Sąd Najwyższy nie przyjął skargi kasacyjnej w sporze o spadek po J.B.

Postanowieniem z 20 lutego 2025 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu oddalił

apelację uczestniczki K.B. od postanowienia Sądu Rejonowego dla Wrocławia-

Śródmieście we Wrocławiu z 1 sierpnia 2023 r., w którym Sąd ten orzekając na

wniosek Z.L. ( obecnie następcy prawni M.L. i T.L.) zmienił prawomocne

postanowienie Sądu Rejonowego dla Wrocławia – Śródmieścia we Wrocławiu z 21

kwietnia 2021 r., sygn. IX Ns 156/20, w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku

po J.B. w ten sposób, że stwierdził, że spadek po J.B. zmarłej […] 2019 r. w W.,

I CSK 2809/25

2

mającej ostatnie miejsce zwykłego pobytu w W. przy ul. […] na podstawie

testamentu własnoręcznego z dnia

5 czerwca 2016 r. nabył w całości

Z.L., z dobrodziejstwem inwentarza i orzekł o kosztach postępowania.

Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez uczestniczkę K.B.

Skarżąca we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołała się na

przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 i 3 k.p.c.

Jej zdaniem w sprawie występują istotne zagadnienia prawne wymagające

odpowiedzi na pytania:

1. „Czy warunek, o jakim mowa w art. 962 k.c. należy utożsamiać z warunkiem

określonym przepisem art. 89 k.c., czy też traktować go szerzej, czego

konsekwencje mogą pozostawać z sprzeczności z dyrektywą wykładni

oświadczeń spadkowych określoną art. 948 k.c., bądź też w sposób

zawężający, tak by zgodnie z normą art. 948 k.c. utrzymać rozrządzenia

spadkodawcy w mocy, co jednak może jednocześnie stanowić naruszenie

bezwzględnie obowiązującej normy przepisu art. 962 zd. 2 k.c.?”.

2. „Czy w normie art. 670 § 1 k.p.c., która stanowi, że sąd spadku bada z

urzędu kto jest spadkobiercą testamentowym oraz spadkobiercą ustawowym

mieści się powinność sądu do ustalenia z urzędu lub obok zarzutów

uczestników postępowania, czy zachodzi podstawa nieważności testamentu

z powodu leczenia psychiatrycznego lub innego mającego wpływ na

zdolność testowania, a w konsekwencji, czy w ramach obowiązku działania

w tym postępowaniu sądu z urzędu mieści się zwrócenie do Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych o podanie przyczyn przyznania spadkodawcy

renty bądź innych świadczeń wspomagających, ewentualnie informacji o

jego leczeniu oraz do Narodowego Funduszu Zdrowia o podanie informacji o

rodzaju leczenia spadkodawcy w krytycznym okresie, a w dalszej kolejności

ocena tych informacji przez pryzmat przesłanek z art. 945 § 1 pkt 1 k.c.

Uczestniczka podniosła także zarzut nieważności postępowania (art. 379 pkt

2 w zw. 88 § 1 k.p.c. i art. 89 § 1 k.p.c.) wynikający jej zdaniem z braku należytego

umocowania pełnomocnika wnioskodawcy Z.L. adwokata A.G. na podstawie

pełnomocnictwa procesowego z 9 sierpnia 2021 r.

I CSK 2809/25

3

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego

rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej

doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi

swoje źródło w interesie publicznym. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy

przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi

nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd

Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej

okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne

i ich uzasadnienie. Cel wymagania określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być

osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze

publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej

pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją

sądową i nie jest jego rolą usuwanie błędów w zakresie wykładni i stosowania

prawa w każdej indywidualnej sprawie.

Sąd Najwyższy nie dopatrzył się żadnych podstaw do stwierdzenia by w

sprawie wystąpiła nieważność postępowania z uwagi na brak należytego

umocowania pełnomocnika wnioskodawcy ( art. 379 pkt 2 k.p.c.). Co do zasady

niedopuszczalne jest powoływanie się w skardze kasacyjnej na naruszenie przez

sąd przepisów procesowych dotyczących strony przeciwnej, z wyjątkiem

wadliwości, które prowadzą do nieważności postępowania z uwagi na procesową

niestabilność orzeczenia wydanego w warunkach nieważności ( zob. m.in. wyrok

Sądu Najwyższego z 3 lutego 2016 r., V CSK 208/15 i orzeczenia przytoczone w

jego uzasadnieniu).

