Bank nie doczekał się rozpoznania kasacji w sporze o klauzulę kursową w kredycie frankowym

Określone w art. 3984 § 2 k.p.c. wymaganie uzasadnienia w skardze

kasacyjnej wniosku o przyjęcie jej do rozpoznania zostaje spełnione, jeśli skarżący

wykaże, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Cel wymagania przewidzianego

w art. 3984 § 2 k.p.c. może być zatem osiągnięty jedynie przez powołanie

i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze publicznoprawnym, które –

I CSK 2653/24

2

zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. – będą mogły stanowić podstawę oceny skargi

kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Na tych jedynie przesłankach

Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie w kwestii przyjęcia bądź odmowy

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W skardze kasacyjnej wniesionej od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Szczecinie z 29 marca 2024 r. (sygn. akt I ACa 1665/22), pełnomocnik pozwanego

– Banku w W. – oparł wniosek o jej przyjęcie do rozpoznania na przesłankach

określonych w art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c., tj. ze względu na występowanie w

sprawie istotnego zagadnienia prawnego oraz istnienie potrzeby wykładni

przepisów prawa.

Zdaniem skarżącego, w sprawie istnieje potrzeba wykładni przepisów

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów tj.: art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z

art. 58 § 1 i 3 k.c. w zw. z art. 358 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 56 k.c., w zakresie

możliwości: stwierdzenia przez sąd nieuczciwości tylko niektórych elementów

warunku umownego w postaci klauzuli indeksacyjnej (klauzuli ryzyka

walutowego/waloryzacyjnej), tj. przez eliminację zapisu umownego wyłącznie w

zakresie zastosowania tabeli kursowej stosowanej przez bank (klauzuli

przeliczeniowej) do wyliczenia wysokości zobowiązania kredytobiorcy oraz

ustalenia wysokości poszczególnych rat kredytu i ich zaliczenia na poczet

zobowiązania kredytowego oraz zastąpienia go innym sposobem określenia kursu

waluty obcej wynikającym z przepisów prawa lub zwyczajów, np. jednoznacznym

postanowieniem odnoszącym się do średniego kursu banku centralnego

(Narodowego Banku Polskiego) w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia

umowy, co nie rodziłoby potrzeby zastąpienia wyeliminowanej treści jakimkolwiek

przepisem prawa; art. 3851 § 1, 3 i 4 k.c. - w zakresie możliwości uznania za

indywidualnie uzgodnione takie postanowienie umowne, których treść nie została

ustalona w wyniku negocjacji między konsumentem i przedsiębiorcą, lecz miał

możliwość jego negocjacji, a nie podjął takiej próby w celu modyfikacji

postanowienia, w konsekwencji: przyjęcie, że konsument zaakceptował jego treść

w postaci zaproponowanej przez przedsiębiorcę.

I CSK 2653/24

3

W sprawie występują także istotne zagadnienia prawne wyrażające się w

następujących pytaniach:

1. Czy art. 358 k.c. w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia umowy

może na zasadzie art. 56 k.c. zostać zastosowany jako przepis dyspozytywny

wprowadzając w miejsce postanowień umowy i regulaminu wyeliminowanych ze

stosunku prawnego z powodu nieważności, postanowienia wynikające z ogólnych

przepisów Kodeksu cywilnego?

2. Czy możliwe jest ustalenie nieważności umowy kredytu indeksowanego

do waluty obcej wskutek uznania przez sąd za niedozwolone postanowień umowy

kredytu dotyczących sposobu ustalania kursu waluty obcej poprzez odesłanie do

tabeli kursowej stosowanej przez bank, jeżeli po ich usunięciu treść umowy nie

wykracza poza granice swobody umów w rozumieniu art. 3531 k.c. ani nie jest

sprzeczna z treścią art. 69 ustępy 1 i 2 Prawa bankowego w brzmieniu sprzed

nowelizacji ustawą z dnia 29 lipca 2011 roku o zmianie ustawy - Prawo bankowe

oraz niektórych innych ustaw?

