Bank nie doczekał się przyjęcia skargi kasacyjnej w sporze o kredyt z 2008 r.

Wyrokiem z 12 października 2022 roku w sprawie z powództwa R.C. i A.C.

przeciwko Bank S.A. z siedzibą w W. Sąd Okręgowy w Suwałkach ustalił, że bliżej

opisana umowa kredytu na cele mieszkaniowe zawarta przez powodów z

poprzednikiem prawnym pozwanego Bank 1 S.A. z siedzibą w W. w dniu 25

czerwca 2008 r jest nieważna oraz zasądził od pozwanego na rzecz powodów do

majątku wspólnego kwotę 201 071,83 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie

liczonymi od kwot cząstkowych wskazanych e sentencji.

Apelacja pozwanego od tego orzeczenia została oddalona przez Sąd

Apelacyjny w Białymstoku wyrokiem z 22 stycznia 2024 r. Pozwany wniósł skargę

kasacyjną opierając wniosek o jej przyjęcie do rozpoznania na przyczynie

I CSK 2255/24

2

kasacyjnej objętej art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia

przysługującym od prawomocnych orzeczeń sądu drugiej instancji, służącym

ochronie interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni i stosowania

prawa, wkład Sądu Najwyższego w rozwój orzecznictwa i nauki prawa oraz

eliminowanie z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu nieważnym

lub orzeczeń oczywiście niezgodnych z prawem. Stosownie do 3989 § 1 k.p.c., Sąd

Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania w razie wykazania przez

stronę, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Z punktu widzenia funkcji oraz

założeń skargi kasacyjnej jako nadzwyczajnego środka zaskarżenia, rolą

„przedsądu” jest wstępna selekcja skarg pod kątem spełniania wymienionych wyżej

kryteriów (przyczyn kasacyjnych) kwalifikujących skargę do jej przedstawienia

Sądowi Najwyższemu w celu merytorycznego rozpoznania.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący podniósł,

że potrzeba wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości i wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów dotyczy art. 3851 § 1 i 2 k.c., w zakresie, w

jakim odnoszą się one do skutków uznania postanowień umownych za abuzywne i

możliwości zastąpienia takich postanowień przepisami dyspozytywnymi. Zdaniem

skarżącego przesądzić należy, czy możliwe jest usunięcie klauzuli abuzywnej

wyłącznie w zakresie odniesienia do stosowania przez bank tabel kursowych i

przeprowadzenie tego działania z jednoczesnym uwzględnieniem pierwotnej woli

obu stron umowy co do istotnych postanowień umowy kredytu oraz

uwzględnieniem charakteru, ogólnej systematyki i całokształtu postanowień umowy,

przy jednoczesnym uwzględnieniu interesu konsumenta i dobrych obyczajów.

Należy także jednoznacznie przesądzić, czy rekonstrukcja taka może nastąpić

poprzez sięgnięcie do przepisu prawa o charakterze dyspozytywnym, tj. art. 41

I CSK 2255/24

3

Prawa wekslowego lub art. 358 k.c., w brzmieniu nadanym nowelizacją z dnia 23

października 2008 roku.

W nawiązaniu do tak sformułowanej przyczyny kasacyjnej należy

przypomnieć, że na gruncie drugiej przyczyny kasacyjnej ujętej w art. 3989 § 1 pkt 2

k.p.c. rozbieżności w orzecznictwie należy interpretować jako brak zgodności

rozstrzygnięć w sprawach o takich samych lub bardzo podobnych stanach

faktycznych, w których mają zastosowanie te same przepisy, wykładane lub

stosowane w sposób prowadzący do odmiennych - zróżnicowanych albo

sprzecznych - orzeczeń albo decyzji procesowych. Wskazując na tę przyczynę

kasacyjną, skarżący powinien opisać, na czym polega trudność w interpretacji

określonych przepisów prowadząca do niepożądanego wyżej stanu oraz

zilustrować swoje twierdzenia przykładami takich rozbieżnych rozstrzygnięć.

Sformułowane przez skarżącego wątpliwości prawne zostały już

rozstrzygnięte w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE)

oraz Sądu Najwyższego. Wskazano w nim, że określenie wysokości świadczenia z

tytułu zwrotu kredytu obciążającego konsumenta z odwołaniem do tabel kursów

walut obcych ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych

kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i

w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem, narusza

równorzędność stron, w związku z czym tego rodzaju postanowienia umowne mają

charakter niedozwolony w rozumieniu art. 3851 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego

z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017

r., IV CSK 285/16, z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, z 24

lutego 2022 r., II CSKP 45/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22). Klauzule

kształtujące mechanizm indeksacji, określają główne świadczenie kredytobiorcy w

rozumieniu art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c., a zatem podlegają kontroli, jeśli nie

zostały sformułowane w jednoznaczny sposób (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 4

kwietnia 2019 r., I CSK 159/17, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, z 21 czerwca 2021

r., I CSKP 55/21 oraz z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22). Postanowienia umowne

są wyrażone prostym i zrozumiałym językiem, gdy umowa przedstawia w sposób

przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się dane

I CSK 2255/24

4

postanowienie, umożliwiając konsumentowi orientację, w oparciu o jednoznaczne i

zrozumiałe kryteria, co do wypływających dla niego z tej umowy konsekwencji

ekonomicznych (zob. wyroki TSUE: z 20 września 2017 r., C-186/16; z 3

października 2019 r., C-260/18 oraz z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13; wyroki Sądu

Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, z 10 maja 2022 r., II CSKP

285/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22 i z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).

Sąd Najwyższy wyjaśnił już również, że klauzula ryzyka walutowego i klauzula

kursowa określająca przeliczenie zobowiązań stron (tzw. klauzula spreadowa) - w

ramach przyjętego w umowie mechanizmu waloryzacji są ze sobą ściśle

powiązane, co ma istotne znaczenie z perspektywy oceny, czy określają one

główne świadczenia stron, czy zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, a

także w płaszczyźnie możliwości utrzymania umowy w mocy, a ich rozszczepienie

jest zabiegiem sztucznym (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 20 lutego 2023 r.,

II CSKP 809/22 i z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22 i dalsze powołane tam

orzecznictwo). Oceny abuzywności postanowienia umownego dokonuje się według

stanu z chwili zawarcia umowy, a nie następczo, co oznacza, że ocena

niedozwolonego charakteru postanowienia nie może uwzględniać okoliczności

powstałych po zawarciu umowy - w tym także sposobu stosowania postanowienia

umowy w praktyce (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20

czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1. poz. 2). Uznanie klauzul

przeliczeniowych za abuzywne oznacza, że są one - z mocy samego prawa od

momentu zawarcia umowy - bezskuteczne (nie wiążą) konsumentów (art. 3851 § 1

k.c.), aczkolwiek strony pozostają związane umową w pozostałym zakresie, jeśli

jest to tylko możliwe. Stwierdzenie niedozwolonego charakteru postanowienia w

umowie kredytu może uzasadniać uznanie umowy za nieważną. Umowa będzie

dotknięta nieważnością, gdy bez abuzywnych postanowień jej obowiązywanie nie

jest możliwe w świetle prawa krajowego i nie zaszły przesłanki umożliwiające

zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument postanowień abuzywnych nie

potwierdził, nie udzielając następczo świadomej i wolnej zgody na te klauzule i tym

samym odmawiając przywrócenia im skuteczności z mocą wsteczną (zob. uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC

2021, Nr 9, poz. 56; uchwała Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20,

I CSK 2255/24

5

OSNC 2021, Nr 6, poz. 40; wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18 i z 29

kwietnia 2021 r., C-19/20, oraz wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V

CSK 382/18, OSNC-ZD, 2021, Nr 2, poz. 20, z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21

i z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22). Sąd Najwyższy wypowiedział się także w

kwestii, czy bez dotkniętych abuzywnością. klauzul przeliczeniowych, umowa

kredytu indeksowanego do waluty obcej może nadal obowiązywać, wskazując, że

wyeliminowanie tych klauzul prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka walutowego,

charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i

uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, co jest

równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za

umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony, choćby

nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Wyłączył

dopuszczalność zastąpienia abuzywnych postanowień umownych przepisami

dyspozytywnymi lub zwyczajami, przez zastosowanie średniego kursu NBP w

oparciu o art. 358 § 2 k.c. lub art. 41 prawa wekslowego, ewentualnie w oparciu o

wykładnię umowy przy zastosowaniu art. 65 k.c. (zob. wyroki z 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22 i z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22). Wskazał, że jeżeli bez

niedozwolonych postanowień umownych umowa nie może obowiązywać, a nie są

spełnione przesłanki uzupełnienia luki przez regulację zastępczą i konsument nie

wyraził świadomie i swobodnie woli sanowania postanowienia, umowa jest trwale

bezskuteczna (nieważna), a podstawą tej nieważności jest art. 58 k.c. (zob. wyroki

Sądu Najwyższego z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 25 lipca 2023 r., II

CSKP 1487/22; z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23; z 9 stycznia 2024 r., II

CSKP 874/22 oraz z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22). Sąd Najwyższy

wypowiedział się także co do znaczenia nowelizacji prawa bankowego dokonanej

tak zwaną ustawą antyspreadową czyli ustawą z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy

- Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 165, poz. 984) dla bytu

prawnego umów zawartych przed wejściem w życie tej noweli (zob. wyroki Sądu

Najwyższego: z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20).

W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji.

I CSK 2255/24

6

(A.D.)

[SOP]