Bank pytał o skutki upadku kredytu frankowego. SN odmówił przyjęcia skargi

I CSK 3328/24

2

W skardze kasacyjnej wywiedzionej od wyroku Sądu Apelacyjnego

w Gdańsku z 23 stycznia 2024 r. pozwany Bank spółka akcyjna w W. wniósł

o przyjęcie skargi do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

Zdaniem skarżącego w sprawie występują następujące istotne zagadnienia

prawne:

1) Czy w przypadku gdy postanowienia waloryzacyjne umowy kredytu

indeksowanego (waloryzowanego), określające wysokość kwoty kredytu i wysokość

rat kapitałowo-odsetkowych wyrażoną w walucie obcej przez odesłanie do kursów

publikowanych w tabelach kursowych banku-kredytodawcy, zostają uznane za

bezskuteczne, jako postanowienie niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 i 2 k.c.

(abuzywne) lub nieważne, a jednocześnie sąd stwierdzi, że nie jest możliwe

utrzymanie indeksowanego (waloryzowanego) charakteru umowy, to czy skutkiem

ich eliminacji z umowy jest (1) stwierdzenie, że sporna umowa upada w całości,

czy też (2) eliminacja mechanizmu waloryzacji z umowy i przekształcenie jej

z mocą wsteczną w kredyt złotowy?

2) Jakie oprocentowanie należy przyjąć dla wyliczenia odsetek

od hipotetycznego kredytu złotowego w przypadku stwierdzenia, że skutkiem

abuzywności lub nieważności postanowień waloryzacyjnych zawartych w umowie

kredytu indeksowanego (waloryzowanego) jest eliminacja mechanizmu waloryzacji

z umowy i przekształcenie jej z mocą wsteczną w kredyt złotowy, w szczególności

czy powinno być to (1) zmienne oprocentowanie oparte na stawce bazowej

WIBOR 3M; (2) stałe oprocentowanie w wysokości ustalonej przez strony w dniu

zawarcia umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego), wpisane do tej

umowy; czy też (3) zmienne oprocentowanie oparte na stawce bazowej właściwej

dla waluty waloryzacji, czyli np. LIBOR 3M dla CHF (w przypadku umowy

zawierającej odniesienie do kursu franka szwajcarskiego)?

3) Czy wykorzystanie kwoty wypłaconej na podstawie umowy kredytu

na cele powiązane z działalnością gospodarczą kredytobiorcy, w szczególności

na sfinansowanie remontu nieruchomości, która następnie oznaczana jest jako

siedziba prowadzenia działalności gospodarczej przez kredytobiorcę, a jej część

jest rzeczywiście przeznaczona jako miejsce wykonywania działalności

I CSK 3328/24

3

gospodarczej eliminuje możliwość uznania kredytobiorcy w stosunku prawnym

wynikającym z umowy kredytu za konsumenta w rozumieniu art. 221 k.c. i eliminuje

możliwość objęcia go ochroną na podstawie przepisów chroniących konsumentów,

w szczególności art. 3851 k.c.?

4) Czy w świetle celów art. 3851 k.c. oraz dyrektywy Rady 93/13/EWG

z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich

(dalej: „dyrektywa 93/13”), dopuszczalne jest stwierdzenie upadku umowy kredytu,

w oparciu o stwierdzenie niedozwolonego charakteru w rozumieniu art. 3851 k.c.

(abuzywność) części jej postanowień, dotyczących indeksacji (waloryzacji) kredytu

do waluty obcej, bez uprzedniego poinformowania wszystkich kredytobiorców,

przez sąd, o skutkach upadku takiej umowy?

5) Czy umowa kredytu stanowi umowę wzajemną, ewentualnie, jeżeli umowa

kredytu nie stanowi umowy wzajemnej, to czy dopuszczalne jest mimo tego

skorzystanie przez kredytodawcę z prawa zatrzymania w sytuacji, gdy ma miejsce

nieważność umowy?

