Rodzice chcieli odwołać darowiznę domu za brak opieki. SN odmówił przyjęcia skargi

W skardze kasacyjnej wywiedzionej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi

z 13 czerwca 2024 r. powodowie wnieśli o przyjęcie skargi do rozpoznania

na podstawie art. 3989 § 1 pkt 1 i 4 k.p.c.

Zdaniem skarżących w sprawie występują następujące istotne zagadnienia

prawne:

1) Czy w sytuacji, w której w treści umowy darowizny zostanie zastrzeżony

warunek, że w związku z jej dokonaniem obdarowany zobowiązuje się wobec

darczyńcy do określonych działań, in concreto - w postaci dożywotniego

i nieodpłatnego zapewnienia mieszkania w darowanym domu oraz opieki w starości

I CSK 259/25

2

i w razie choroby, a następnie obdarowany z tych obowiązków się nie wywiązuje,

darczyńca ma prawo odwołać taką darowiznę z uwagi na rażącą niewdzięczność

obdarowanego w rozumieniu przepisu art. 898 § 1 k.c.?

2) Czy w sytuacji, w której w wyroku rozwodowym sąd rozwodowy

prawomocnie ustalił, że obdarowana (pozwana) dopuściła się względem jedynego

syna darczyńców zdrady małżeńskiej, co było jednocześnie przyczyną ustania

rodzinnych więzi pomiędzy obdarowaną i darczyńcami, a w konsekwencji

zaprzestania przez obdarowaną wykonywania wobec darczyńców przewidzianego

w umowie obowiązku w postaci dożywotniego i nieodpłatnego zapewnienia

darczyńcy mieszkania w darowanym domu oraz opieki w starości i w razie choroby

- sąd rozpoznając sprawę w przedmiocie odwołania darowizny przy ocenie

przesłanki „rażącej niewdzięczności obdarowanego” w rozumieniu przepisu art. 898

§ 1 k.c. nie jest związany tymi ustaleniami sądu rozwodowego i może nie brać pod

uwagę takich prawomocnych i występujących w obrocie prawnym ustaleń sądu

rozwodowego, co w istocie uczynił sąd ad quem rozpoznając apelację powodów.

Zdaniem skarżących oczywista zasadność skargi kasacyjnej widoczna jest

już prima facie po pierwszej lekturze uzasadnienia zaskarżonego wyroku w ujęciu

zarzutów dotyczących naruszenia przepisów postępowania, mogących mieć istotny

wpływ na wynik sprawy (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.).

Powodowie podnieśli, że Sąd drugiej instancji zaniechał oceny

czy zaprzestanie przez pozwaną interesowania się losem powodów, kontaktowania

się z nimi, wspierania, opiekowania się (również w czasie pandemii), oraz

niewywiązywanie się z pisemnego zobowiązania do zapewnienia im dożywotnio

i nieodpłatnie mieszkanie w darowanym domu, opieki w starości i w razie

choroby, pozwala kwalifikować zachowanie pozwanej w kategoriach „rażącej

niewdzięczności’’.

Zarzucili, że Sąd odwoławczy nie rozpoznał zarzutów apelacji,

a przynajmniej nie dał temu dostatecznego wyrazu w treści uzasadnienia

zaskarżonego wyroku. Doprowadziło to nie tylko do wydania błędnego wyroku,

ale również wyroku, który nie daje się obecnie poddać realnej kontroli kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I CSK 259/25

3

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania

lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Mając powyższe na względzie podkreślić należy, że cel wymagania

przewidzianego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być osiągnięty jedynie przez

prawidłowe powołanie i wyczerpujące uzasadnienie istnienia przesłanek

o charakterze publicznoprawnym, które - zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. - będą mogły

stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej

do rozpoznania.

W tym kontekście zauważyć trzeba, że wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania wraz z uzasadnieniem jest odrębną konstrukcyjnie i funkcjonalnie

częścią skargi (art. 3984 § 2 k.p.c.) i nie jest rzeczą Sądu Najwyższego

poszukiwanie w innych częściach wniesionego środka prawnego argumentów

na uzasadnienie podniesionych w nim twierdzeń (zob. postanowienia SN:

z 22 kwietnia 2015 r., IV CSK 613/14 oraz z 30 maja 2001 r., III CZ 36/01, OSNC

2002, nr 2, poz. 22).

