a brak jest wypowiedzi w doktrynie i orzecznictwie, które by te różnice

usuwały i wyjaśniały przyczyny ich występowania. Potrzeba wykładni przepisów

prawnych nie powstaje, gdy Sąd Najwyższy ustalił stanowisko i wyrażał poglądy we

wcześniej wydanych orzeczeniach na temat wykładni przepisów objętych

wnioskiem, a nie zaszły żadne okoliczności uzasadniające ich zmianę.

Przepisy, o wykładnię których zabiega pozwany były w ostatnich latach

przedmiotem wykładni Trybunału Sprawiedliwości UE oraz Sądu Najwyższego.

Problemy sformułowane przez skarżącego można zatem uznać za

wyjaśnione, a istniejące przez pewien czas rozbieżności w wykładni i stosowaniu

przepisów powołanych przez skarżącego we wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania - za usunięte.

W świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego „interes prawny” będący –

stosownie do art. 189 k.p.c. – przesłanką skutecznego wystąpienia z żądaniem

ustalenia prawa lub stosunku prawnego istnieje wówczas, jeżeli sam skutek, jaki

wywoła uprawomocnienie się wyroku ustalającego zapewni powodowi ochronę jego

prawnie chronionych interesów, czyli definitywnie zakończy spór istniejący lub

prewencyjnie zapobiegnie powstaniu takiego sporu w przyszłości. Powód ma

interes prawny w żądaniu ustalenia, jeżeli powództwo o ustalenie istnienia prawa

jest jedynym możliwym środkiem jego ochrony, jeżeli powód może uczynić zadość

potrzebie ochrony swej sfery prawnej przez samo ustalenie istnienia bądź

nieistnienia stosunku prawnego lub prawa (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 9

lutego 2012 r., III CSK 181/11, OSNC 2012, nr 7-8, poz. 101). Zarazem jednak

wyjaśniono też w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego, że interes

prawny nie istnieje, gdy już jest możliwe wytoczenie powództwa o świadczenie,

chyba że ze spornego stosunku prawnego wynikają jeszcze dalsze skutki, których

dochodzenie w drodze powództwa o świadczenie nie jest możliwe lub nie jest

jeszcze aktualne (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 30 października 1990 r., I CR

649/90). Mimo istnienia prawa do zażądania spełnienia świadczenia (wytoczenia

powództwa o świadczenie) lub skorzystania z innego środka ochrony prawnej (np.

powództwa o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego) interes prawny

I CSK 2145/25

5

w zgłoszeniu ustalenia prawa lub stosunku prawnego istnieje, jeżeli wyrok

uwzględniający żądanie świadczenia nie zapewnia pełnej ochrony prawnej

dłużnikowi (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 17 kwietnia 2015 r., III CSK 226/14).

Jeżeli zatem w sporze o świadczenie nie może dojść do rozstrzygnięcia

o wszystkich uprawnieniach istotnych z perspektywy ochrony sfery prawnej powoda

(wyrok nie będzie wyczerpywał wszystkich płaszczyzn istniejącego sporu objętego

stosunkiem prawnym, którego dotyczy żądanie ustalenia), to przyjąć należy, że

powód ma interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. w zgłoszeniu żądania

ustalenia.

Zawarta pomiędzy stronami umowa kredytu zmierzała do związania stron

długoterminowym stosunkiem prawnym, w którym przewidziały one takie wzajemne

uprawnienia i obowiązki, które nie zostały dotychczas w całości zrealizowane,

w tym uprawnienia i obowiązki odnoszące się do zabezpieczenia sytuacji prawnej

stron.