Skarżąca wskazała, że wraz z wnioskiem o zmianę prawomocnego

postanowienia w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku złożone zostało

pełnomocnictwo procesowe opatrzone datą 9 sierpnia 2021 r. o następującej treści:

„Podpisany Z.L. (PESEL: [...]) upoważnia adwokata A.G. do prowadzenia we

wszystkich instancjach sprawy spadkowej po zmarłej dnia […]2019 r. J.B. (ostatnio

I CSK 2809/25

4

zamieszkałej w W. przy ulicy […]), w szczególności wznowienia postępowania

toczącego się przed Sądem Rejonowym dla Wrocławia-Śródmieścia Wydział IX

Cywilny pod sygn. akt IX Ns 156/20”. Podpis mocodawcy na dokumencie

pełnomocnictwa został nakreślony literami drukowanymi. Wedle skarżącej złożone

w sprawie pełnomocnictwo nie jest ponad wszelką wątpliwość pełnomocnictwem

ogólnym ani do poszczególnych czynności, zostało bowiem udzielone do

prowadzenia „sprawy spadkowej” w szczególności wznowienia postępowania

toczącego się przed Sądem Rejonowym dla Wrocławia-Śródmieścia we Wrocławiu

pod sygn. akt IX Ns 156/20. Należy je więc traktować jako pełnomocnictwo

rodzajowe i ustalić jego zakres, którym jest „sprawa spadkowa, w szczególności o

wznowienie postępowania”. Użycie przez mocodawcę podpisu drukowanego nie

spełnia natomiast wymogu przedstawienia pełnomocnictwa w formie pisemnej.

Stanowisko skarżącej nie zasługuje na podzielenie. Ocena zakresu, czasu

trwania i skutków umocowania następuje według treści pełnomocnictwa, a więc

przy zastosowaniu dyrektyw językowo- logicznych oraz przepisów prawa cywilnego,

w tym w szczególności zasad dotyczących wykładni oświadczeń woli. W ramach

wykładni oświadczeń woli (art. 65 § 1 KC), uwzględniać należy natomiast między

innymi cały kontekst językowy składający się na treść pełnomocnictwa (zob.m.in.

postanowienia Sądu Najwyższego z 18 stycznia 2006 r., II UZ 78/05, OSNP 2007,

nr 7-8, poz. 117 i z 28 października 2011 r., I CZ 82/11).

Przy wykładni zakresu umocowania wynikającego z pełnomocnictwa należy

uwzględnić fakt, iż według treści dokumentu (k. 5) pełnomocnictwo obejmuje

„umocowanie do prowadzenia we wszystkich instancjach sprawy spadkowej po

zmarłej dnia 7 października 2019 r. J.B. (…)”. Nie ulega zatem żadnych

wątpliwości, że dotyczy ono wszystkich spraw spadkowych związanych ze

stwierdzeniem nabycia spadku po spadkodawczyni, na co wskazuje także użycie w

jego treści słów „ w szczególności”. Użycie w nim słów „ wznowienia postępowania”

mimo nieścisłości terminologicznej w świetle okoliczności sprawy jednoznacznie

wskazuje na wolę mocodawcy zmiany postanowienia spadkowego w którym prawa

do spadku stwierdzono na rzecz skarżącej. Takie określenie zakresu umocowania

pozwala uznać, że wnioskodawca Z.L. udzielił adwokatowi A.G. pełnomocnictwa

procesowego w rozumieniu art. 91 k.p.c. Negowanie zakresu umocowania tego

I CSK 2809/25

5

pełnomocnika w oparciu o wybiórczą analizę treści pełnomocnictwa jest zatem

bezpodstawne.

