Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi banku w sprawie kredytu frankowego

Wyrokiem z 26 kwietnia 2022 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że

umowa kredytu hipotecznego zawarta pomiędzy powodami M.K. i J.K. a (…) Bank

I CSK 2244/25

2

spółką akcyjną w W. (poprzednikiem prawnym pozwanego […] Bank spółki akcyjnej

w W.) w dniu 3 kwietnia 2006 r. jest nieważna; zasądził od pozwanego na rzecz

powodów kwoty 406 820,75 zł i 46 759,99 CHF z ustawowymi odsetkami za

opóźnienie od kwot: 381 161,55 zł i 46 759,99 CHF, obie kwoty wraz z ustawowymi

odsetkami za opóźnienie od 15 maja 2021 r. do dnia zapłaty, i od kwoty 25 659,20

zł od dnia 25 listopada 2021 r. do dnia zapłaty; oddalił powództwo w zakresie

żądania głównego w pozostałym zakresie i orzekł o kosztach procesu.

Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z 15 stycznia 2025 r. - orzekając na

skutek apelacji pozwanego - oddalił apelację i orzekł o kosztach postępowania

apelacyjnego.

Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez pozwanego.

Skarżący we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołał się na przesłanki

z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

Zdaniem skarżącego w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne

sprowadzające się do ustalenia, czy przy dokonywaniu oceny klauzul

przeliczeniowych, tj. klauzul przewidujących stosowanie kursu kupna do wypłaty

kredytu lub kursu sprzedaży do spłaty rat kapitałowo - odsetkowych, wynikającego

z tabeli kursowej banku, z perspektywy abuzywności, należy uwzględnić, że

art. 111 ust. 1 pkt 4 Prawa bankowego daje (i dawał w czasie zawierania umowy)

bankowi podstawę do ustalania kursów w tabeli kursowej banku i żaden przepis

prawa nie przewidywał w dacie zawarcia umowy kredytu obowiązku wskazywania

w jej treści sposobu ustalania kursów walut, a w konsekwencji umowy o kredyt

denominowany odzwierciedlały ówcześnie obowiązujący model ustawowy i w tym

zakresie powinny być wyłączone spod oceny z perspektywy abuzywności zgodnie

z art. 1 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich? (dalej: „Dyrektywa 93/13”).

Ponadto zdaniem skarżącego istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności

w orzecznictwie sądów, tj. art. 3851 § 1 i § 2 k.c. w. zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy

93/13 i art. 1 pkt 1 lit. a oraz art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy -

Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw w zw. z art. 3851 § 1 k.c.

I CSK 2244/25

3

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów co do sposobu rozumienia tych

przepisów. Rozbieżności te odnoszą się do ustalenia:

1) Czy w świetle prawidłowej wykładni art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust.

1 Dyrektywy 93/13 możliwe jest dalsze wykonywanie umowy kredytu

denominowanego po wyeliminowaniu z niej uznanych za abuzywne klauzul

przeliczeniowych: a) bez wypełnienia powstałej w ten sposób luki w umowie,

z zachowaniem pozostałych postanowień umownych; b) przez wypełnienie

powstałej w ten sposób luki w umowie z zastosowaniem art. 358 k.c. lub art. 56 k.c.

w zw. z art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe; czy też

prawidłowa wykładnia art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13

prowadzi do wniosku, że eliminacja klauzul przeliczeniowych z umowy kredytu

denominowanego winna prowadzić do upadku (nieważności) całej umowy kredytu,

z uwagi na brak możliwości dalszego jej wykonywania?

2) Czy w świetle prawidłowej wykładni art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust.

1 Dyrektywy 93/13 dla ustalenia skutków abuzywności postanowień umownych

istotne znaczenie ma wola konsumenta, którego oświadczenie w tym przedmiocie

ma także decydujące znaczenie dla kierunku rozstrzygnięcia sądu?