W orzecznictwie przyjęto, że w celu zrealizowania przez bank obowiązków

informacyjnych co do ryzyka walutowego i kursowego, które wiąże się dla

konsumenta z zawarciem umów kredytowych indeksowanych do waluty obcej

(denominowanych w walucie obcej) nie jest wystarczające stwierdzenie w umowie,

że ryzyko związane ze zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz odebranie

od niego oświadczenia, zawartego we wniosku o udzielenie kredytu,

o standardowej treści, iż został poinformowany o ponoszeniu ryzyka wynikającego

ze zmiany kursu waluty oraz przyjął do wiadomości i akceptuje to ryzyko. Istnieje

obowiązek ostrzegawczy instytucji finansowej, która oferując kredyt powiązany

z walutą obcą kredytobiorcy, niejednokrotnie takiemu, który nie ma zdolności

kredytowej do zaciągnięcia kredytu złotowego, powinna dołożyć szczególnej

staranności w zakresie wyraźnego wyjaśnienia zagrożeń wiążących się z takim

produktem finansowym. Zachowanie informacyjne banku powinno polegać na

poinformowaniu klienta o zakresie ryzyka kursowego w sposób jednoznaczny

i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną

znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo

ryzykowne, a efektem może być obowiązek zwrotu kwoty wielokrotnie wyższej od

pożyczonej mimo dokonywania regularnych spłat (zob. wyrok Trybunału

I CSK 2145/25

6

Sprawiedliwości UE z 14 marca 2019 r., C-118/17, pkt 35; wyrok Sądu

Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, nr 2, poz. 7).

Jak wyjaśniono w orzecznictwie, to, że w stanie prawnym przed 26 sierpnia

2011 r. ustawodawca co do zasady akceptował zawieranie umów kredytu,

w których waluta obca pełniła funkcję waloryzacyjną, znajduje potwierdzenie w art.

69 ust. 2 pkt 4a i art. 75b pr. bank., mających – w związku z art. 4 i art. 5 ust. 1

ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych

ustaw (Dz. U. Nr 165 poz. 984) – zastosowanie także do umów zawartych przed jej

wejściem w życie w odniesieniu do niespłaconej jeszcze części kredytu. Możliwość

skorzystania z mechanizmu rozliczeń określonego w art. 75b pr. bank. nie

pozbawia jednak powoda uprawnienia do zażądania skontrolowania z odwołaniem

się do kryteriów ustalonych w art. 3851 § 1 albo art. 58 k.c. postanowień umowy,

którą zawarli z pozwanym. Nowelizacja prawa bankowego z 29 lipca 2011 r.

przyznała bowiem kredytobiorcom jedynie dodatkowe uprawnienie do spłacania rat

kredytu indeksowanego lub denominowanego do waluty obcej bezpośrednio w tej

walucie, co nie znaczy, że nałożyła na nich obowiązek zachowania takiej formy

spłaty albo że wyłączyła możliwość zgłoszenia roszczeń powstałych na gruncie

umów niespełniających wymagań stawianych umowom kredytowym w stosunkach

z konsumentami.

Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),

dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,

poz. 2). Wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie stwarza

podstaw do przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest

sposób jego stosowania przez przedsiębiorcę ani to, dla której ze stron jest to

korzystne, lecz sposób kształtowania praw i obowiązków konsumenta przez

oceniane postanowienie. Z przepisu wynika, że przedmiotem oceny jest samo

postanowienie, a więc wyrażona w określonej formie treść normatywna, tzn. norma

lub jej element określający prawa lub obowiązki stron (zob. uchwałę siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15), a jej punktem

odniesienia – sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki

konsumenta. Taka interpretacja pozostaje w zgodzie z powszechnie akceptowanym

I CSK 2145/25

7

poglądem, że art. 3851 § 1 k.c. jest instrumentem kontroli treści umowy (stosunku

prawnego). To, w jaki sposób postanowienie jest stosowane, jest kwestią odrębną,

do której art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. wprost się nie odnosi (zob. uchwałę

Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2).

Sankcje będące konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają ze

skutkiem ex tunc, a to oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym

w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają

bez znaczenia dla takiego charakteru tych postanowień umownych, chyba że

konsument wyrazi wolę ich utrzymania w mocy.

W judykaturze Sądu Najwyższego obecnie dominuje pogląd, że klauzule

kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego

indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają

główne świadczenie kredytobiorcy (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia

2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20, z 13 maja 2022 r., II CSKP

464/22 i z 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22 oraz powołane tam orzecznictwo).

