Spór o działkę z umowy przedwstępnej. SN nie przyjął skargi o rażącą stratę

Określone w art. 3984 § 2 k.p.c. wymaganie uzasadnienia w skardze

kasacyjnej wniosku o przyjęcie jej do rozpoznania zostaje spełnione, jeśli skarżący

wykaże, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

I CSK 2940/24

2

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Cel wymagania przewidzianego w

art. 3984 § 2 k.p.c. może być zatem osiągnięty jedynie przez powołanie i

uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze publicznoprawnym, które –

zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. – będą mogły stanowić podstawę oceny skargi

kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Na tych jedynie przesłankach

Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie w kwestii przyjęcia bądź odmowy

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W skardze kasacyjnej wniesionej od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Białymstoku z 28 grudnia 2023 r. (sygn. akt I ACa 1424/22) pełnomocnik

pozwanego – powoda wzajemnego W.M., wskazując jako podstawy skargi

naruszenie prawa materialnego (art. 3571 k.c. w zw. z art. 6 k.c.) oraz przepisów

postępowania (art. 233 § 1 k.p.c.), wniósł o jej przyjęcie do rozpoznania, powołując

się na przesłanki określone w art. 3989 § 1 pkt 1 i 4 k.p.c., to jest ze względu na

występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego oraz z uwagi na

oczywistą zasadność skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Analizując powołane przez skarżącego przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania, Sąd Najwyższy stwierdza, że żadna z nich nie została wykazana w

sposób uzasadniający uwzględnienie wniosku na podstawie art. 3989 § 1 pkt 1 i 4

k.p.c.

Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem, za zagadnienie prawne w

rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. uznaje się zagadnienie nowe i dotychczas

niewyjaśnione, mające charakter istotny i ściśle jurydyczny, dające się przedstawić

w sposób syntetyczny i oderwany od kontrowersji dotyczących ustaleń faktycznych

lub oceny dowodów (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 22 grudnia 2008 r.,

III CSK 285/08). Chodzi o zagadnienie abstrakcyjne, którego wyjaśnienie przyczyni

się do rozwoju jurysprudencji i będzie miało znaczenie nie tylko dla oceny

konkretnej sprawy, lecz także dla innych podobnych przypadków. Wymóg

przedstawienia zagadnienia w sposób ogólny i abstrakcyjny ma na celu

umożliwienie Sądowi Najwyższemu udzielenia uniwersalnej odpowiedzi,

niesprowadzającej się do samej subsumpcji i rozstrzygnięcia jednostkowego sporu.

I CSK 2940/24

3

Przy czym sformułowanie zagadnienia prawnego, jako przesłanki przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., powinno

cechować się analogiczną wagą jak pytanie prawne kierowane przez sąd drugiej

instancji na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., nie tylko w zakresie formy, lecz przede

wszystkim treści, tj. dotyczyć poważnych wątpliwości interpretacyjnych, które nie

dają się rozwikłać przy zastosowaniu powszechnie przyjętych reguł wykładni, a

których rozstrzygnięcie ma znaczenie wykraczające poza ramy konkretnej sprawy

(zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2014 r., I UK 361/13, z 14

września 2012 r., I UK 218/12, z 8 maja 2015 r., III CZP 16/15 oraz z 24

października 2012 r., I PK 129/12). Przede wszystkim chodzi o jurydyczne

przedstawienie analizy stanu prawnego, orzecznictwa oraz wynikającego z tego

problemu prawnego o takiej wadze, aby mógł być uznany za istotne zagadnienie

prawne (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 15 listopada 2007 r., II PK

159/07). Podkreśla się konieczność wskazania na występujące rozbieżności

interpretacyjne przy rozstrzyganiu przedstawionego zagadnienia prawnego w

orzecznictwie lub nauce prawa (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 10 maja

2018 r., I CSK 798/17, z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 585/17 oraz z 8 kwietnia 2018

r., V CSK 577/17). Zagadnienie prawne może wiązać się z koniecznością

rozstrzygnięcia określonego problemu prawnego o charakterze precedensowym.

Podstawowym celem postępowania kasacyjnego – poza sytuacją określoną

w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. – jest ochrona interesu publicznego poprzez

zapewnienie jednolitości wykładni prawa oraz wkład Sądu Najwyższego w rozwój

jurysprudencji (postanowienie Sądu Najwyższego z 4 lutego 2000 r., II CZ 178/99).