3. Czy w świetle art. 3852 k.c., możliwe jest uznanie przez Sąd za

niedozwolone postanowień umowy kredytu odniesionego do waluty obcej

dotyczących stosowanego do przeliczeń kursu waluty obcej poprzez odesłanie do

tabeli kursowej stosowanej przez bank, jeżeli w chwili jej zawarcia stanowi ona dla

kredytobiorcy-konsumenta rozwiązanie korzystniejsze ekonomicznie aniżeli to,

które wiąże się z zawarciem tzw. umowy kredytu Złotowego?

4. Czy okoliczności, od których zależy uznanie postanowień umowy kredytu

dotyczących sposobu ustalania kursu waluty obcej poprzez odesłanie do tabeli

kursowej stosowanej przez bank za sprzeczne z dobrymi obyczajami, są tożsame z

okolicznościami prowadzącymi do uznania ich za rażąco naruszające interesy

konsumenta, a w konsekwencji, czy postanowienia te, uznane przez Sąd za

sprzeczne z dobrymi obyczajami, mogą zostać automatycznie (ipso facto) uznane

za rażąco naruszające interesy konsumenta?

Odnosząc się do przesłanek przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,

wskazanych przez skarżącego we wniosku, Sąd Najwyższy stwierdza, że żadna

I CSK 2653/24

4

z nich nie została wykazana w sposób uzasadniający uwzględnienie wniosku na

podstawie art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

Co do przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., skarżący powinien odpowiednio

sformułować zagadnienie prawne, wskazać przepisy prawa, na których tle

zagadnienie się wyłoniło oraz przedstawić argumentację jurydyczną uzasadniającą

możliwość rozbieżnych ocen prawnych oraz świadczącą o istotności tego

zagadnienia (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 10 maja 2001 r., II CZ

35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11, z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14 i z 9 kwietnia

2015 r., V CSK 547/14). W świetle ugruntowanego orzecznictwa zagadnienie

prawne jest istotne, jeżeli jego rozstrzygnięcie ma znaczenie dla ukierunkowania

praktyki sądowej i rozstrzygnięcia sprawy, w której zagadnienie powstało (zob. np.

postanowienie Sądu Najwyższego z 18 września 2012 r., II CSK 180/12 oraz z 2

grudnia 2014 r., II CSK 376/14), wywołuje poważne wątpliwości, a zarazem nie było

dotychczas rozstrzygnięte w judykaturze albo dotychczasowe orzecznictwo

wymaga zmiany (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 2016 r.,

II CSK 94/16). Kwestia taka powinna spełniać wymagania stawiane zagadnieniu

prawnemu przedstawianemu Sądowi Najwyższemu przez sąd drugiej instancji w

razie powstania poważnych wątpliwości (art. 390 § 1 k.p.c. - zob. postanowienia

Sądu Najwyższego: z 23 stycznia 2014 r., I UK 361/13 oraz z 14 września 2012 r., I

UK 218/12), których nie można rozwiązać za pomocą powszechnie przyjętych reguł

wykładni prawa (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego z 8 maja 2015 r., III

CZP 16/15 oraz z 24 października 2012 r., I PK 129/12). Chodzi przy tym wyłącznie

o poważne wątpliwości, wymagające zaangażowania Sądu Najwyższego,

wykraczające poza poziom zwykłych wątpliwości prawnych, które powstają niemal

w każdym procesie decyzyjnym stosowania prawa. W celu spełnienia przesłanki

przewidzianej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. nie wystarczy samo sformułowanie pytania

(pytań) do Sądu Najwyższego. Konieczne jest również zaproponowanie możliwych

(odmiennych) odpowiedzi na postawione pytanie. Ograniczenie się do

sformułowania pytania, wymagającego zdaniem skarżącego udzielenia odpowiedzi,

nie wypełnia zatem dyspozycji wskazanego przepisu. (zob. m.in. np. postanowienia

Sądu Najwyższego: z 15 grudnia 2011 r., II PK 183/11, z 20 grudnia 2011 r., II PK

207/11, z 9 stycznia 2017 r., II CSK 423/16 oraz z 16 maja 2018 r., II CSK 12/18).

I CSK 2653/24

5

Wskazuje się na konieczność wskazania na występujące rozbieżności

interpretacyjne przy rozstrzyganiu przedstawionego zagadnienia prawnego

w orzecznictwie lub nauce prawa (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z

10 maja 2018 r., I CSK 798/17, z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 585/17 oraz z 8

kwietnia 2018 r., V CSK 577/17).