Pogląd ten uwzględnia stanowisko Trybunału Sprawiedliwości UE, w orzecznictwie

którego podkreśla się, że za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu

„głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy

uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które

z tego względu charakteryzują tę umowę (por. wyroki TSUE z 30 kwietnia 2014 r.,

C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai, pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Matei,

pkt 54; z 23 kwietnia 2015 r., C-96/14, Van Hove, pkt 33; z 20 września 2017 r.,

C-186/16, Andriciuc i in., pkt 35). Za takie uznawane są klauzule indeksacyjne

(waloryzacyjne), jak i postanowienia odnoszące się do ustalonego w walucie obcej

mechanizmu waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako „klauzule ryzyka

walutowego”), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem

zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob.

wyroki TSUE z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 37; z 20 września

2018 r., C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17,

Dunai, pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18, Dziubak, pkt 44).

Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały wyrażone w umowie kredytu

w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod kątem spełnienia przesłanek z

I CSK 2145/25

8

art. 3851 § 1 k.c. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE wyjaśniono, że

wymaganie wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem

nakazuje, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie

mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także, w zależności od

przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym

w innych warunkach, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu

o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne. Postanowienia umowy (regulaminu), określające

zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie

kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie

kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień

umownych.

Postanowienia analogiczne do ocenianych w niniejszej sprawie były już

wielokrotnie przedmiotem badania Sądu Najwyższego (zob. np. wyroki Sądu

Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134;

z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, niepubl.; z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22,

niepubl.; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl., a także wyroki TSUE z 3

października 2019 r., C – 260/18, K.J. Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank

International AG; z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782-19, VB i inni przeciwko

BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal

Finance SA, Procureur de la République).

Sąd Najwyższy wyjaśnił, że postanowienia umowy (regulaminu), określające

zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie

kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie

kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień

umownych, kształtują bowiem prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny

z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi

obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na

uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia

konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na

złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności

poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia

I CSK 2145/25

9

konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego

ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego

działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym

ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Skonstruowane w ten sposób,

w ślad za wzorcem stosowanym przez bank, uregulowania umowne są

niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy

(banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np.

w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu

ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.

Abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku, z mocy samego prawa,

dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że następczo

udzieli on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci ich

skuteczność z mocą wsteczną (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

– zasada prawna – z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).

Powód takiej zgody nie udzielił, o czym świadczą jego twierdzenia i zarzuty

podnoszone w toku procesu.

Jak wyjaśniono w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jeżeli eliminacja

niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji

regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści

praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają związane

pozostałą częścią umowy. Koresponduje to z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, który

przewiduje, że nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców

lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa

w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po

wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków (zob. m.in. uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu

Najwyższego z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 oraz z 24 października 2018 r.,

II CSK 632/17).

W wyroku z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Bank BPH S.A., Trybunał

Sprawiedliwości UE orzekł, że wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13

należy dokonywać w ten sposób, że z jednej strony nie stoją one na przeszkodzie

I CSK 2145/25

10

temu, by sąd krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej

między przedsiębiorcą a konsumentem, w wypadku gdy odstraszający cel tej

dyrektywy jest realizowany przez krajowe przepisy ustawowe regulujące

korzystanie z niego, o ile element ten stanowi odrębne zobowiązanie umowne,

które może być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego

charakteru. Z drugiej strony przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by sąd

odsyłający usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między

przedsiębiorcą a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany

treści tego warunku przez zmianę jego istoty.

Wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień

umownych rodzi zatem konieczność dokonania oceny, czy umowa w pozostałym

zakresie jest możliwa do utrzymania. Sąd meriti rozważył tę kwestię i uznał, że

obowiązywanie umowy po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków jest

niemożliwe. Jak wskazał Sąd Najwyższy, wyeliminowanie ryzyka kursowego,

charakterystycznego dla umowy kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej

i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest

równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za

umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny

podtyp czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego

rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest

możliwe, co przemawia za opowiedzeniem się o jej nieważności (wyrok Sądu

Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).

W razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul

przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia.