3) Czy klauzule przeliczeniowe, których zastosowanie zgodnie z umową nie

jest obligatoryjne dla kredytobiorcy (z uwagi na zastrzeżoną w umowie możliwość

spłaty rat kapitałowo - odsetkowych i wypłaty kredytu bezpośrednio w walucie

kredytowania – CHF), mogą być uznane za naruszające interesy konsumentów

i jako takie za abuzywne na gruncie art. 3851 § 1 k.c. oraz art. 3 ust. 1 Dyrektywy

93/13, czy też prawidłowa wykładnia wskazanych artykułów wyłącza możliwość

powoływania się na abuzywność tego typu fakultatywnych dla konsumenta

postanowień (a w dalszej kolejności na nieważność umowy z tej przyczyny),

z uwagi na brak obligatoryjnego związania konsumenta treścią danego warunku

umownego i brak obligatoryjnego obciążenia go klauzulą ryzyka walutowego?

4) Czy prawidłowa wykładnia art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 1 pkt 1 lit a oraz

art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy – Prawo bankowe oraz

niektórych innych ustaw oznacza, że wejście w życie ustawy antyspreadowej

z dniem 26 sierpnia 2011 r. potwierdziło ważność umów o kredyt denominowany

I CSK 2244/25

4

zawartych przed dniem wejścia w życie wyżej wymienionej ustawy i zawartych

w nich postanowień oraz wykonalność umów tego typu, które nie określały zasad

ustalania kursów wymiany na potrzeby stosowania umowy kredytu i wyeliminowało

abuzywny charakter postanowień umownych, czy też prawidłowa wykładnia

wskazanych artykułów nie wyłącza możliwości powoływania się na abuzywność

klauzul związanych ze sposobem określania kursu waluty, po jakim ma być

dokonywana wypłata kredytu i spłata rat kapitałowo-odsetkowych, zawartych

w umowach kredytów denominowanych, które podpisane i realizowane były jeszcze

przed wejściem w życie nowelizacji?;

5) Czy w świetle prawidłowej wykładni art. 69 ust. 1 ustawy - Prawo bankowe

umowa kredytu wyrażonego w walucie CHF, w której zastrzeżono na rzecz

kredytobiorcy możliwość wypłaty i spłaty kredytu w walucie kredytowania (CHF) z

jednoczesnym umożliwieniem mu wypłaty i spłaty kredytu w innej walucie niż

waluta produktu kredytowego, jest umową kredytu czysto walutowego niezależnie

od tego, czy kredytobiorca skorzysta z opcji wypłaty i spłaty kredytu w walucie

rodzimej? czy też faktyczna wypłata i spłata kredytu w walucie innej niż waluta

kredytowania przekreśla walutowy charakter takiej umowy i nadaje jej

automatycznie charakter umowy kredytu denominowanego (kredytu złotowego

z zamieszczoną w nim klauzulą waloryzacyjną)?.

Powodowie w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnieśli o odmowę przyjęcia

jej do rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego

rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej

doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi

swoje źródło w interesie publicznym. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy

przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi

nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd

Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej

I CSK 2244/25

5

okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne

i ich uzasadnienie. Cel wymagania określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być

osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze

publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej

pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją

sądową i nie jest jego rolą usuwanie błędów w zakresie wykładni i stosowania

prawa w każdej indywidualnej sprawie.

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że wskazanie

przyczyny określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. nakłada na skarżącego obowiązek

przedstawienia zagadnienia o charakterze abstrakcyjnym wraz z argumentami

prowadzącymi do rozbieżnych ocen prawnych, wykazania, że nie zostało ono

rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie, a wyjaśnienie go ma istotne

znaczenie nie tylko dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy, ale także innych

podobnych spraw, przyczyniając się do rozwoju prawa (zob. m.in. postanowienia

Sądu Najwyższego z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11 i z 11

stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151).

Oparcie natomiast wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na

tym, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga

wykazania, że określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie

doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane

przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub

podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć. Nie istnieje przy tym

istotne zagadnienie prawne ani potrzeba wykładni przepisów prawa, jeżeli Sąd

Najwyższy zajął już stanowisko w kwestii tego zagadnienia oraz wykładni

przepisów i wyraził swój pogląd we wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą

żadne okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu (zob. m. in. postanowienia

Sądu Najwyższego z 17 marca 2015 r., I PK 4/15, niepubl.; z 23 kwietnia 2015 r.,

I CSK 691/14, niepubl.; i z 12 grudnia 2008 r., II PK 220/08, niepubl.).