Skarżący podniósł ponadto, że istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności

w orzecznictwie, tj.: 1) art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 i 8b ust. 1 dyrektywy

93/13 i art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 3 k.c. w zw. z art. 2, 31 ust. 3 i 32 ust. 1

Konstytucji; 2) art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 i 8b ust. 1 dyrektywy 93/13

i art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 3 k.c.; 3) art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 221 k.c.

i art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. o Centralnej Ewidencji i Informacji

Działalności Gospodarczej i Punkcie Informacji dla przedsiębiorcy; 4) art. 3851 § 2

k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13; 5) art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c., w zw.

z art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe.

Powód w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o odmowę przyjęcia jej

do rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I CSK 3328/24

4

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania

lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Za istotne zagadnienie prawne w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. uznaje

się zagadnienie dotychczas nierozstrzygnięte w orzecznictwie, a zatem takie, które

cechuje się przymiotem nowości i którego wyjaśnienie może sprzyjać rozwojowi

prawa (zob. np. postanowienia SN: z 21 stycznia 2022 r., I CSK 1285/22;

z 24 kwietnia 2023 r., I CSK 4950/22; z 20 grudnia 2023 r., I CSK 4003/23).

Problemy przedstawione przez skarżącego, na tle ustaleń faktycznych

poczynionych w przedmiotowej sprawie, nie spełniają powyższych wymagań,

ponieważ na obecnym etapie rozwoju orzecznictwa sądowego w sprawach

dotyczących konsumenckich kredytów hipotecznych denominowanych lub

indeksowanych do waluty obcej (w szczególności franka szwajcarskiego) nie mają

już one przymiotu nowości.

Dodatkowo ujęcie uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania wspólnego dla przesłanek przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

wskazuje, że pozwany traktuje je zamiennie – co nie jest uprawnione (zob.

postanowienia SN: z 28 marca 2023 r., I CSK 4659/22, i z 13 lipca 2023 r., I CSK

4954/22).

Przywołane przesłanki mają bowiem odmienny charakter, szczególnie

w sytuacji, gdy istnienie przesłanki przewidzianej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. zostało

uzasadnione rozbieżnościami w orzecznictwie. Nie można zatem budować

w oparciu o rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego istotnego zagadnienia

prawnego, które charakteryzuje się tym, że jest nowe, jeszcze nierozstrzygnięte

przez Sąd Najwyższy. Ponadto każda z tych przesłanek wymaga innej metody

uzasadnienia (zob. postanowienia SN: z 29 kwietnia 2016 r., I CSK 641/15;

z 15 grudnia 2016 r., I CSK 315/16; z 21 maja 2020 r., I CSK 784/19, i z 6 lipca

2022 r., I CSK 3203/22).

I CSK 3328/24

5

W szczególności trzeba zwrócić uwagę na uchwałę całej Izby Cywilnej Sądu

Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118),

w której przesądzono m.in., iż w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu

indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu

waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,

w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego

postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający

z przepisów prawa lub zwyczajów oraz przyjęto, że w razie niemożliwości ustalenia

wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego

lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.

Na podstawie art. 87 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie

Najwyższym uchwała ta ma moc zasady prawnej i wiąże Sąd Najwyższy

w niniejszej sprawie.

Powyższa uchwała potwierdziła wcześniejsze orzecznictwo Sądu

Najwyższego, w którym przyjęto, że nie ma możliwości wypełnienia luki w umowie,

powstałej na skutek usunięcia z niej klauzuli przeliczeniowej (art. 3851 § 1 k.c.),

przez odwołanie się do mechanizmu ustalania kursu walutowego przewidzianego

w art. 358 § 2 k.c., tj. przyjęcia na potrzeby wyliczeń średniego kursu NBP.