Co do przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., jej spełnienie wymaga

wskazania przepisu prawa, którego wykładnia budzi wątpliwości, określenia

zakresu tej wykładni, podania, na czym polegają wątpliwości związane

z rozumieniem przepisu oraz przedstawienia argumentacji przemawiającej za tym,

że mają one rzeczywisty i poważny charakter, nie należą zaś do zwykłych

wątpliwości związanych z procesem stosowania prawa. Wymagane jest także

wykazanie, że treść i znaczenie przepisu nie zostały dostatecznie wyjaśnione

w dotychczasowym orzecznictwie lub że istnieje potrzeba zmiany ich

dotychczasowej wykładni. Jeżeli podstawą wniosku w tym zakresie jest twierdzenie

o występujących w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach wynikających

z dokonywania przez sądy różnej wykładni przepisu, konieczne jest także

wskazanie rozbieżnych orzeczeń, dokonanie ich analizy i wykazanie, że

rozbieżność wynika z różnej wykładni przepisu (zob. np. postanowienie Sądu

Najwyższego z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07 oraz z 14 grudnia 2023 r., I CSK

6110/22). Należy podkreślić, że wątpliwości wskazane przez skarżącego muszą

istnieć nadal w chwili orzekania w przedmiocie wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania. Argumentacja dotycząca rozbieżności w orzecznictwie

sądów wymaga przytoczenia przykładów orzeczeń, które wskazują na rzeczywistą

rozbieżność w wykładni przepisów, występującą również w chwili orzekania w

przedmiocie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z 18 lipca 2024 r., I CSK 1225/23).

Problemy prawne przedstawione przez skarżącego – powielane w wielu

skargach kasacyjnych tego samego pozwanego oraz innych banków, które zawarły

umowy kredytowe z konsumentami - nie mają cech nowości wymaganej od

istotnego zagadnienia prawnego uzasadniającego przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania. Kwestie te były przedmiotem wielokrotnych wypowiedzi Sądu

Najwyższego w orzeczeniach wydanych, często w odniesieniu do zbliżonych

I CSK 2653/24

6

treścią umów kredytowych, nie tylko na etapie wstępnej oceny. Wszystkie te

zagadnienia zostały omówione i rozstrzygnięte w orzecznictwie sądowym, które

często zapadało już po wniesieniu skargi kasacyjnej, ponieważ dotyczą one

starszych spraw. W międzyczasie ukształtowało się orzecznictwo dotyczące tych

problemów i w świetle obecnych orzeczeń, skarga jest nieaktualna, co uniemożliwia

jej przyjęcie do rozpoznania. Podobnie należy ocenić przytoczone we wniosku o

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wątpliwości co do wykładni przepisów

prawa.

W aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego, uwzględniającym także

orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w odniesieniu do

przepisów Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. WE L 95, s. 29,

dalej: „dyrektywa 93/13”) nie budzi wątpliwości abuzywny charakter zawartych w

umowach kredytu frankowego, spełniających kryteria określone w art. 69 ust. 1 i 2

Prawa bankowego, typowych klauzul odsyłających do tabel kursowych banku przy

przeliczeniu waluty obcej na złote polskie i odwrotnie. Tego typu klauzule nie

wskazują obiektywnych kryteriów ustalania kursu waluty obcej, który jest

jednostronnie ustalany przez bank, co pozostawia pole do arbitralnego działania

banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz

narusza równorzędność stron umowy kredytu (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z

24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, z 21 listopada 2023 r., II CSKP 1602/22 oraz z 14

lutego 2025 r., II CSKP 1545/22). Ocena niedozwolonego charakteru

postanowienia, jak i konsekwencje wynikające z jego eliminacji - dokonywana w

trybie przewidzianym art. 3851 k.c. i nast. - wymagają odniesienia do chwili

zawarcia umowy (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20

czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Co do zasady wyłączona

jest też możliwość zastąpienia niedozwolonego postanowienia umownego

odnoszącego się do sposobu określania kursu waluty obcej (w umowie kredytu

indeksowanego czy denominowanego) innym sposobem określenia kursu waluty

obcej (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 14 lutego 2025 r., II CSKP 1545/22 i z

28 lutego 2025 r., II CSKP 1277/24). Brak jest też jakichkolwiek podstaw do

rozdzielenia postanowień dotyczących przeliczania waluty obcej na złote polskie i

I CSK 2653/24

7

dokonywania ich odrębnej oceny prawnej (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 20

lutego 2023 r., II CSKP 809/22 i z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22).