Nie przekonuje także teza, że pełnomocnictwo nie zostało sporządzone w

formie pisemnej z uwagi na podpisania się przez mocodawcę literami drukowanymi

skoro podpis jest dostatecznie zindywidualizowany ( k. 5). W okolicznościach

sprawy nie powstała także wątpliwość, że podpis pod pełnomocnictwem nie został

złożony przez mocodawcę, skoro brał on osobiście udział w sprawie wraz z

reprezentującym go pełnomocnikiem.

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że wskazanie

przyczyny określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. nakłada na skarżącego obowiązek

przedstawienia zagadnienia o charakterze abstrakcyjnym wraz z argumentami

prowadzącymi do rozbieżnych ocen prawnych, wykazania, że nie zostało ono

rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie, a wyjaśnienie go ma znaczenie

nie tylko dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy, ale także innych podobnych

spraw, przyczyniając się do rozwoju prawa. Zagadnienie nie może mieć charakteru

kazuistycznego i służyć uzyskaniu przez skarżącego odpowiedzi odnośnie do

kwalifikacji prawnej szczegółowych elementów podstawy faktycznej zaskarżonego

orzeczenia (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 10 maja 2001 r., II CZ

35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11 i z 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC

2002, nr 12, poz. 151).

Zagadnienia prawne sformułowane przez skarżącą nie spełniają wyżej

sprecyzowanych w orzecznictwie Sądu Najwyższego wymogów.

Przede wszystkim problematyka wykładni testamentu z racji kazuistycznego

charakteru nie poddaje się uogólnieniom, nie może zatem z reguły stanowić

adekwatnego podłoża zagadnienia prawnego a należy do sfery stosowania prawa.

Ponadto w orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie podkreślano przy

wykładni oświadczeń ostatniej woli potrzebę jak najwierniejszego odtworzenia woli

spadkodawcy (art. 948 k.c.), z uwzględnieniem ogólnych dyrektyw oświadczeń woli

z art. 65 k.c., w zakresie, w jakim nie pozostają w sprzeczności z zasadą

subiektywno-indywidualnej interpretacji testamentu. Wskazywano, że rzeczywistą

wolę spadkodawcy należy ustalić z uwzględnieniem wszelkich okoliczności, które

I CSK 2809/25

6

mogą być w tym pomocne, z zastrzeżeniem, iż wykładnia testamentu powinna

służyć jedynie ustaleniu treści oświadczenia woli testatora ucieleśnionego w

testamencie, a nie może w jej ramach dojść do zmiany, uzupełnienia lub

modyfikacji treści rozporządzeń ostatniej woli. Ostatnią wolę spadkodawcy

wyrażoną w testamencie należy tłumaczyć w taki sposób, aby zapewnić w możliwie

najpełniejszym stopniu realizację jego rozporządzenia; w sytuacji, gdy możliwe jest

różne rozumienie postanowień testamentu konieczne jest przyjęcie takiej wykładni,

która pozwala utrzymać rozporządzenie spadkodawcy w mocy i nadać im rozsądną

treść ( interpretatio in faworem testamenti). Przyjęcie zatem interpretacji skutkującej

nieważnością rozporządzenia w sytuacji, gdy jest możliwe jego utrzymanie w mocy

przez odmienną interpretację narusza art. 948 § 2 k.c. (zob. m.in. wyroki Sądu

Najwyższego z 15 marca 1963 r., III CR 131/62, OSPiKA 1964, nr 5, poz. 94 i z

5 września 2008 r., I CSK 51/08 oraz postanowienia Sądu Najwyższego: z

22 stycznia 1997 r., II CKN 542/97, OSNC 1998, nr 7-8, poz. 118, z 13 czerwca

2001 r., II CKN 543/00, OSNC 2002, nr 1, poz. 14, z 15 kwietnia 2003 r., V CK

9/02, niepubl., z 6 maja 2005 r., II CK 676/04, z 29 kwietnia 2010 r., IV CSK 524/09,

OSP 2012/3/29, z 14 maja 2015 r., I CSK 489/14, i z 20 grudnia 2022 r., I CSK

3657/22).