Z tego względu przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z powołaniem się na

występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego wymaga wykazania

przez skarżącego – w uzasadnieniu wniosku o jej przyjęcie – wskazanych wyżej

wymagań.

Na etapie przedsądu brak jest podstaw do poszukiwania tych przesłanek

wyłącznie w treści zarzutów kasacyjnych czy też w uzasadnieniu podstaw skargi

kasacyjnej – obowiązek ich wykazania spoczywa na stronie skarżącej i nie może

być przedmiotem rekonstrukcji dokonywanej przez Sąd Najwyższy (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z 4 lutego 2000 r., II CZ 178/99, OSNC 2000, nr

I CSK 2940/24

4

7-8, poz. 147). W konsekwencji, ocena spełnienia powołanych przesłanek przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania dokonywana jest wyłącznie w oparciu o

argumentację przedstawioną w uzasadnieniu wniosku. Zagadnienie prawne

sformułowane w skardze kasacyjnej może uzasadniać przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania tylko wtedy, gdy ma znaczenie dla rozstrzygnięcia o zasadności

skargi kasacyjnej przy uwzględnieniu stanu faktycznego stanowiącego podstawę

rozstrzygnięcia zaskarżonego skargą kasacyjną przy uwzględnieniu stanowiska

prawnego zajętego przez Sąd drugiej instancji.

Z kolei powołana przesłanka oczywistej zasadności skargi, o której stanowi

art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., zachodzi wtedy, gdy zasadność zarzutów podniesionych

w skardze kasacyjnej wynika prima facie, bez głębszej analizy prawnej. Dotyczy to

więc jedynie uchybień przepisom prawa materialnego albo procesowego,

zarzucanym sądowi drugiej instancji w skardze kasacyjnej, o charakterze

elementarnym polegających w szczególności na oparciu rozstrzygnięcia na

wykładni przepisu oczywiście sprzecznej z jednolitą i ugruntowaną jego wykładnią

przyjmowaną w orzecznictwie i nauce prawa, na zastosowaniu przepisu, który już

nie obowiązywał względnie na oczywiście błędnym zastosowaniu określonego

przepisu w ustalonym stanie faktycznym. Do wykazania oczywistej zasadności

skargi powinno wystarczyć jedno konkretne twierdzenie, jedna stanowcza,

przekonująca od razu teza, wskazująca racje podważające rozstrzygnięcie

poddane krytyce i zaskarżeniu. Na tym właśnie polega „oczywista” zasadność

środka zaskarżenia w rozumieniu przyjętym w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z 17 grudnia 2019 r., IV CSK 307/19).

Należy przy tym mieć na względzie, że Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę

kasacyjną, jest związany ustaleniami faktycznymi przyjętymi za podstawę

zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c.), co wyklucza zarówno

przeprowadzanie dowodów, jak i badanie czy sąd drugiej instancji nie przekroczył

granic swobodnej oceny dowodów. Każdy zarzut, który zmierza do podważenia

ustaleń faktycznych sądu odwoławczego, choćby został ujęty pod pozorem

naruszenia prawa materialnego, jest z mocy art. 3983 § 3 k.p.c. niedopuszczalny.

Na etapie przedsądu Sąd Najwyższy nie bada zasadności zarzutów kasacyjnych,

gdyż ocena ta jest możliwa dopiero po pozytywnym zweryfikowaniu przesłanek z

I CSK 2940/24

5

art. 3989 § 1 k.p.c. (art. 39813 § 1 k.p.c.) (por. m.in. postanowienie Sądu

Najwyższego z 24 stycznia 2020 r., IV CSK 440/19). W konsekwencji argumenty

dotyczące oceny dowodów, ustaleń faktycznych czy polemiki z rozumowaniem

sądu drugiej instancji nie mogą stanowić podstawy przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania.

Ponadto, uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

musi stanowić odrębny, samodzielny wywód prawny, niezależny od uzasadnienia

podstaw skargi kasacyjnej (art. 3984 § 2 k.p.c.). Sąd Najwyższy na etapie

przedsądu ocenia wyłącznie tę część skargi i nie jest uprawniony do poszukiwania

w uzasadnieniu podstaw kasacyjnych argumentów, które mogłyby zastąpić brak

wykazania przesłanek przedsądu. Przyczyn uzasadniających przyjęcie skargi Sąd

Najwyższy nie może rekonstruować na podstawie uzasadnienia podstaw

kasacyjnych ani całości wywodów skargi (por. postanowienia Sądu Najwyższego z

14 maja 2020 r., I CSK 380/19 oraz z 29 stycznia 2016 r., IV CSK 525/15).