Jest tak zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych klauzul doprowadziłoby nie

tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale

również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio

związane z indeksacją kredytu do waluty. W konsekwencji art. 6 ust. 1 dyrektywy

93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu

nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do

waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio

powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem

I CSK 2145/25

11

krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego

powodu, iż ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu

umowy (zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z 14 marca 2019 r., C-118/17,

pkt 52; z 5 czerwca 2019 r., C-38/17, HS, pkt 43; z 3 października 2019 r.,

C-260/18, pkt 44 i 45; wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/19).

W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów – zasada prawna – z 7

maja 2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że

zastąpienie klauzul niedozwolonych rozwiązaniami przewidzianymi w innych

przepisach wchodzi w rachubę tylko wtedy, gdy (koniunkcja przesłanek): 1) po

wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o czym decyduje

obiektywne podejście w świetle prawa krajowego, a zatem wola jednej ze stron,

w tym konsumenta, nie ma w tym zakresie rozstrzygającego znaczenia (por. też

wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 15 marca 2012 r.,

C-453/10, Jana Pereničova, pkt 33-34, z 14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna

Dunai, pkt 40, 51, z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179, Abanca Corporación

Bancaria, pkt 57, z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 39-41,

z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W. i R.W., pkt 83, 89, z 2 września 2021 r.,

C-932/19, OTP Jelzálogbank i in., pkt 49-50, z 8 września 2022 r., C-80/21,

C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 74, z 8 września 2022 r., w połączonych sprawach

C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 67, 74 oraz z 12 października 2023 r.,

C-645/22, Luminor Bank, pkt 29, 37); 2) całkowity upadek umowy naraża

konsumenta na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, w świetle okoliczności

istniejących lub możliwych do przewidzenia w czasie sporu (por. wyrok Sądu

Najwyższego z 8 marca 2023 r., II CSKP 617/22; por. też wyroki Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil

Dziubak, pkt 51, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 67,

z 27 kwietnia 2023 r., C-705/21, AxFina Hungary, pkt 41 oraz z 23 listopada 2023

r., C-321/22, Provident Polska, pkt 87, z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących

interesów konsumenta i z zastrzeżeniem, że „do celów tej oceny decydująca jest

wola wyrażona przez konsumenta w tym względzie” w tym sensie, że jeżeli sąd

poinformował konsumenta w sposób obiektywny i wyczerpujący o skutkach

I CSK 2145/25

12

prawnych oraz szczególnie szkodliwych skutkach ekonomicznych, jakie może mieć

dla niego unieważnienie umowy, sąd ten nie może, po uwzględnieniu jego woli

stwierdzenia nieważności umowy, sprzeciwić się zrzeczeniu się przez niego

ochrony przyznanej im przez dyrektywę 93/13 (por. wyroki Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21,

D.B.P., pkt 78 w związku z pkt 74-75, z 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B.,U.B.,M.B.

przeciwko X S.A. (M.B. i in.), pkt 43-45 i teza oraz z 12 października 2023 r.,

C-645/22, Luminor Bank, pkt 29; postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 66,

a z drugiej strony sąd nie może chronić konsumenta przed upadkiem umowy, jeżeli

ocenia, że nie naraża on go na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, choćby

konsument domagał się tej ochrony (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 38, 40-41); 3)

istnieje przepis dyspozytywny albo przepis „mający zastosowanie, gdy strony danej

umowy wyrażą na to zgodę”, który mógłby zastąpić wyłączone niedozwolone

postanowienie umowne, umożliwiając utrzymanie umowy (z korzyścią dla

konsumenta); jeżeli niedozwolone postanowienie umowne odzwierciedlało

obowiązujący przepis ustawowy mający zastosowanie w przypadku porozumienia

stron, w rachubę wchodzi także zastąpienie niedozwolonego postanowienia „tym

stanowiącym punkt odniesienia przepisem ustawowym w nowym brzmieniu

przyjętym już po zawarciu umowy” (np. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17 Abanca Corporación Bancaria,

pkt 59-64 i teza).

Oceniana w niniejszej sprawie umowa bez dotkniętych abuzywnością tzw.

klauzul przeliczeniowych do waluty obcej nie może nadal obowiązywać. Jest tak

dlatego, że ich wyeliminowanie prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka

walutowego, charakterystycznego dla umowy kredytu waloryzowanego kursem

waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką

LIBOR, co jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż

należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez

strony, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu.