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie spełnia tych

wymagań, problematyka, na którą wskazuje skarżący, była bowiem wielokrotnie

przedmiotem wypowiedzi w nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego,

I CSK 2244/25

6

ukształtowanym pod wpływem orzecznictwa TSUE – także w odniesieniu do

zbliżonych treścią umów kredytowych - a pozwany przekonująco nie wykazał, by

istniała potrzeba ponownej wypowiedzi Sądu Najwyższego w tym przedmiocie.

Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadnia sformułowane przez

skarżącego zagadnienie prawne.

Po pierwsze, nie budzi żadnych wątpliwości, że art. 111 ust. 1 pkt 4 Prawa

Bankowego, nie stoi na przeszkodzie badaniu przez sąd abuzywności postanowień

umowy, skoro dotyczy jedynie samej możliwości ustalania tabel kursowych

i obowiązku ogłaszania przez bank kursów walutowych. Nie oznacza to, że

jednostronne ukształtowanie na tej podstawie sytuacji prawnej drugiej strony

umowy nie podlega badaniu w kontekście klauzul niedozwolonych.

Artykuł 111 ust. 1 pkt 4 Prawa Bankowego nie stanowi bowiem przepisu

ustawy w rozumieniu art. 1 ust. 2 Dyrektywy 93/13. Wyjątek wymieniony w tym

przepisie wymaga bowiem, aby konkretny warunek umowny odzwierciedlał treść

przepisu prawa mającego zastosowanie między umawiającymi się stronami

niezależnie od ich wyboru ewentualnie mającego domyślne zastosowanie między

stronami, z uwzględnieniem jego ścisłej interpretacji (zob. wyrok TSUE z 21 grudnia

2021 r., C-243/20, DP i SG przeciwko Trapeza Peiraios oraz postanowienie Sądu

Najwyższego z 30 marca 2023 r., I CSK 2897/22, niepubl.).

Po drugie, w ugruntowanym stanowisku Sądu Najwyższego przyjęto, że

klauzula pozwalająca na pełną swobodę decyzyjną banku przy kształtowaniu kursu

waluty obcej jest klauzulą niedozwoloną, kształtując prawa i obowiązki konsumenta

w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszając jego interesy (art.

3851 § 1 k.c.). Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na PLN w chwili jego wypłaty,

jak i przeliczenie z CHF na PLN w chwili wymagalności poszczególnych rat, służy

bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Postanowienia umowne

uprawniające bank do jednostronnego ustalania kursów walut są nietransparentne,

pozwalają bowiem bankowi na arbitralne kształtowanie kursów walut, a tym samym

zapewniają mu swobodę decyzyjną odnoście do wysokości kosztów kredytu

obciążających konsumenta. Zgodnie z zasadą dobrych obyczajów koszty

wynikające z zawartej z konsumentem umowy, powinny być możliwe do

przewidzenia. Jest tak także wtedy, gdy swoboda banku w ustaleniu wysokości

I CSK 2244/25

7

kursu jest w jakiś sposób ograniczona, przez wprowadzenie pewnych elementów

obiektywnych przy jego określaniu, jeżeli nie precyzuje ona wszystkich czynników

ustalanych przez bank w celu oznaczenia kursu wymiany (zob. m.in. wyroki Sądu

Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134;

z 8 września 2016 r., II CSK 750/15, niepubl; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16,

niepubl.; z 19 września 2018 r., I CNP 39/17, niepubl.; z 24 października 2018 r.,

II CSK 632/17, niepubl.; z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, niepubl.; z 27 lutego

2019 r., II CSK 19/18, niepubl.; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z.

12, poz. 115; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, niepubl.; z 29 października 2019 r.,

IV CSK 309/18, OSNC 2020 r., nr 7-8, poz. 64; z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/ 18, Glosa 2020, nr 4, s. 67 i n.; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, niepubl.;

i z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.; zob. także wyrok TSUE z 18

listopada 2021 r., C – 212/20, M.P., B.P. przeciwko „A”).