Odnosząc się w pierwszej kolejności do ujęcia wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania podnieść należy, że zarówno w doktrynie,

jak i w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono już, że jeżeli jako okoliczność

uzasadniającą przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania (art. 3984 § 2 w zw.

art. 3989 § 1 k.p.c.) wskazuje się istotne zagadnienie prawne, a więc zagadnienie

poważne, wymagające pogłębionej analizy prawnej i wcześniej nierozstrzygane,

to skarga taka nie może być jednocześnie oczywiście uzasadniona, a więc

uzasadniona prima facie, bez podejmowania jakichkolwiek szczegółowych analiz

i dociekań. To samo dotyczy zbiegu przesłanek w postaci oczywistej zasadności

skargi oraz potrzeby wykładni przepisów prawa (zob. orzeczenia SN: z 26 kwietnia

2018 r., IV CSK 577/17, i z 17 lipca 2019 r., III CSK 148/19).

W konsekwencji konstrukcja przedmiotowego wniosku skarżących nie może

być uznana za prawidłową.

I CSK 259/25

4

Za istotne zagadnienie prawne w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. uznaje

się zagadnienie dotychczas nierozstrzygnięte w orzecznictwie, a zatem takie, które

cechuje się przymiotem nowości i którego wyjaśnienie może sprzyjać rozwojowi

prawa (zob. np. postanowienia SN: z 21 stycznia 2022 r., I CSK 1285/22;

z 24 kwietnia 2023 r., I CSK 4950/22; z 20 grudnia 2023 r., I CSK 4003/23).

Powołanie się na przyczynę kasacyjną wymienioną w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.

wymaga sformułowania problemu prawnego i uzasadnienia, że ma on znaczenie

dla rozwoju prawa lub precedensowy charakter. Zagadnienie prawne powinno

przy tym zostać oparte na konkretnych, powołanych we wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania przepisach prawa, które jednocześnie pozostają

w związku z podstawami wniesionego środka prawnego. Zagadnienie takie musi

zostać ujęte w sposób abstrakcyjny - tak, aby jego rozstrzygnięcie mogło uzyskać

ogólniejsze znaczenie, a zarazem wiązać się z rozpoznawaną sprawą. Konieczne

jest także powołanie argumentów, które prowadzą do rozbieżnych

ocen przedstawionego problemu i zaprezentowanie możliwych kierunków

interpretacyjnych (zob. np. postanowienia SN: z 13 lipca 2007 r., III CSK 180/07;

z 10 kwietnia 2014 r., IV CSK 623/13; z 16 grudnia 2021 r., V CSK 289/21;

z 23 grudnia 2022 r., I CSK 3245/22; z 14 czerwca 2023 r., I CSK 1253/23;

z 4 września 2023 r., I CSK 1862/23; z 31 stycznia 2024 r., I CSK 2718/23).

Analiza przedstawionych przez skarżących problemów nie pozwala

na przyjęcie, że podnoszone kwestie stanowią istotne zagadnienia prawne

w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.

Powodowie nie przedstawili stosownej argumentacji jurydycznej

potwierdzającej, że zagadnienia te mają charakter rzeczywisty w tym znaczeniu, że

istnieją co najmniej dwie równorzędne możliwości ich rozstrzygnięcia. Innymi słowy,

w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, powodowie

nie przytoczyli – co jest niezbędne - poglądów orzecznictwa i doktryny, które

wskazywałyby na istnienie rozbieżnych interpretacje przywołanej regulacji i racje

jurydyczne stojące za nimi (zob. postanowienie SN z 18 grudnia 2025 r., I CSK

3743/24).

I CSK 259/25

5

Sąd Najwyższy wyjaśnił już, że w przypadku umowy, w wyniku której

dochodzi do przeniesienia prawa własności nieruchomości rolnej pod tytułem

darmym świadczenia na rzecz darczyńcy, do poniesienia których zobowiązuje się

obdarowany, nie stanowią wzajemnego ekwiwalentu w zamian za uzyskane

przez niego prawo własności. Niewywiązywanie się przez obdarowanego z tych

obowiązków, może jednak prowadzić do powstania po jego stronie rażącej

niewdzięczności w rozumieniu art. 898 § 1 k.c. i w konsekwencji do odwołania

darowizny z obowiązkiem zwrotu jej przedmiotu (zob. mutatis mutandis wyrok SN

z 23 marca 2022 r., II CSKP 280/22).

Odnośnie do zagadnienia drugiego przede wszystkim należy wskazać,

że art. 898 § 1 k.c. wymaga, by naganny czyn obdarowanego skierowany był

bezpośrednio przeciwko darczyńcy. Jeżeli czyn jest skierowany przeciwko osobie

bliskiej darczyńcy, może być uznany za rażącą w stosunku do niego

niewdzięczność tylko wtedy, gdy był podjęty z zamiarem pokrzywdzenia darczyńcy.