Uzasadnienie wniosku powinno zawierać argumentację prawną wykazującą – z

odwołaniem się do orzecznictwa lub poglądów doktryny – wystąpienie powołanych

in casu przyczyn kasacyjnych.

W ocenie Sądu Najwyższego skarga kasacyjna nie spełnia przesłanek

przyjęcia jej do rozpoznania wskazanych w art. 3989 § 1 pkt 1 i 4 k.p.c.

Przechodząc do omówienia pierwszej przyczyny kasacyjnej (z art. 3989 § 1

pkt 1 k.p.c.), należy stwierdzić, że sformułowane we wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania zagadnienie prawne na tle art. 3571 k.c. – powołanego

w podstawie skargi kasacyjnej – odnosi się do kwestii sposobu rozumienia pojęcia

„groźby rażącej straty”. Według treści wniosku pojęcie to powinno być rozumiane

jako całokształt okoliczności związanych z wykonaniem zobowiązania, obejmujący

przede wszystkim: skutki dla majątków stron, gwałtowną zmianę cen na rynku,

położenie stron kontraktu, pobudki towarzyszące zawarciu umowy, cel gospodarczy

transakcji oraz sposoby wykorzystywania nabywanego przedmiotu z perspektywy

długoplanowego charakteru inwestycji, a także ocenę dysproporcji między aktualną

i rzeczywistą wartością dobra będącego przedmiotem transakcji a ceną jego

sprzedaży ustaloną przed nadzwyczajną zmianą stosunków.

I CSK 2940/24

6

Analiza tak ujętego zagadnienia – opartego w istocie na jednej z przesłanek

zastosowania klauzuli rebus sic stantibus – prowadzi do wniosku, że nie spełnia

ono wypracowanych w orzecznictwie Sądu Najwyższego wymogów z art. 3989 § 1

pkt 1 k.p.c. Ma bowiem ono charakter kazuistyczny, odwołując się do oceny

okoliczności właściwych wyłącznie dla rozpoznawanej sprawy, a nie do problemu

wykładniczego wskazanej normy o znaczeniu abstrakcyjnym. Jak wynika z

uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, skarżący

szeroko polemizuje z ustaleniami faktycznymi i oceną dokonaną przez sąd meriti w

odniesieniu do przesłanki „groźby rażącej straty”, przedstawiając szczegółową

argumentację dotyczącą swojej sytuacji majątkowej, zadłużenia, „sytuacji

podbramkowej”, przebiegu negocjacji, motywów zawarcia umowy oraz zmian

wartości nieruchomości. Tego rodzaju wywód jednoznacznie wskazuje, że skarżący

zmierza do podważenia oceny konkretnego stanu faktycznego i poddania

prawidłowości stanowiska Sądu Apelacyjnego ponownej kontroli Sądu

Najwyższego, a nie do przedstawienia zagadnienia prawnego o charakterze

abstrakcyjnym i precedensowym. Sens wskazanego pojęcia zależy od konkretnego

stanu faktycznego, a ocena wynika z ważenia wielu okoliczności. Należy przy tym

zauważyć, że uzasadnienie wniosku zawiera przede wszystkim obszerną narrację

dotyczącą okoliczności faktycznych, w której skarżący przedstawia w części

własną, alternatywną interpretację stanu faktycznego oraz odwołuje się do

twierdzeń i przypuszczeń nieznajdujących oparcia w ustaleniach sądu meriti.

Skarżący powołuje się m.in. na „naciski” powoda na zawarcie umowy, domniemaną

zmianę planu zagospodarowania przestrzennego, prognozowany wzrost wartości

działki do 1 000 zł/m2 czy brak sprzeciwu powoda wobec dalszego korzystania z

nieruchomości przez pozwanego. Tymczasem Sąd Apelacyjny, który ustalenia

poczynione przez Sąd Okręgowy przyjął za własne – uzupełniając dodatkowo

opinią biegłego z zakresu szacowania nieruchomości – jednoznacznie ustalił, że

przeznaczenie nieruchomości w okresie obowiązywania umowy nie uległo zmianie,

brak jest dowodów na jakiekolwiek „naciski” ze strony kupującego, pozwany

korzystał z nieruchomości wbrew postanowieniom umowy, a skarżący nie wykazał

swojej sytuacji majątkowej w sposób pozwalający na ocenę przesłanki groźby

rażącej straty. Sąd Najwyższy jest związany tymi ustaleniami na podstawie art.