Po trzecie, bez znaczenia jest to, w jaki sposób Bank rzeczywiście stosował

abuzywne postanowienia umowne, w szczególności czy przynosiły mu one

nieuzasadnione korzyści i czy opierał się na powszechnej i utrwalonej praktyce

bankowej. O tym bowiem czy postanowienie jest niedozwolone decydują

okoliczności z chwili zawarcia umowy. Dla oceny abuzywności postanowień

umownych nie ma znaczenia przyczyna zawarcia przez kredytobiorcę umowy,

sposób jej wykonywania czy interes Banku, który w relacji z konsumentem stosował

klauzule niedozwolone (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz

orzecznictwo TSUE przytoczone w jej uzasadnieniu).

Po czwarte, w okolicznościach sprawy Sąd Apelacyjny stwierdził

abuzywność mechanizmu denominacji nie tylko w zakresie klauzuli kursowej ale

także klauzuli ryzyka walutowego w związku z nie dopełnieniem przez pozwanego

obowiązków informacyjnych w zakresie ekspozycji powodów na nieograniczone

ryzyko walutowe. Czynienie zatem przy formułowaniu zagadnienia prawnego

założenia, że przyczyną stwierdzenia nieuczciwego charakteru postanowień

umownych w kredytach denominowanych do franka szwajcarskiego jest jedynie nie

określenie przez bank zasad ustalania kursów, jest nieadekwatne do okoliczności

sprawy.

I CSK 2244/25

8

Ponadto, w aktualnym orzecznictwie TSUE rozróżnia się abuzywność

postanowień dotyczących kryteriów przeliczania waluty krajowej na walutę

denominacji (indeksacji); (klauzule kursowe, spreadowe), od klauzul ryzyka

walutowego, dotyczących obciążenia konsumenta negatywnymi następstwami

deprecjacji waluty krajowej, jako kompensata za korzystniejszą stopę procentową

(zob. m.in. wyroki z 20 września 2017 r., C- 186/16, Ruxandra Andruciuc i in. Banca

Romaneascu; z 22 lutego 2018 r., C-119/17; z 20 września 2018 r., C – 51/17,

OTP Bank Nyrt. I in. przeciwko Terez Illyez i in.).

W nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono natomiast, że

klauzula ryzyka walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej

określającej przeliczenie zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich

świadczenia. Z kolei klauzula spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie

zastosowano mechanizmu denominacji ( indeksacji) i wynikającej z niego narażenia

konsumenta na ryzyko kursowe. W konsekwencji stwierdzono, że klauzule

przeliczeniowe i klauzule ryzyka walutowego składające się na przyjęty w umowach

kredytowych mechanizm denominacji ( indeksacji) - są ze sobą ściśle powiązane,

a ich rozszczepienie jest zabiegiem sztucznym (zob. m.in. wyroki Sądu

Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7; z 11

grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20; z 10 maja 2022 r.,

II CSKP 285/22, niepubl.; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.;

z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl.; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP

722/22, niepubl.; z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl.; i z 18 kwietnia

2023 r., II CSKP 1511/22, niepubl.).

Nie uzasadniają także przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania

sformułowane przez skarżącego wątpliwości orzecznicze dotyczące możliwości

utrzymania w mocy umowy kredytu denominowanego do waluty obcej ( franka

szwajcarskiego) po wyeliminowaniu z niej abuzywnej klauzuli kursowej przy

uwzględnieniu, że w umowie tej zastosowanie klauzul przeliczeniowych nie jest

obligatoryjne dla kredytobiorcy z uwagi na możliwość spłaty rat kapitałowo -

odsetkowych i wypłaty kredytu bezpośrednio w walucie kredytowania – CHF.

Przede wszystkim nie budzi żadnych wątpliwości, że włączenie do umowy

zawartej z konsumentem dwóch alternatywnych warunków dotyczących wykonania

I CSK 2244/25

9

tego samego obowiązku ciążącego na konsumencie, z których jeden jest

nieuczciwy, a drugi zgodny z prawem, pozwala danemu przedsiębiorcy na

spekulowanie, że poprzez brak informacji, nieuwagę lub nieporozumienie

konsument wykonana dane zobowiązanie zgodnie z warunkiem, który powoduje

znaczącą nierównowagę praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta.