W szczególności w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że

klauzula ryzyka walutowego i klauzula kursowa określająca przeliczenie

zobowiązań stron (w ramach przyjętego w umowie mechanizmu waloryzacji) są ze

sobą ściśle powiązane. Ma to istotne znaczenie z perspektywy oceny, czy określają

one główne świadczenia stron, czy zostały sformułowane w sposób jednoznaczny,

a także w kontekście możliwości utrzymania umowy w mocy. Rozszczepienie tych

klauzul jest zabiegiem sztucznym, ponieważ klauzula ryzyka walutowego nie może

funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie zobowiązań stron

celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula kursowa nie ma racji

bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu przeliczeniowego i

wynikającego z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe (zob. m.in. wyroki

Sądu Najwyższego z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22 i z 29 listopada 2023 r., II

CSKP 1460/22 i dalsze powołane tam orzecznictwo). Wyeliminowanie z umowy

kredytu indeksowanego do waluty obcej klauzul przeliczeniowych, uznanych za

abuzywne, prowadzi również do upadku klauzuli ryzyka walutowego, która jest

charakterystyczna dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadnia

powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR. Takie przekształcenie

umowy, co prowadziłoby do dalszej realizacji udzielonego kredytu jako złotowego,

jest na tyle daleko idące, że należy ją w takim kształcie uznać za umowę o

odmiennej istocie i charakterze, nawet jeśli nadal dotyczy innego podtypu czy

wariantu umowy kredytu. W konsekwencji, po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul,

utrzymanie umowy w formie zamierzonej przez strony nie jest możliwe (zob. np.

wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z.

B, poz. 20, z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP

285/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 45 i II CSKP 382/22, z 8 listopada 2022 r., II

CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22 oraz z 20 lutego 2023 r., II

CSKP 809/22). Wyeliminowanie z umowy abuzywnych klauzul przeliczeniowych nie

prowadzi więc do utrzymania w mocy umowy kredytu indeksowanego kursem

franka szwajcarskiego jako kredytu złotowego oprocentowanego według stawki

LIBOR (lub WIBOR), gdyż jest to sprzeczne z naturą stosunku prawnego łączącego

I CSK 2653/24

8

strony (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14,

OSNC 2016, nr 11, poz. 11 i z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021,

nr 2, poz. 20 oraz powołane tam wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna Dunai przeciwko ERSTE

Bank Hungary Zrt, ECLI:EU:C:2019:207 i z 5 czerwca 2019 r., C-38/17, GT

przeciwko HS, ECLI:EU:C:2019:461, jak również wyroki Sądu Najwyższego z 13

kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, OSNC-ZD

2022, nr D, poz. 45, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 8 listopada 2022 r., II

CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z 31 stycznia 2023 r., II

CSKP 941/22, z 25 maja 2023 r., II CSKP 1311/22 i z 28 lipca 2023 r., II CSKP

611/22).

W orzecznictwie wyłączono też możliwość usunięcia luki powstałej w umowie

po postanowieniach abuzywnych niewiążących konsumenta przez zastąpienie ich

innymi przepisami, zwyczajami lub w drodze wykładni na podstawie art. 65 § 1 i 2

k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 41 prawa wekslowego albo art. 56 k.c. w zw. z art.

358 § 2 k.c. (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 8 listopada 2022 r., II CSKP

1153/22 i z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22). W tym zakresie Sąd Najwyższy

uwzględnił orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w którym

wykluczono możliwość uzupełnienia luki w umowie w razie stwierdzenia

nieuczciwego charakteru jednego z warunków umowy zawartej między

przedsiębiorcą a konsumentem, przez zmianę treści tego warunku poprzez

wykładnię oświadczeń woli stron, co miałoby prowadzić do zastosowania w jego

miejsce przepisów dyspozytywnych (zob. wyroki z 3 października 2019 r., C-

260/18, K. Dziubak, i J. Dziubak, ECLI:EU:C:2019:819, z 14 czerwca 2012 r., C-

618/10, Banco Español de Crédito, ECLI:EU:C:2012:349, z 26 marca 2019 r., C-

70/17, Abanca, ECLI:EU:C:2019:250, z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler,