Dopiero wykazanie, że zachowanie obdarowanego wobec osoby trzeciej, bliskiej

darczyńcy, zostało podjęte z zamiarem pokrzywdzenia darczyńcy mogłoby

uzasadniać twierdzenie o rażącej niewdzięczności (zob. uchwała SN z 29 września

1969 r., III CZP 63/69 i wyroki: z 11 marca 2003 r., V CKN 1829/00; z 28 marca

2012 r., V CSK 179/11, OSNC-ZD 2013, nr A, poz. 180). Ustalenie przez sąd

rozpadu związku małżeńskiego winy jednego z małżonków nie przesądza zatem

o istnieniu przesłanek odwołania darowizny dokonanej przez rodziców drugiego

małżonka.

Ponadto drugie z przedstawionych zagadnień nie ma charakteru

uniwersalnego, o czym przekonuje jego szczegółowość i silne powiązanie

z konkretnym stanem faktycznym (odniesienie do stron postępowania). Oznacza to,

że ma ono charakter kazuistyczny – co jak zostało wyjaśnione jest

niedopuszczalne, a jego znaczenie nie wykracza poza rozpoznawaną sprawę.

W istocie skarżący nie dążą do rozstrzygnięcia uniwersalnego problemu prawnego,

ale weryfikacji trafności rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji (zob. postanowienie

SN z 25 października 2023 r., I CSK 3247/23).

I CSK 259/25

6

Kwalifikowanie określonego stanu faktycznego jako „rażącej

niewdzięczności” należy przy tym do sądu meriti i nie jest możliwa unifikacja tego

pojęcia ani stworzenia jego uniwersalnej syntezy. Nie ma bowiem ogólnej reguły

pozwalającej na uznanie zachowania obdarowanego wobec darczyńcy za rażącą

niewdzięczność uzasadniającą odwołanie darowizny (zob. postanowienie SN

z 16 stycznia 2015 r., III CSK 312/14).

Powołanie się na oczywistą zasadność skargi kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4

k.p.c.) stawia skarżącemu szczególnie wysokie wymagania. Zgodnie z utrwalonym

orzecznictwem Sądu Najwyższego, podzielanym przez doktrynę, oczywista

zasadność skargi oznacza, że dla przeciętnego prawnika podstawy wskazane

w skardze prima facie zasługują na uwzględnienie. Sytuacja taka będzie miała

miejsce tylko wtedy, gdy bez wątpienia wystąpiły zarzucane uchybienia, jest pewne,

że miały one wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia albo podniesione

we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania argumenty oczywiście

uzasadniają zasadność wniesionego środka prawnego. Oczywiste jest przy tym

tylko to, co można dostrzec od razu - bez potrzeby głębszej analizy

czy przeprowadzenia wnikliwych badań lub dociekań. Innymi słowy, podnoszone

uchybienia muszą mieć kwalifikowany charakter i być dostrzegalne na pierwszy rzut

oka - już nawet przy pobieżnej lekturze skargi (zob. m.in. postanowienia SN:

z 27 kwietnia 2006 r., I CZ 15/06; z 7 maja 2010 r., V CSK 459/09; z 15 czerwca

2018 r., III CSK 38/18; z 17 grudnia 2019 r., IV CSK 307/19, z 28 stycznia 2022 r.,

I CSK 584/22; z 7 czerwca 2023 r., I CSK 742/23; z 20 października 2023 r., I CSK

1673/23).

Podkreślenia wymaga, że przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. obejmuje

jedynie uchybienia przepisom prawa materialnego albo procesowego, zarzucanym

sądowi drugiej instancji w skardze kasacyjnej, o charakterze elementarnym, które

polegają w szczególności na oparciu rozstrzygnięcia na wykładni przepisu

oczywiście sprzecznej z jednolitą i ugruntowaną jego wykładnią przyjmowaną

w orzecznictwie i nauce prawa, na zastosowaniu przepisu, który już nie

obowiązywał względnie na oczywiście błędnym zastosowaniu określonego przepisu

w ustalonym stanie faktycznym.

I CSK 259/25

7

Należy też wskazać, że zgodnie z powszechnie aprobowanym

w orzecznictwie i nauce prawa stanowiskiem, o przyjęciu skargi kasacyjnej

do rozpoznania w związku z wystąpieniem przyczyny kasacyjnej z art. 3989 § 1

pkt 4 k.p.c. nie decyduje per se nawet oczywiste naruszenie konkretnego przepisu,

lecz jego skutek polegający na wydaniu oczywiście nieprawidłowego orzeczenia,

które nie może się ostać (zob. np. postanowienie SN z 1 grudnia 2023 r., I CSK

5300/22 i przywołane tam orzecznictwo).

Skarżący nie przedstawili przekonujących od razu, widocznych prima facie,

twierdzeń wykazujących racje podważające rozstrzygnięcie poddane krytyce

i zaskarżeniu. Powodowie w uzasadnieniu przesłanki przedsądu z art. 3989 § 1

pkt 4 k.p.c. nie powołali żadnych przepisów prawa, których naruszenie mogłoby

prowadzić do wydania rażąco wadliwego orzeczenia i tym samym wskazywać na

oczywistą zasadność ich skargi.