W konsekwencji na ocenę abuzywności klauzul przeliczeniowych nie wpływa

okoliczność, że powodowie mogli dokonywać spłaty kredytu bezpośrednio

w walucie obcej (walucie denominacji). W orzecznictwie wyjaśniono, że samo

zapewnienie konsumentowi-kredytobiorcy możliwości spłaty rat kredytu w walucie

obcej nie uchyla abuzywności postanowienia dotyczącego spłaty rat kredytu

w walucie krajowej w wysokości kursu waluty obcej określanego swobodnie przez

bank (zob. m.in. wyrok TSUE z 21 września 2023 r., C-139/22 oraz wyroki Sądu

Najwyższego z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22, z 24 maja 2024 r., II CSKP

1560/22 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 21 maja 2026 r., I CSK 1479/25).

Ponadto w orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolity jest obecnie pogląd,

że po wyeliminowaniu z umowy kredytu powiązanej z frankiem szwajcarskim

niedozwolonych postanowień określających wysokość należności obciążającej

kredytobiorcę z odwołaniem do kursu waluty obcej ustalanego jednostronnie przez

bank, utrzymanie umowy kredytu, w pozostałym zakresie nie jest możliwe, co

dotyczy zarówno kredytów indeksowanych jak i denominowanych w walucie obcej

(zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 10

maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22,

z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22; z 25

lipca 2023 r., II CSKP 1487/22; z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1753/22; z 19

stycznia 2024 r., II CSKP 874/22; z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22;

i z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22).

Możliwość zastąpienia postanowień niedozwolonych innymi i tym samym

utrzymania umowy w mocy wymaga bowiem uwzględnienia wynikających z prawa

unijnego warunków dopuszczalności substytucji klauzuli abuzywnej zgodnie

z którymi, jest to możliwe tylko wtedy, gdyby brak zastąpienia narażał konsumenta

przez upadek umowy w całości, na szczególnie niekorzystne skutki, przy czym

decydujące jest w tym przedmiocie zdanie konsumenta (zob. wyroki TSUE z 30

I CSK 2244/25

10

kwietnia 2014 r., C-26/13, Árpád Kásler, Hajnalka Káslerné Rábai przeciwko OTP

Jelzálogbank Zrt, z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak i Justyna

Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG; z 8 września 2022 r., C -

80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., i z 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B.,U.B., M.B.

przeciwko X S.A., z 12 października 2023 r., C-645/22, II CSKP 545/23 R.A. i in.

przeciwko Luminor Bank AS oraz postanowienie z dnia 17 listopada 2021 r., C-

655/20, Marc Gómez del Moral Guasch przeciwko Bankia SA).

Wynika to z faktu, że substytucja niedozwolonego postanowienia umownego

jest dopuszczalna wtedy, gdy służy ochronie interesów konsumenta, a nie

przedsiębiorcy. Ponadto opiera się ona na założeniu, że konsument, po udzieleniu

mu koniecznych informacji o konsekwencjach abuzywności klauzuli i upadku

umowy, jest w największym stopniu powołany do tego, aby ocenić, czy upadek

umowy jest dla niego niekorzystny, czy też nie, a jego wola w tej materii powinna

być respektowana i nie powinna być zastępowana decyzją sądu, chociażby sąd

oceniał sytuację konsumenta odmiennie (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 19

stycznia 2024 r., II CSKP 874/22 i z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest także pogląd, że

w przypadku, gdy eliminacja niedozwolonych postanowień umownych doprowadzi

do takiej deformacji umowy, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się

odtworzyć praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, że strony są związane

pozostałą częścią umowy (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu Najwyższego

z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 i z 24 października 2018 r., II CSK 632/17).

Umowa będzie dotknięta nieważnością, gdy bez abuzywnych postanowień jej

obowiązywanie nie jest możliwe w świetle prawa krajowego i nie zaszły przesłanki

umożliwiające zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument postanowień

abuzywnych nie potwierdził, nie udzielając następczo świadomej i wolnej zgody na

te klauzule i tym samym odmawiając przywrócenia im skuteczności z mocą

wsteczną (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja

2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18 i z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21).