I CSK 2940/24

7

39813 § 2 k.p.c., co oznacza, że niedopuszczalne jest oparcie wniosku o przyjęcie

skargi kasacyjnej na polemice z ustalonym stanem faktycznym lub przedstawieniu

jego alternatywnej wersji.

Niezależnie od powyższego, przedstawione zagadnienie nie ma również – w

ocenie Sądu Najwyższego – cech nowości wymaganych od istotnego zagadnienia

prawnego uzasadniającego przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania. Sposób

interpretacji przesłanki „rażącej straty” – a tym samym także „groźby rażącej straty”,

stanowiącej jej temporalny aspekt – w rozumieniu art. 3571 k.c., na którym to

przepisie Sąd Apelacyjny oparł zaskarżony wyrok, był już przedmiotem rozważań

Sądu Najwyższego. W wyroku z 19 listopada 2014 r., II CSK 191/14, Sąd

Najwyższy podkreślił autonomiczny charakter pojęcia „rażącej straty” oraz

konieczność jego oceny z uwzględnieniem całokształtu skutków wykonania

zobowiązania i celu gospodarczego umowy, co wyklucza możliwość stworzenia

jednolitej, abstrakcyjnej definicji i przesądza o konieczności odniesienia tej

przesłanki do okoliczności konkretnej sprawy. Wskazano również, że hipotezą art.

3571 k.c. objęte są wyłącznie zdarzenia nadzwyczajne, o charakterze

powszechnym, niezależne od woli stron i wykraczające poza typowe ryzyko

gospodarcze, a pojęcie „rażącej straty” nie może być utożsamiane ani ze stratą w

rozumieniu art. 361 § 2 k.c., ani ze zmniejszeniem zysku czy utratą korzyści. Ocena

tej przesłanki wymaga analizy wpływu wykonania zobowiązania na sytuację

majątkową strony, z uwzględnieniem istoty i celu umowy, spodziewanych korzyści

oraz tego, czy skutki nadzwyczajnej zmiany stosunków wykraczają poza zwykłe

ryzyko kontraktowe. Stanowisko to zostało rozwinięte w nowszym orzecznictwie,

m.in. w wyroku Sądu Najwyższego z 28 lipca 2023 r., II CSKP 2373/22, w którym

podkreślono konieczność oddzielenia zwykłego ryzyka kontraktowego od ryzyka

nadzwyczajnego oraz obowiązek badania związku przyczynowego między

nadzwyczajną zmianą stosunków a stratą, która ma być uznana za „rażącą”.

Wskazano również, że art. 3571 k.c. nie służy kompensowaniu strat wynikających z

typowych wahań rynkowych czy błędów kalkulacyjnych, lecz jedynie tej części

straty, która została spowodowana zdarzeniami o charakterze nadzwyczajnym,

nieprzewidywalnymi przy zachowaniu należytej staranności. Orzeczenie to

odwołuje się do licznych wcześniejszych wyroków (m.in. z 24 maja 2019 r., I CSK

I CSK 2940/24

8

218/18, z 8 marca 2018 r., II CSK 325/17, z 5 grudnia 2013 r. V CSK 2/13, z 18

września 1998 r., III CKN 621/97). Dodatkowo, w postanowieniu z 24 kwietnia 2019

r., I CSK 640/18, Sąd Najwyższy jednoznacznie wskazał, że ocena, czy określone

okoliczności mogą zostać zakwalifikowane jako nadzwyczajna zmiana stosunków,

należy każdorazowo do sądu orzekającego, a klauzule interesów stron i zasad

współżycia społecznego „wymagają uzupełnienia konkretną treścią na gruncie

poszczególnych stanów faktycznych”, co wyklucza możliwość formułowania w tym

zakresie abstrakcyjnych, systemowych rozstrzygnięć. Podkreślono również, że

samo wystąpienie nadzwyczajnej zmiany stosunków nie obliguje sądu do ingerencji

w stosunek zobowiązaniowy, gdyż ustawodawca przewidział dalsze przesłanki tej

ingerencji, które muszą być oceniane w kontekście konkretnego stanu faktycznego.