ECLI:EU:C:2014:282 i z 2 września 2021 r., C-932/19, OTP Jelzálogbank,

ECLI:EU:C:2021:673). Taki zabieg prowadziłby do zmiany treści klauzuli

indeksacyjnej, prowadząc do zmiany jej rozumienia. Zgodnie z orzecznictwem

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, art. 5 i 6 dyrektywy 93/13 należy

interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy,

który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy, dokonał wykładni tego

I CSK 2653/24

9

warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka

wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron. Artykuł 6 ust. 1 ww. dyrektywy należy

interpretować w ten sposób, że niezgodny z tym artykułem jest przepis prawa

krajowego dający sądowi możliwość uzupełnienia umowy przez zmianę treści

owego warunku. Możliwość taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby stwierdzenie

nieważności nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do unieważnienia umowy

w całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie niekorzystne

konsekwencje (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 18

listopada 2021 r. C-212/20, M.P., B.P. przeciwko "A", pkt 72, ECLI:EU:C:2021:934 i

z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Bank BPH, pkt 57, ECLI:EU:C:2021:341).

Uwzględniając to stanowisko w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że art.

65 k.c., choć przydatny przy wykładni oświadczeń woli, nie może być wykorzystany

do sanowania klauzuli abuzywnej – nie służy bowiem konstruowaniu nowych

postanowień, lecz interpretacji już złożonych (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 31

stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22 i z 6 września

2024 r., II CSKP 1644/22).

W orzecznictwie wyłączono możliwość zastąpienia postanowień

niedozwolonych przepisem art. 358 § 2 k.c. dla określenia sposobu ustalania kursu

waluty obcej (franka szwajcarskiego) w ramach mechanizmu indeksacyjnego

stosowanego przy wypłacie i spłacie kredytu. W świetle aktualnego orzecznictwa

Sądu Najwyższego (zob. np. wyroki z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD

2021, nr 2, poz. 20 i z 26 kwietnia 2024 r., II CSKP 150/24), jak również Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej (zob. m.in. wyrok z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20,

I.W. przeciwko Bank BPH S.A., ECLI:EU:C:2021:341) art. 358 § 2 k.c. nie może

być traktowany jako przepis, który z mocy prawa lub w ramach mechanizmu

dyspozytywności zastępuje postanowienie abuzywne w umowie konsumenckiej.

Zastosowanie tego przepisu wymaga każdorazowej oceny jego adekwatności w

konkretnym stosunku obligacyjnym, z uwzględnieniem woli konsumenta oraz zasad

wynikających z Dyrektywy 93/13. Przepis ten nie może być wykorzystany w sposób

prowadzący do utrzymania w mocy umowy zawierającej nieuczciwe warunki, bez

uprzedniego wyrażenia świadomej i dobrowolnej zgody przez konsumenta. Zakres

zastosowania omawianego przepisu ogranicza się bowiem do zobowiązań

I CSK 2653/24

10

rzeczywiście wyrażonych w walucie obcej, a nie takich, w których waluta pełni

wyłącznie funkcję przeliczeniową. Kredyty indeksowane do waluty obcej, w których

zobowiązanie pierwotnie wyrażone jest w złotych, a waluta obca pełni jedynie rolę

mechanizmu waloryzacyjnego, nie spełniają tej przesłanki, co wyklucza

automatyczne zastosowanie art. 358 § 2 k.c.

Abuzywność części postanowień umowy kredytu zawartej z konsumentem

może skutkować nieważnością całej umowy, o ile jej dalsze obowiązywanie jest

niemożliwe bez zakwestionowanych postanowień. W uzasadnieniu uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. – zasady prawnej, III CZP