W razie stwierdzenia abuzywności klauzuli przeliczeniowej utrzymanie

I CSK 2244/25

11

umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia. Unieważnienie tej klauzuli

doprowadziłoby bowiem nie tylko do zniesienia mechanizmu denominacji oraz

różnic kursów walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka

kursowego, które jest bezpośrednio związane z mechanizmem denominacji (zob.

m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP

6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56 ; wyroki Sądu Najwyższego z 1 marca 2017 r.,

IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18; z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 13 maja 2022 r., II CSKP

464/22, niepubl.; z 9 września 2022 r., II CSKP 794/22, niepubl. oraz postanowienie

Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 2023 r., I CSK 3629/22, niepubl.).

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalony jest także pogląd, że

niedopuszczalne jest przekształcenie kredytu powiązanego z walutą obcą w kredyt

złotowy oprocentowany stawką LIBOR lub WIBOR. Wyeliminowanie bowiem ryzyka

kursowego charakterystycznego dla umowy kredytu powiązanego z walutą obcą,

byłoby równoznaczne z tak daleko idącą modyfikacją umowy, że umowę taką

należałoby uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, co prowadzi do

wniosku, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy

o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe co przemawia za jej

całkowitą nieważnością (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, OSNC – ZD 2021, nr 2, poz. 20; z 24 lutego 2022 r., II CSKP

45/22, niepubl.; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, niepubl.; z 13 maja 2022 r.,

II CSKP 405/22 i II CSKP 293/22, niepubl.; z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22,

niepubl.; i z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl.).

Nie jest zatem możliwe wbrew woli konsumenta zastąpienie niedozwolonego

postanowienia umownego odsyłającego do kursu waluty wynikającego z tabeli

bankowej odwołaniem do kursu średniego ustalanego przez NBP względnie

kursu rynkowego waluty (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 23 sierpnia

2022 r., I CSK 1669/22, niepubl.; wyroki Sądu Najwyższego z 24 lutego 2022 r.,

II CSKP 45/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, II CSKP 285/22 i II CSKP

382/22, niepubl.; z 19 maja 2022 r., II CSKP 985/22; i z 20 maja 2022 r., II CSKP

403/22, niepubl.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wykluczono również możliwość

I CSK 2244/25

12

wypełnienia luki w umowie po wyeliminowaniu z niej postanowień abuzywnych

przez odwołanie do art. 69 ust. 3 Prawa bankowego. Przyjęto, że wejście w życie

ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy Prawo bankowe oraz niektórych innych

ustaw (Dz.U. z 2011 r., Nr 165, poz. 984 – dalej: „ustawa antyspreadowa”) nie

pozwala w pełni wyeliminować z umowy postanowień zawierających niejasne

reguły przeliczania należności kredytowych. Sankcje będące konsekwencją

abuzywności postanowień umownych działają bowiem ze skutkiem ex tunc, co

oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia

umowy (w okolicznościach sprawy 3 kwietnia 2006 r.) – z wyjątkiem woli

konsumenta – pozostają bez znaczenia dla stwierdzenia abuzywności postanowień

umowy. O tym bowiem czy postanowienie jest niedozwolone decydują okoliczności

z chwili zawarcia umowy (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz

orzecznictwo TSUE przytoczone w jej uzasadnieniu). Ponadto ustawa

antyspreadowa nie zawiera przepisów o charakterze dyspozytywnym, które

mogłyby zastąpić nieuczciwe klauzule zawarte w umowach kredytowych (zob. m.in.

wyroki Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 405/22, niepubl. i z 28 lipca

2023 r., I CSK 611/22, niepubl.).

Możliwość skorzystania z mechanizmu rozliczeń określonego w art. 75 b

Prawa bankowego i przyznanie kredytobiorcom na tej podstawie prawnej

dodatkowych uprawnień nie pozbawia konsumenta uprawnienia do kontroli

abuzywności postanowień umowy i zgłoszenia roszczeń na tle umowy

niespełniającej wymagań stawianych umowom kredytowym w stosunkach

z konsumentami. Uznaniu klauzuli kursowej za abuzywną nie sprzeciwia się to, że

konsument w toku wykonywania umowy – wskutek zmian ustawodawczych - mógł

wybrać bezpośrednią spłatę w walucie obcej. Znaczenie w kontekście abuzywności

miałoby jedynie to, że konsument wybrał spłatę w złotych po kursie, który w dacie

zawarcia umowy był mu znany.