Sąd dokonując wykładni testamentu powinien zatem uwzględnić zarówno

treść dokonanych rozporządzeń, jak i okoliczności zewnętrzne w stosunku do

testamentu, o ile mogą być pomocne do ustalenia rzeczywistej woli spadkodawcy

wyrażonej w testamencie, w tym właściwości samego spadkodawcy z

uwzględnieniem jego świadomości prawnej, jego motywy, zachowanie, wypowiedzi

co do testamentu (zob. m.in. uchwały Sądu Najwyższego z 30 września 1971 r., III

CZP 56/71, OSNCP 1972, nr 3, poz. 47 i z 26 lutego 2021 r., III CZP 24/20, OSNC

2021, nr 9, poz. 59 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z 22 grudnia 1971 r.,

II CKN 547/97, OSNC 1998, nr 7-8, poz. 118; z 16 listopada 1993 r., I CRN 173/93;

z 13 lutego 2001 r., II CKN 378/00; i z 13 czerwca 2001 r., II CKN 543/00, OSNC

2002, nr 1, poz.14).

W procesie interpretacji testamentu w pierwszej kolejności stosuje się

ogólną regułę wykładni przewidzianą w art. 948 k.c., a dopiero gdy ona zawiedzie

testament podlega wykładni według reguł szczególnych Taka relacja między

I CSK 2809/25

7

ogólnymi zasadami wykładni testamentów (art. 948 k.c.), a regułami szczegółowymi

jest zgodna z zasadą favor testamenti, w myśl, której wola testatora powinna mieć

priorytet względem szczegółowych reguł interpretacyjnych wprowadzonych do

kodeksu cywilnego przez ustawodawcę. Szczególne dyrektywy interpretacyjne

mają zastosowanie wyłącznie w przypadku istnienia wątpliwości co do charakteru

prawnego dokonanych rozporządzeń testamentowych, które nie mogą być

rozstrzygnięte zgodnie z zasadą, o której mowa w art. 948 § 2 k.c. Jeżeli

rozporządzenia testatora nie budzą wątpliwości co do ich charakteru lub w drodze

interpretacji testamentu charakter ten można ustalić to wykluczone jest stosowanie

tych dyrektyw (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 1 grudnia 2011 r.,

I CSK 419/10, niepubl.).

Reguły wynikającej z art. 962 k.c. nie można natomiast traktować jako

zawierającej wskazówki interpretacyjne. Przepis ten określa jedynie skutki, jakie

pociąga za sobą zawarcie w testamencie dyspozycji niezgodnych z przepisami

prawa spadkowego (zob. m.in. uchwała Sądu Najwyższego z 18 grudnia 1990 r.,

III CZP 68/90, OSNC 1991, nr 8-9, poz. 102 oraz postanowienie Sądu Najwyższego

z 29 kwietnia 2010 r., IV CSK 524/09, OSP 2012, nr 3, poz. 29). Kwestia natomiast,

czy konkretne postanowienie testamentowe jest warunkiem o którym mowa w art.

962 k.c. nie stanowi istotnego zagadnienia prawnego i należy do sfery stosowania

prawa. Z motywów zaskarżonego rozstrzygnięcia wynika przy tym, że Sąd

Okręgowy doszedł do przekonania, iż użyte w testamencie sformułowanie „zapisuje

bratankowi za opiekę nad nią aż do śmierci” nie było warunkiem w rozumieniu art.

962 k.c. lecz w świetle całokształtu okoliczności sprawy i treści testamentu

wyjaśniało przyczyny powołania do całości spadku wnioskodawcy. Wskazał także,

że gdyby tego rodzaju postanowienie umowne traktować jak warunek to się on

ziścił, z poczynionych bowiem ustaleń wynika, że wnioskodawca opiekował się

spadkodawczynią aż do śmierci. Próba kwestionowania tych ustaleń w oparciu o

część materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie nie może być skuteczna

w postępowaniu kasacyjnym. Skarga kasacyjna jest bowiem instrumentem

prawidłowości stosowania prawa przez sądy, a nie instrumentem kontroli ustaleń

faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego orzeczenia. Nie można zatem

przenosić do postępowania kasacyjnego sporów dotyczących stanu faktycznego,

I CSK 2809/25

8

gdyż jego ustalenie należy do sądów meriti, a Sąd Najwyższy nie ma w tym

zakresie żadnych, ustrojowych ani procesowych kompetencji (zob. m.in. wyrok

Sądu Najwyższego z 14 stycznia 2000 r., I CKN 1169/99, OSNC 1169/99, OSNC

2000, nr 7-8, poz. 139 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 18 lipca 2014 r.,

IV CSK 671/13).