6/21 wyjaśniono, że konsument świadomy niedozwolonego charakteru

postanowienia może sprzeciwić się odmowie jego zastosowania, udzielając wolnej

zgody na to postanowienie. Potwierdzenie takiej klauzuli sprawia nie tylko, że

wywiera ona skutki ex tunc, ale powoduje, iż z mocą wsteczną staje się skuteczna

cała umowa. Natomiast w sytuacji, w której klauzula abuzywna stała się

definitywnie bezskuteczna - wskutek odmowy potwierdzenia albo upływu

rozsądnego czasu do jej potwierdzenia - o obowiązywaniu umowy decyduje to, czy

weszła w jej miejsce regulacja zastępcza. To zaś zależy od tego, czy całkowita i

trwała bezskuteczność umowy naraża konsumenta na szczególnie niekorzystne

konsekwencje, czemu konsument może wiążąco zaprzeczyć oraz istnieje regulacja

zastępcza wynikająca z ustawy albo - jeżeli jest to dopuszczalne - określona przez

sąd. Zastosowanie takiej konstrukcji oznacza, że z dniem odmowy potwierdzenia

klauzuli, bez której umowa kredytu nie może wiązać, albo z dniem bezskutecznego

upływu czasu do jej potwierdzenia ustaje stan zawieszenia, a umowa staje się

definitywnie bezskuteczna (nieważna) albo - jeżeli spełnione są przesłanki

dopuszczalności jej utrzymania przez zastosowanie regulacji zastępczej - staje się

skuteczna z mocą wsteczną (ex tunc) w kształcie obejmującym ową regulację

zastępczą (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 16 września 2021 r., I CSKP

166/21, z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, z 25 października 2023 r., II CSKP

820/23, z 9 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22 oraz z 6 września 2024 r., II CSKP

1644/22).

W orzecznictwie wyjaśniono też, że ocena abuzywności danego

postanowienia nie zależy od jego efektu ekonomicznego, lecz od przejrzystości

I CSK 2653/24

11

klauzuli, sposobu jej wprowadzenia oraz wpływu na równowagę kontraktową stron.

Potencjalna korzyść dla konsumenta w chwili zawarcia umowy nie usuwa

abuzywności, jeżeli postanowienie jest niejasne lub jednostronne. Ewentualna

atrakcyjność ekonomiczna oferty nie eliminuje ryzyka naruszenia interesów

konsumenta ani nie wyłącza obowiązku oceny z perspektywy ochrony strony

słabszej (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22,

OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 45, z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD

2021, nr 2, poz. 20 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z 24 października 2024

r., I CSK 2910/23 i z 25 marca 2015 r., I CSK 692/24; wyroki Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej: z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W., R.W.

przeciwko Bank BPH S.A., ECLI:EU:C:2021:341 i z 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B.,

U.B., M.B. przeciwko X S.A., ECLI:EU:C:2023:216).

W piśmiennictwie prawniczym i orzecznictwie Sądu Najwyższego przeważa

stanowisko, zgodnie z którym przesłanki abuzywności określone w art. 3851 § 1 k.c.

mają charakter samodzielny, muszą wystąpić łącznie i podlegają odrębnej ocenie

(zob. wyroki Sądu Najwyższego z 27 października 2006 r., I CSK 173/06 i z 29

sierpnia 2013 r., I CSK 660/12). Wskazuje się przy tym, że rażące naruszenie

interesów konsumenta zazwyczaj stanowi naruszenie dobrych obyczajów, nie

zawsze jednak zachowanie sprzeczne z dobrymi obyczajami rażąco narusza te

interesy (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 13 października 2010 r., I CSK 694/09, z

29 sierpnia 2013 r., I CSK 660/12, z 30 września 2015 r., I CSK 800/14 i z 27

listopada 2015 r., I CSK 945/14). W orzecznictwie Sądu Najwyższego

uwzględniającym wskazania z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej, jak również w doktrynie nie budzi wątpliwości interpretacyjnych

sposób rozumienia przesłanek określonych w art. 3851 § 1 k.c., których dotyczy

zagadnienie prawne sformułowane w skardze kasacyjnej. Wyjaśniając znaczenie

zastosowanych w tym przepisie pojęć i relacje zachodzące między nimi, należy

uwzględnić przede wszystkim art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 93/13 wraz z

motywami. W odniesieniu do wykładni pojęcia postanowień, które kształtują prawa i

obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, odniesiono się

w licznych orzeczeniach Sądu Najwyższego (zob. np. uchwała Sądu Najwyższego

z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, OSNC 2008, nr 7–8, poz. 87 oraz wyroki Sądu