Możliwości utrzymania umowy w mocy i usunięcia z niej luk nie stwarza

także art. 358 § 2 k.c. Przepis ten został wprowadzony do kodeksu cywilnego

z dniem 24 stycznia 2009 r. ustawą z dnia 23 października 2008 r. o zmianie

ustawy – Kodeks cywilny oraz ustawy – Prawo dewizowe, Dz.U. z 2008 r., Nr 228,

I CSK 2244/25

13

poz. 1506), czyli po dacie zawarcia przez strony umowy (3 kwietnia 2006 r.).

Dotyczy on zobowiązań wyrażonych w walucie obcej, a w przypadku kredytu

denominowanego (indeksowanego) do CHF waluta obca stanowi jedynie miernik

wartości zobowiązania zaciągniętego w walucie polskiej i świadczeń spełnianych

przez kredytobiorców w walucie obcej.

Powyższej oceny nie zmienia ewentualne uznanie umowy kredytowej za

kreującą zobowiązanie ciągłe i przyjęcie na podstawie ogólnych reguł prawa

międzyczasowego, że do takiego zobowiązania powinny mieć bezpośrednie

zastosowanie przepisy wchodzące w życie w czasie trwania stosunku prawnego.

Artykuł 358 § 2 k.c. w nowym brzmieniu mógłby bowiem znajdować zastosowanie

wyłącznie do stosunków ciągłych istniejących w chwili jego wejścia w życie.

Przyjęcie natomiast, że umowa kredytowa była nieważna lub bezskuteczna

z powodu niemożliwości ustalenia wiążącego kursu waluty obcej w chwili jej

zawarcia oznacza, że stosunek prawny nigdy nie powstał, w związku z czym nie ma

przedmiotu, do którego dałoby się zastosować wymieniony przepis (zob. m.in.

wyrok Sądu Najwyższego z 28 marca 2024 r., II CSKP 1308/22, niepubl.).

Nie można też dokonać wykładni umów kredytowych na podstawie art. 65 §

2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 354 k.c., już po usunięciu z nich postanowień

abuzywnych, w celu ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do sposobu

ustalenia kursu CHF. Sprowadzało by się to bowiem do zmiany treści klauzuli

denominacyjnej (indeksacyjnej), prowadząc do zmiany jej rozumienia przez

wprowadzenie odesłania do wartości rynkowej CHF lub kursu średniego NBP. Dla

rozstrzygnięcia o utrzymaniu umowy w mocy nieadekwatne jest odwoływanie się do

hipotetycznej woli stron groziłoby to bowiem ryzykiem dalszego pogorszenia

sytuacji strony dotkniętej nadużyciem, gdyby strona, która narzuciła niedozwolone

postanowienie umowne wywodziła, że nie zawarłaby umowy z jego pominięciem.

Zgodnie z orzecznictwem TSUE art. 5 i 6 Dyrektywy należy bowiem

interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy,

który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy dokonał wykładni tego

warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka

wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron. W konsekwencji art. 6 ust. 1

Dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że niezgodny z tym artykułem jest

I CSK 2244/25

14

przepis prawa krajowego dający sądowi możliwość uzupełnienia umowy przez

zmianę treści owego warunku. Możliwość taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby

stwierdzenie nieważności nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do

unieważnienia umowy w całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie

niekorzystne konsekwencje (zob. wyroki TSUE z 18 listopada 2021 r. C – 212/20,

M.P., B.P. przeciwko „A” i z 29 kwietnia 2021 r., C – 19/20, Bank BPH).

Brak także możliwości zaradzenia lukom wynikającym z usunięcia

nieuczciwego warunku zawartego w umowie kredytowej przez zastosowanie

przepisów prawa krajowego, które mogłyby mieć zastosowanie do umowy tylko

odpowiednio lub przez analogię i które odzwierciedlają regułę obowiązująca

w krajowym prawie zobowiązań ( zob. wyrok TSUE z 16 marca 2023 r., C-6/22,

M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A.).Takie rozwiązanie stałoby w sprzeczności

z celami prewencyjnymi Dyrektywy w postaci zniechęcenia przedsiębiorców do

wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych postanowień umownych.