Należy także wskazać, że Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

analizując dopuszczalność dokonywania wykładni umowy na podstawie art. 65 k.c.

w celu utrzymania jej w mocy po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych wyjaśnił, iż

art. 5 i 6 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na

przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku

umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem w rozumieniu art. 3 ust. 1

tej dyrektywy, dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego

nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli

stron (zob. wyrok z 18 listopada 2021 r., C-212/20, M.P. i B.P. przeciwko „A.” S.A.).

Podobnie Sąd Najwyższy stwierdził, że nie można dokonać wykładni umów

kredytowych na podstawie art. 65 § 2 k.c. lub art. 56 k.c., już po usunięciu z nich

postanowień abuzywnych, w celu ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do

sposobu ustalenia kursu CHF oraz zaznaczył, że niedopuszczalne jest

I CSK 3328/24

6

przekształcenie kredytu powiązanego z walutą obcą w kredyt złotowy

oprocentowany stawką LIBOR lub WIBOR (zob. postanowienie SN z 29 września

2023 r., I CSK 6848/22).

Obecnie nie budzi już także wątpliwości, że stwierdzenie nieważności

umowy mieści się w zakresie sankcji, jaką dyrektywa 93/13 przewiduje w związku

z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę nieuczciwych postanowień umownych.

Zagwarantowana konsumentom przez przepisy tej dyrektywy ochrona

ukierunkowana jest m.in. na osiągnięcie skutku prewencyjnego, o czym mowa

w jej art. 7, tj. zniechęcenia przedsiębiorców do wykorzystywania w zawieranych

umowach nieuczciwych postanowień umownych (zob. postanowienie SN

z 23 stycznia 2025 r., I CSK 545/24).

Co do trzeciego i czwartego zagadnienia prawnego stwierdzić należy,

że argumentacja skarżącego wskazuje, że zmierza on w istocie do podważenia

ustaleń faktycznych Sądu drugiej instancji, co w postępowaniu kasacyjnym jest

wyłączone ze względu na związanie Sądu Najwyższego ustaleniami faktycznymi

stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia - art. 39813 § 2 k.p.c.

(zob. postanowienie SN z 4 października 2018 r., II CSK 233/18). Przedstawione

zagadnienia w istocie mają zatem charakter pozorny i stanowią próbę obejścia

dokonanych przez sądy meriti ustaleń faktycznych i oceny dowodów (art. 3983

i art. 39813 § 2 k.p.c.).

W omawianym zakresie Sąd Apelacyjny ustalił bowiem, że nieruchomość

stanowiąca przedmiot kredytowania służyła powodowi pierwotnie na cele

mieszkaniowe. Ponadto w orzecznictwie wyjaśniono już, że jeżeli umowa kredytu

została zawarta do użytku częściowo związanego z działalnością gospodarczą lub

zawodową kredytobiorcy, a w części niezwiązanego z tą działalnością kredyt nie

będzie miał charakteru konsumenckiego tylko wtedy, gdy cel związany

z działalnością gospodarczą ma charakter dominujący. W przypadku umów

kredytowych istotne znaczenie ma zatem przeznaczenie udostępnionego kapitału

(zob. wyrok TSUE z 8 czerwca 2023 r., C-570/21; wyroki SN z 6 września 2024 r.,

II CSKP 964/23, i z 10 stycznia 2025 r., II CSKP 1262/24).

I CSK 3328/24

7

Odnośnie do zagadnienia dotyczącego uprzedniego poinformowania

wszystkich kredytobiorców, przez sąd, o skutkach upadku umowy należy natomiast

wskazać, że z uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia wynika, że na rozprawie

14 listopada 2022 r. Sąd pouczył powoda o skutkach przesłankowego ustalenia

nieważności umowy kredytu, na co powód wyraził zgodę wskazując jednocześnie,

że jest świadomy konsekwencji z tym związanych.

W uchwale składu siedmiu sędziów SN z 19 czerwca 2024 r., III CZP 31/23

(OSNC 2025, nr 3, poz. 25,) przesądzono, że prawo zatrzymania (art. 496 k.c.)

nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności

drugiej strony. Natomiast w uchwale składu siedmiu sędziów SN z 5 marca 2025 r.,

III CZP 37/24, wyjaśniono, że w razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia

spełnionego na podstawie umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi

nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c.