Podsumowując, interpretacja pojęcia „groźby rażącej straty” z art. 357¹ k.c.

nie stanowi zagadnienia prawnego wymagającego rozstrzygnięcia przez Sąd

Najwyższy, ponieważ było ono przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego, z

których wynika, że ma ono charakter ocenny i autonomiczny, a jego zastosowanie

zależy od indywidualnych okoliczności konkretnego stosunku obligacyjnego, w

szczególności relacji kosztów do wartości świadczenia, celu umowy oraz

przewidywanych korzyści. Klauzula rebus sic stantibus nie służy korygowaniu

nieopłacalności umowy ani zabezpieczenia stron przed utratą oczekiwanych

korzyści ekonomicznych. Jej celem jest jedynie przywrócenie równowagi

kontraktowej zachwianej w sposób nadzwyczajny i nieprzewidywalny, w zakresie

pozostającym w bezpośrednim związku z wykonywanym świadczeniem. Utrata

potencjalnych korzyści gospodarczych, wzrost wartości rynkowej przedmiotu

świadczenia, zmiany otoczenia inwestycyjnego czy też subiektywna sytuacja

ekonomiczna jednej ze stron nie mieszczą się w pojęciu „rażącej straty” w

rozumieniu art. 3571 k.c. Są to bowiem okoliczności należące do zwykłego ryzyka

kontraktowego, a ich ocena – w szczególności gdy ma charakter subiektywny – nie

może uzasadniać ingerencji w treść stosunku zobowiązaniowego. Klauzula rebus

sic stantibus nie służy korygowaniu nietrafionych decyzji gospodarczych ani

ochronie przed skutkami ryzyka ekonomicznego, które strona powinna była

uwzględnić przy zawieraniu umowy. W konsekwencji w sprawie nie zachodzi

potrzeba udzielenia odpowiedzi na przedstawione pytanie prawne, gdyż sporna

I CSK 2940/24

9

kwestia dotyczy nie wykładni przepisu, lecz jego zastosowania (subsumpcji) w

konkretnych okolicznościach faktycznych – oceny faktów i ekonomicznych skutków

konkretnej transakcji. Zagadnienie prawne musi dotyczyć wykładni przepisu prawa,

a nie oceny czy sąd niższej instancji prawidłowo zastosował ten przepis do

ustalonego stanu faktycznego.

Podkreślić też trzeba, że skarżący nie wykazał powołanej przyczyny

kasacyjnej. Poza sformułowaniem zagadnienia, argumentacja skarżącego

sprowadza się do deklaratywnego wskazania potrzeby wykładni wskazanej normy –

w istocie rozumienia pojęcia „groźby rażącej straty” - z art. 3571 k.c. w kontekście

stanu faktycznego sprawy, w części nieznajdującego oparcia w ustaleniach sądu

meriti, bez przedstawienia pogłębionej analizy normatywnej ani odniesienia do

rozbieżności w orzecznictwie. Skarżący powołał jedynie jedno orzeczenie Sądu

Najwyższego z 9 sierpnia 2012 r., V CSK 366/11, zapadłe na tle odmiennego stanu

faktycznego, dotyczącego umowy o roboty budowlane i wzrostu kosztów wykonania

świadczenia, które nie zawiera żadnej nowej ani spornej wykładni art. 3571 k.c. Sąd

Najwyższy nie odniósł się w nim do sytuacji, w której wzrasta jedynie wartość

rynkowa przedmiotu świadczenia, ani nie poszerzył zakresu pojęcia „rażącej straty”.

Orzeczenie to jedynie stosuje utrwalone stanowisko, zgodnie z którym przesłanka

ta odnosi się do nadmiernego, obiektywnego ciężaru spełnienia świadczenia, a nie

do utraty potencjalnych korzyści gospodarczych. Powołanie pojedynczego,

nieadekwatnego orzeczenia, dotyczącego innych zagadnień prawnych, nie pozwala

uznać, że skarżący wykazał istnienie rozbieżności w orzecznictwie w zakresie

rozumienia części normy objętej art. 3571 k.c. ani potrzebę dokonania jej wykładni,

a tym samym nie potwierdza występowania istotnego zagadnienia prawnego

wymagającego doprecyzowania. W istocie sprowadza się to jedynie do postulatu

ponownej kontroli instancyjnej prawidłowości zastosowania przepisu.