W konsekwencji wykluczyć należy także usunięcie luk w umowie przy zastosowaniu

per analogiam art. 41 Prawa wekslowego (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego

z 24 października 2018 r., II CSK 632/17, niepubl. i z 27 listopada 2019 r., II CSK

483/18 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z 12 września 2023 r., I CSK

5858/22 i I CSK 5941/22, niepubl.; zob. także wyrok TSUE z 8 września 2022 r., C-

80/21, C-81/21, C-82/21). W tym ostatnim orzeczeniu Trybunał podkreślił

niedopuszczalność sądowej modyfikacji treści postanowienia nieuczciwego

w drodze wykładni sądowej.

Nie jest również możliwe uznanie, że tego rodzaju kredyt należy od początku

traktować jak kredyt walutowy, którego przedmiot stanowiła ustalona kwota

w walucie obcej. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że w kredycie

walutowym umowa jednoznacznie określa kwotę udzielonego i faktycznie

wypłaconego kredytobiorcy kredytu w walucie udzielonego kredytu. Jeżeli

natomiast umowa wprowadza mechanizm przeliczenia czy to kwoty udzielonego

kredytu czy to rat z waluty obcej na złote polskie lub odwrotnie, nie stanowi kredytu

walutowego w określonym wyżej rozumieniu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 20

maja 2022 r., II CSKP 713/22). Podkreślenia wymaga, że kredyt denominowany do

waluty obcej funkcjonalnie nie różni się od kredytu indeksowanego do waluty obcej

I CSK 2244/25

15

– posłużenie się w umowie walutą obcą służy bowiem jedynie zastosowaniu -

właśnie w postaci waluty obcej - innego niż pieniądz miernika wartości, a nie

transferu waluty obcej do kredytobiorcy i spełnianiu świadczeń w tej walucie.

Kwestia prawidłowości kwalifikowania umowy łączącej strony w okolicznościach

sprawy jako kredytu denominowanego a nie walutowego nie stanowi natomiast

zagadnienia wykładniczego lecz należy do sfery stosowania prawa i dotyczy

wykładni konkretnych postanowień umowy łączącej strony.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się także pogląd, że przyjęcie

skutku w postaci upadku umowy nie koliduje z zasadą proporcjonalności sankcji

i pewności prawa, skoro jest to efekt stosowania przez bank praktyki, w ramach

której określał jednostronnie wysokość zobowiązania po zawarciu umowy oraz

przez zaniechanie obowiązku informacyjnego narażał kredytobiorców na

nieograniczone ryzyko walutowe. Stwierdzenie nieważności umowy mieści się przy

tym w zakresie sankcji, jaką Dyrektywa przewiduje w związku z wykorzystywaniem

przez przedsiębiorcę nieuczciwych postanowień umownych. Uzupełnienie umowy

przez sąd i dokonanie zmiany treści abuzywnego postanowienia mogłoby zagrażać

realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 Dyrektywy, prowadząc do

wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców przez

zwykły brak stosowania takich warunków wobec konsumentów. Byliby oni w ten

sposób zachęcani do stosowania nieuczciwych warunków, wiedząc, że nawet

gdyby miały być one uznane za bezskuteczne, to umowa mogłaby zostać

uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, co pozostałoby bez wpływu

na jej ważność i bez istotnego uszczerbku dla ich interesów ( zob. m.in. wyroki

TSUE z 14 czerwca 2012 r., C-618/10 Banco Español de Crédito SA; z 30 kwietnia

2014 r., C 26-13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP

Jelzálogbank Zrt; z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación

Bancaria SA i Bankia SA oraz wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r.,

II CSK 483/18 i z 28 lipca 2023r., II CSKP 611/22, niepubl.).

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy odmówił

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

art. 98 § 3, art. 98 § 11 k.p.c., art. 99 w zw. z art. 391 § 1 i w zw. z art. 39821 k.p.c.,

I CSK 2244/25

16

a także § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych

(tekst. jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 1935, ze zm.).

[A.T.]

[a.ł]