Stanowisko to odpowiada poglądom wyrażonym wcześniej przez Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który w wyroku z 14 grudnia 2023 r., C-28/22,

wskazał, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą

skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie

wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą, w sytuacji gdy umowa kredytu

hipotecznego zawarta przez przedsiębiorcę z konsumentem nie może już pozostać

wiążąca po usunięciu nieuczciwych warunków zawartych w tej umowie,

przedsiębiorca ten może powołać się na prawo zatrzymania umożliwiające mu

uzależnienie zwrotu świadczeń otrzymanych od tego konsumenta od

przedstawienia przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam otrzymał od tego

przedsiębiorcy, lub gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie

przez tego samego przedsiębiorcę tego prawa zatrzymania powoduje utratę przez

rzeczonego konsumenta prawa do uzyskania odsetek za opóźnienie od momentu

upływu terminu nałożonego na danego przedsiębiorcę do wykonania zobowiązania

umownego po tym, jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń

zapłaconych jemu w wykonaniu tej umowy. Powołanie się na potrzebę wykładni

przepisów budzących poważne wątpliwości (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) wymaga

wykazania, że określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości,

nie doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane

I CSK 3328/24

8

przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub

podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć (zob. m.in. postanowienia

SN: z 8 marca 2007 r., II CSK 84/07; z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08;

z 13 października 2023, I CSK 2890/23; z 30 listopada 2023 r., I CSK 5560/22,

i z 21 grudnia 2023 r., I CSK 3439/23). Konieczne jest opisanie tych wątpliwości lub

rozbieżności, wskazanie argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen

prawnych, a także przedstawienie własnej propozycji interpretacyjnej (zob. np.

postanowienia SN: z 8 lipca 2009 r., I CSK 111/09; z 9 listopada 2023 r., I CSK

6588/22).

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z 20 września 2023 r., I CSK

5136/22, potrzeba, o której mowa w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. oznacza, że określony

przepis, istotny z punktu widzenia podstawy prawnej zaskarżonego orzeczenia,

może być rozumiany na różne sposoby, a orzecznictwo i nauka prawa albo nie

wypracowały w tym przedmiocie żadnego poglądu, albo prezentują rozbieżne

stanowiska. W konsekwencji przyjąć należy, że nie istnieje potrzeba wykładni

przepisów prawa, podobnie jak nie występuje w sprawie istotne zagadnienie

prawne, jeżeli Sąd Najwyższy co do podnoszonych kwestii wyraził już swój pogląd

we wcześniejszym orzecznictwie, a nie zachodzą okoliczności uzasadniające

zmianę przyjętego stanowiska (zob. m.in. postanowienia SN: z 23 kwietnia 2015 r.,

I CSK 691/14; z 30 listopada 2023 r., I CSK 6472/22).

Wywody skarżącego nie czynią zadość wskazanym wymaganiom.

Jak zostało to już podniesione, pozwany łącznie uzasadnił wniosek o przyjęcie

skargi do rozpoznania oparty o przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c., co czyni

zbędnym powtarzanie argumentów zaprezentowanych przez Sąd Najwyższy przy

ocenie przedstawionych zagadnień prawnych, które jak wykazano powyżej okazały

się chybione.

W sprawie nie zachodzi także nieważność postępowania, którą Sąd

Najwyższy bierze pod rozwagę - w granicach zaskarżenia - z urzędu (art. 39813 § 1

k.p.c.).

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł,

jak w sentencji.

I CSK 3328/24

9

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1,

11 i 3 w zw. z art. 99 w zw. z art. 108 § 1 w zw. z art. 39821 w zw. z art. 391 § 1

k.p.c. przy uwzględnieniu § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 oraz § 20

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych.

Maciej Kowalski

(a.z.)

[SOP]