Zgodnie z art. 898 § 1 k.c. przesłanką powstania uprawnienia do odwołania

darowizny jest naruszenie etycznej powinności wdzięczności po stronie

obdarowanego. Instytucja ta ma charakter wyjątkowy, ponieważ stanowi wyjątek

od zasady trwałości umów, mający stanowić sankcję na wypadek niedopełnienia

powinności etycznego postępowania w stosunku do darczyńcy. W związku z tym,

w orzecznictwie zwraca się uwagę na konieczność ścisłej, restryktywnej wykładni

nieostro zarysowanej przesłanki uzasadniającej odwołanie darowizny. Odwołanie

darowizny może być uzasadnione tylko w szczególnych przypadkach, gdy

niewdzięczność obdarowanego wobec darczyńcy osiągnie stopień rażący, o czym

można mówić zwłaszcza w przypadku przestępstw obdarowanego popełnionych

przeciwko darczyńcy lub jego bliskim, względnie rażącego, uporczywego

zaniedbywania obowiązków rodzinnych wobec darczyńcy. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego wyjaśniono, że obiektywne naruszenie prawa lub zasad moralnych,

nawet w znaczącym stopniu, nie jest równoznaczne z niewdzięcznością,

a dla dokonania takiej kwalifikacji niezbędne jest ustalenie szczególnie nagannego

stosunku psychicznego obdarowanego do jego zachowania wobec darczyńcy.

Samo zewnętrzne zachowanie, choćby ewidentnie naganne etycznie, nie może być

zakwalifikowane jako rażąca niewdzięczność bez ustalenia naganności pobudek

czy intencji, jakimi kierował się obdarowany (zob. wyrok SN z 19 grudnia 2019 r.,

I CSK 259/25

8

IV CSK 463/18). Wyjaśniono również, że o rażącej niewdzięczności z reguły

nie może być mowy, gdy obdarowany dopuszcza się wobec darczyńcy działań

godzących w jego dobra, lecz działania te nie wykraczają poza ramy zwykłych

konfliktów życiowych (rodzinnych) w określonym środowisku. Rażąca

niewdzięczność zachodzi tylko wtedy, gdy niewłaściwe postępowanie

obdarowanego było intencjonalne, świadome, umyślne, czy też podjęte ze

świadomością i w nieprzyjaznym zamiarze (zob. postanowienie SN z 19 grudnia

2019 r., I CSK 530/19 i powołane w nim orzecznictwo).

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że oba orzekające w sprawie

Sądy poddały zachowanie pozwanej wnikliwej ocenie w kontekście ustalonych

w sprawie okoliczności faktycznych. Nie stwierdziły one występowania

wskazywanych powyżej wyżej okoliczności Oparty na ogólnych ocenach

czy postulatach wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej nie przekonuje

o występowaniu w niniejszej sprawie wskazanej w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

przyczyny przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

O istnieniu podstaw do odwołania darowizny z powodu rażącej

niewdzięczności należy w każdym wypadku wnioskować na gruncie okoliczności

sprawy. Sąd Apelacyjny wyczerpująco wyjaśnił przyczyny dla których uznał,

że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 898 i nast. k.c.

Skonfrontowanie uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania z motywami zaskarżonego wyroku nie potwierdza zatem tezy

skarżących o oczywistej zasadności skargi. Argumenty zawarte w uzasadnieniu

wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej stanowią próbę zakwestionowania ustaleń

faktycznych poczynionych przez Sąd meriti, a te są dla Sądu Najwyższego wiążące

i niemożliwe wprost do zakwestionowania w postępowaniu kasacyjnym (art. 3983

§ 3 i art. 39813 § 2 k.p.c.). Z wiążącej Sąd Najwyższy podstawy faktycznej

zaskarżonego orzeczenia wynika, że nie została spełniona przesłanka rażącej

niewdzięczności, która uzasadniałaby skuteczne odwołanie darowizny.

Bez znaczenia jest przy tym, że skarżący w ramach podstaw wniesionego

środka prawnego zarzucili naruszenie określonych regulacji prawa procesowego

i materialnego. Jak zostało to już podniesione nie jest rzeczą Sądu Najwyższego

I CSK 259/25

9

poszukiwanie w innych częściach skargi kasacyjnej argumentów na uzasadnienie

przyjęcia jej do rozpoznania.

Brak prawidłowego nakreślenia kontekstu prawnego twierdzeń powodów

uniemożliwia Sądowi Najwyższemu ich ocenę pod kątem wystąpienia przesłanki

z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł,

jak w sentencji.

Maciej Kowalski

(a.z.)

[SOP]