Skarżący nie wykazał również przesłanki „oczywistej zasadności skargi”, o

której mowa w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania – w części jej poświęconej – nie zawiera żadnego

wywodu prawnego wskazującego, na czym in casu miałby polegać tak rozumiany

„oczywisty” błąd Sądu drugiej instancji w świetle utrwalonego orzecznictwa Sądu

Najwyższego. Ogranicza się ono do przytoczenia ogólnych poglądów judykatury

I CSK 2940/24

10

dotyczących rozumienia tej przesłanki oraz do powtórzenia ogólnych twierdzeń, iż

Sąd Apelacyjny „dopuścił się naruszenia prawa materialnego, a także przepisów

postępowania”. Skarżący nie wskazał jednak, na czym konkretnie polegać miałoby

to uchybienie ani dlaczego miałoby ono być dostrzegalne już na pierwszy rzut oka,

bez potrzeby pogłębionej analizy prawnej. Poprzestał jedynie na własnym wniosku,

że uchybienia doprowadziły sąd do uznania, że w sprawie nie zostały spełnione

wszystkie przesłanki z art. 3571 k.c. do zastosowania klauzuli rebus sic stantibus.

Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej, z powołaniem się na

przesłankę z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., sprowadza się w istocie do niedopuszczalnej

– w świetle brzmienia art. 3983 § 3 k.p.c. – polemiki z ustaleniami faktycznymi

poczynionymi przez Sąd drugiej instancji oraz z oceną dowodów dokonaną przez

sąd meriti, o czym przekonuje treść zarzutu wypełniającego podstawę skargi

kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. – naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.,

sformułowanego wadliwie (bez powołania art. 391 § 1 k.p.c.) poprzez „wydanie

rozstrzygnięcia z naruszeniem zasady swobodnej oceny dowodów (…). Oparcie

podstawy kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. na zarzucie naruszenia art. 233 § 1

k.p.c. jest niedopuszczalne w myśl art. 3983 § 3 k.p.c., zgodnie z którym podstawą

skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny

dowodów. Zakaz ten obejmuje także zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. -

odnoszący się wprost do sposobu oceny dowodów dokonywanej przez sądy meriti

– motywowany naruszeniem zasady swobodnej oceny dowodów (zob. np. wyroki

Sądu Najwyższego z 24 lutego 2006 r., II CSK 136/05, z 27 marca 2007 r., II PK

231/06, OSNP 2008, nr 9–10, poz. 124 i z 8 maja 2008 r., V CSK 579/07).

Zarzut naruszenia art. 3571 k.c. również nie wykazuje oczywistego

naruszenia prawa. Sąd Apelacyjny poczynił obszerne i szczegółowe ustalenia

dotyczące przebiegu stosunku prawnego łączącego strony, okoliczności zawarcia i

wykonywania umowy przedwstępnej, wysokości dokonanych wpłat, sposobu

korzystania z nieruchomości, zmian wartości rynkowej działki w okresie

obowiązywania umowy. Ustalenia te zostały dodatkowo uzupełnione opinią

biegłego z zakresu szacowania nieruchomości. Sąd Apelacyjny oparł swoje

rozstrzygnięcie na utrwalonej linii orzeczniczej, w tym w zakresie rozumienia

przesłanki „rażącej straty”, co szerzej zostało już omówione przy ocenie przesłanki

I CSK 2940/24

11

pierwszej powyżej. Nie można przyjąć „oczywistego” naruszenia prawa w sytuacji,

w której ocena spełnienia przesłanek art. 3571 k.c. wymaga zindywidualizowanego

ważenia okoliczności faktycznych, w tym analizy charakteru zmiany stosunków,

stopnia ekwiwalentności świadczeń oraz zakresu typowego ryzyka kontaktowego.

Dodać należy, że zarzut naruszenia prawa materialnego – w tym art. 3571 k.c. –

byłby przedmiotem oceny Sądu Najwyższego wyłącznie na podstawie ustaleń

faktycznych sądu drugiej instancji, którymi Sąd Najwyższy jest związany (zob. art.