Bez postanowień określających sposób wyznaczenia kursu miarodajnego do

I CSK 2145/25

13

przeliczenia złotówki na franki szwajcarskie i na odwrót (bez uzupełnienia

związanej z tym luki), klauzule przewidujące indeksację (ucieleśniające też ryzyko

walutowe), w ogóle nie mogą wywrzeć skutku (np. wyrok Sądu Najwyższego z 11

grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22). Oznacza to

z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy

o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe (np. wyroki Sądu

Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20,

z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP

382/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, z 8

listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z 31

stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z 10 marca

2023 r., II CSKP 1017/22, z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, z 25 maja 2023

r., II CSKP 1311/22, z 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, z 25 lipca 2023 r.,

II CSKP 1487/22, z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, z 8 listopada 2023 r., II CSKP

1530/22, z 21 listopada 2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, z 29 listopada

2023 r., II CSKP 1460/22, i II CSKP 1753/22, z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22,

z 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22).

Skoro powód konsekwentnie opowiada się za upadkiem umowy, to Sądy meriti nie

mogły przyjąć, że naraża go to na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”. Z tych

względów uzupełnienie luk w umowie nie było możliwe.

Niezależnie od powyższego, w judykaturze wielokrotnie wskazywano na

niedopuszczalność zastąpienia niedozwolonych postanowień kursowych przez

sięgnięcie do art. 358 § 2 k.c., do przepisów o charakterze ogólnym,

przewidujących, iż skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane

w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych

zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających

zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę (por. wyroki Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil

Dziubak, pkt 62 oraz pkt 3 sentencji, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21

i C-82/21, D.B.P., pkt 77, z 12 stycznia 2023 r., C-395/21, D.V., pkt 63, 65 i z 16

marca 2023 r., C‑6/22, M.B. i in., pkt 56), wykładni oświadczeń woli (art. 65 k.c.) czy

art. 41 Prawa wekslowego (por. w szczególności wyroki Sądu Najwyższego z 27

I CSK 2145/25

14

maja 2022 r., II CSKP 395/22, z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 20 lutego

2023 r., II CSKP 809/22, z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, i z 19 stycznia

2024 r., II CSKP 874/22. W wyroku z 18 listopada 2021 r., C-212/20, A.S.A., pkt 68,

70, 78, teza, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdził, że art. 5 i 6

dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie

temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy

zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej

dyrektywy, dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego

charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron.

Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),

dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,

poz. 2). Wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie daje podstaw do

przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego

stosowania przez przedsiębiorcę. Decydujące znaczenie ma nie to, w jaki sposób

przedsiębiorca stosuje postanowienie i dla kogo jest to korzystne, lecz to, w jaki

sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Z przepisu wynika,

że przedmiotem oceny jest samo postanowienie, a więc wyrażona w określonej

formie (przeważnie słownej) treść normatywna, tzn. norma lub jej element

określający prawa lub obowiązki stron (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15), a jej punktem odniesienia –

sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki konsumenta. Samo

postanowienie może bezpośrednio kształtować prawa i obowiązki tylko w sensie

normatywnym, wpływając na zakres i strukturę praw lub obowiązków stron. Taka

interpretacja pozostaje w zgodzie z powszechnie akceptowanym poglądem, że art.

3851 k.c. jest instrumentem kontroli treści umowy (stosunku prawnego). To, w jaki

sposób postanowienie jest stosowane, jest kwestią odrębną, do której art. 3851 § 1

zdanie pierwsze k.c. wprost się nie odnosi (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z 20

czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Sankcje będące

konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają ze skutkiem ex tunc,

co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia

umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia dla takiego

I CSK 2145/25

15

charakteru tych postanowień umownych (wyjątek stanowi wola konsumenta).

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 3989 § 1 i 2 k.p.c. oraz –

co do kosztów postępowania – art. 98 § 1, 11 i 3 k.p.c. w zw. z art. 39821 i art. 391 §

1 k.p.c., § 2 pkt 6 w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców

prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 1935), orzeczono jak w postanowieniu.

[dr]

[a.ł]