I CSK 2653/24

12

Najwyższego: z 13 lipca 2005 r., I CK 832/04, Biul. SN 2005, nr 11, s. 13, z 27

października 2006 r., I CSK 173/06, z 8 listopada 2012 r., I CSK 49/12, OSNC

2013, nr 6, poz. 76, z 29 sierpnia 2013 r., I CSK 660/12, z 18 grudnia 2013 r., I CSK

149/13, OSNC 2014, nr 10, poz. 103, z 13 sierpnia 2015 r., I CSK 611/14, z 30

września 2015 r., I CSK 800/14, OSNC 2016, nr 9, poz. 105 i z 15 stycznia 2016 r.,

I CSK 125/15, OSNC-ZD 2017, nr A, poz. 9). Natomiast co do sposobu wykładni

pojęcia niedozwolonych postanowień umownych, które rażąco naruszają interesy

konsumenta odniesiono się m.in. w wyrokach Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej: z 16 stycznia 2014 r., C-226/12, Constructora Principado SA v. José

Ignacio Menéndez Álvarez, ECLI:EU:C:2014:10, z 14 marca 2013 r., C-415/11,

Mohamed Aziz v. Caixa d’Estalvis de Catalunya, Tarragona i Manresa

Catalunyacaixa, ECLI:EU:C:2013:164 i z 26 stycznia 2017 r., C-421/14, Banco

Primus SA v. Jesús Gutiérrez García, ECLI:EU:C:2017:60 oraz wyrokach Sądu

Najwyższego: z 19 marca 2007 r., III SK 21/06, OSNP 2008, nr 11–12, poz. 181, z

11 października 2007 r., III SK 19/07, Przegląd orzecznictwa, EPS 2008, nr 8, s. 60,

z 8 listopada 2012 r., I CSK 49/12, z 29 sierpnia 2013 r., I CSK 660/12, z 18

grudnia 2013 r., I CSK 149/13 i z 27 listopada 2015 r., I CSK 945/14.

W aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości

również sposób rozumienia przesłanki indywidualnego uzgodnienia z art. 3851 § 1

k.c. Uzgodnienie zachodzi wyłącznie w sytuacji, w której konsument miał realną

możliwość negocjowania brzmienia postanowienia oraz świadomie zdecydował o

jego uwzględnieniu w umowie. W przypadku, gdy przedsiębiorca nie wykazuje, że

taka sytuacja miała miejsce, a jedynie wskazuje na jednostronne przygotowanie

wariantów i wybór przez konsumenta spośród nich, przesłanka indywidualnego

uzgodnienia pozostaje niespełniona. Uzgodnienie musi mieć charakter faktyczny, a

ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na przedsiębiorcy, zgodnie z art. 3851 § 4

k.c. Sam wybór spośród opcji przedstawionych przez przedsiębiorcę, jak również

świadomość treści postanowienia, nie przesądza o spełnieniu tej przesłanki (zob.

m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, z 18 maja 2022

r., II CSKP 365/22, z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22; oraz wyrok Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W., R.W.

przeciwko Bank BPH S.A., ECLI:EU:C:2021:341).

I CSK 2653/24

13

W świetle powyższego Sąd Najwyższy stwierdza, że skarżący nie wykazał,

aby w dacie orzekania w przedmiocie przedsądu istniała potrzeba ponownego

odniesienia się do wskazanych przepisów oraz poruszonej problematyki.

Argumenty zawarte we wniosku, zestawione z motywami zaskarżonego wyroku

oraz uwzględniając aktualny dorobek orzeczniczy Sądu Najwyższego, nie wskazują

na konieczność kolejnej wypowiedzi w objętej nim materii – z uwzględnieniem

publicznoprawnego charakteru skargi kasacyjnej oraz jej funkcji wykraczającej poza

ochronę interesu indywidualnego.

Wskazać należy również, że nie zachodzi nieważność postępowania, którą

Sąd Najwyższy bierze pod rozwagę – w granicach zaskarżenia – z urzędu (art.

39813 § 1 k.p.c.).

Z przytoczonych względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego – na stosowny wniosek zawarty

w odpowiedzi na skargę kasacyjną – orzeczono na podstawie art. 108 § 1 k.p.c.,

obciążając nimi na podstawie art. 98 § 1 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.

stronę pozwaną, która przegrała sprawę w postępowaniu kasacyjnym.

Dariusz Dończyk

(A.G.)

[a.ł]