39813 § 2 k.p.c.), a nie stanu faktycznego, który zdaniem skarżącego powinien w

sprawie być ustalony. Tymczasem – mając na uwadze część wstępną

uzasadnienia wniosku – skarżący opiera swoją argumentację w części na

twierdzeniach dotyczących odmiennego przebiegu zdarzeń, innej oceny sytuacji

majątkowej stron, innego znaczenia wzrostu wartości nieruchomości oraz innej

interpretacji przesłanek „groźby rażącej straty”. Są to kwestie faktyczne, które nie

podlegają kontroli kasacyjnej. Zasadnicza część argumentacji skarżącego zmierza

zatem do podważenia ustaleń dotyczących przesłanek zastosowania art. 3571 k.c.,

w szczególności co do zakresu nadzwyczajnej zmiany stosunków, wpływu tej

zmiany na świadczenie oraz możliwości przewidzenia jej skutków. Zarzuty

naruszenia prawa materialnego mają zatem charakter wtórny wobec

niedopuszczalnej polemiki z ustaleniami faktycznymi. Ocena prawidłowości

zastosowania art. 3571 k.c. wymaga oparcia się na ustaleniach faktycznych

dokonanych przez Sąd drugiej instancji, które – zgodnie z art. 39813 § 2 k.p.c. –

wiążą Sąd Najwyższy. Skarżący nie wykazał, aby Sąd Apelacyjny zastosował ten

przepis w sposób oczywiście błędny, sprzeczny z utrwaloną linią orzeczniczą lub

rażąco wadliwy w odniesieniu do ustalonego stanu faktycznego. Skarga kasacyjna

nie zawiera żadnej tezy, której zasadność byłaby natychmiast dostrzegalna.

Przeciwnie – argumentacja skarżącego wymagałaby ponownej analizy materiału

dowodowego i konfrontacji alternatywnych interpretacji oraz szczegółowego

badania relacji między ustaleniami a przesłankami zastosowania art. 3571 k.c., co

nie pozwala uznać skargi za „oczywiście uzasadnioną” w rozumieniu art. 3989 § 1

pkt 4 k.p.c.

Tylko więc ubocznie zauważyć należy, że stanowisko skarżącego, który we

wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powołuje się równocześnie

I CSK 2940/24

12

na przesłankę występowania istotnego zagadnienia prawnego oraz na oczywistą

zasadność skargi kasacyjnej, odnosząc obie te przesłanki do tej samej regulacji

prawnej (art. 3571 k.c.) i tego samego stanu faktycznego, jest wewnętrznie

sprzeczne. Jeżeli bowiem w sprawie rzeczywiście występuje istotne zagadnienie

prawne, od którego wyjaśnienia zależy prawidłowe rozstrzygnięcie sprawy, to

ewentualny błąd orzeczniczy popełniony przez sąd drugiej instancji nie może mieć

tym samym charakteru oczywistego i podstawowego. Z kolei oczywista zasadność

skargi kasacyjnej wyklucza istnienie poważnych, nierozstrzygniętych wątpliwości

prawnych, które mogłyby uzasadniać przyjęcie skargi na podstawie art. 3989 § 1 pkt

1 k.p.c. (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego z 19 kwietnia 2016 r., I CSK

477/15, z 19 kwietnia 2018 r., I CSK 707/17 i z 17 kwietnia 2025 r., I CSK 1178/24).

Powołanie obu tych przesłanek jednocześnie świadczy zatem o braku spójności

argumentacji skarżącego i dodatkowo potwierdza, że wniosek o przyjęcie skargi

kasacyjnej nie został należycie uzasadniony.

Wskazać należy również, że nie zachodzi nieważność postępowania, którą

Sąd Najwyższy bierze pod rozwagę – w granicach zaskarżenia – z urzędu (art.

39813 § 1 k.p.c.).

Z przytoczonych względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego – na stosowany wniosek zawarty w

odpowiedzi na skargę kasacyjną – orzeczono na podstawie art. 108 § 1 k.p.c.,

obciążając nimi na podstawie art. 98 § 1 w zw. z art. 99, art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c. pozwanego – powoda wzajemnego W.M., który przegrał sprawę w

postępowaniu kasacyjnym.

Dariusz Dończyk

(A.G.)

I CSK 2940/24

13

[SOP]