Zagadnienie drugie jest nadmiernie kazuistyczne. Zakres postępowania

dowodowego prowadzonego przez sąd spadku z urzędu pozostaje z istoty rzeczy

kwestią konkretnych potrzeb, warunkowanych specyfiką sprawy. Trudno przyjąć, by

kwestia ta – w postaci, w jakiej sformułowała ją skarżąca – mogła stać się

podstawą do wyrażenia przez Sąd Najwyższy zgeneralizowanego poglądu co do

wykładni art. 670 k.p.c.

Ponadto orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że na gruncie spraw

rozpoznawanych w trybie postępowania nieprocesowego zasada

kontradyktoryjności właściwa procesowi doznaje licznych ograniczeń i przez wzgląd

na interes publiczny sąd może korzystać w znacznie szerszym zakresie z

uprawnienia do działania z urzędu (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z

2 kwietnia 2014 r., IV CSK 450/13; z 22 maja 2013 r., III CSK 293/12, OSNC 2013,

nr 12, poz. 148; z 23 sierpnia 2012 r., II CSK 5/12; i z 12 maja 2011r., III CSK

238/10). W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku rola sądu jest

determinowana ustawowym nakazem działania z urzędu, a rozstrzygnięcie zapada

niezależnie od wniosków i stanowiska zainteresowanych, lecz stosownie do

wyników postępowania dowodowego oraz norm prawa materialnego mających

zastosowanie w sprawie. Nie wyłącza to ogólnych przepisów dotyczących

postępowania dowodowego i nie zwalnia zainteresowanych z obowiązku

udowodnienia twierdzeń, z których wywodzą korzystne dla siebie skutki prawne

(zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 13 lipca 2007 r., I CSK 4/17, oraz

postanowienia Sądu Najwyższego z 9 września 2011 r., I CSK 12/11; z 24 września

2009 r., IV CSK 129/09; i z 12 marca 2004 r., II CK 65/03). W doktrynie sporne jest,

czy nieważność testamentu spowodowana wadą oświadczenia woli może być

uwzględniona z urzędu. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto jednak –

zasługujący na podzielenie pogląd - że jest to dopuszczalne, ale jedynie z

I CSK 2809/25

9

zachowaniem terminów zawitych o których mowa w art. 945 § 2 k.c. (zob.

postanowienia Sądu Najwyższego z 8 sierpnia 2007 r., I CSK 140/07, OSNC 2008,

nr 10, poz. 118 i z 16 maja 2023 r., II CSKP 1429/22, niepubl.). Kwestia natomiast,

czy sąd spadku w okolicznościach konkretnej sprawy powinien skorzystać z

możliwości zgromadzenia dowodów z urzędu, w tym w zakresie sugerowanym

przez skarżącą należy do sfery stosowania prawa i nie stanowi istotnego

zagadnienia prawnego. Dostrzeżenia także wymaga, że w świetle wiążącej Sąd

Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym podstawy faktycznej zaskarżonego

orzeczenia ( art. 3983 § 3 i 39813 § 2 k.p.c.) po przeprowadzeniu szerokiego

postępowania dowodowego z uwzględnieniem dowodu z zeznań świadków,

dokumentacji lekarskiej spadkodawczyni i dowodu z opinii biegłego z dziedziny

psychiatrii Sądy meriti ustaliły, że stan zdrowia psychicznego spadkodawczyni w

dacie sporządzenia testamentu nie dawał żadnych przesłanek do tezy, by nie

mogła świadomie i swobodnie powziąć decyzji i wyrazić swej ostatniej woli.

Z tych względów na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy odmówił

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

(M.M.)

[SOP]