Zwolnienie pełnomocnika z urzędu powoda z zaburzeniami psychicznymi. SN nie przyjął skargi

I CSK 3352/24

2

W skardze kasacyjnej wywiedzionej od wyroku Sądu Apelacyjnego

w Białymstoku z 11 stycznia 2024 r. powód A.S. wniósł o przyjęcie skargi do

rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 3 i 4 k.p.c.

Zdaniem skarżącego w sprawie zachodzi nieważność postępowania

w związku z pozbawieniem go możności obrony swych praw. Powód wskazał,

że ze względu na jego chorobę psychiczną i sytuację finansową Sąd pierwszej

instancji ustanowił dla niego pełnomocnika z urzędu. Następnie, wobec wystąpienia

trudności we współpracy, Sąd zwolnił pełnomocnika z pełnionej funkcji i mimo

wielokrotnych wniosków nie wyznaczył nowego. Podniósł, że do zwolnienia doszło

przed przeprowadzeniem kluczowych czynności dowodowych oraz zaznaczył, iż

treść kierowanych do Sądu pism wskazywała jednocześnie, iż nie jest on w stanie

w sposób samodzielny i racjonalny reprezentować swoich interesów w toczącym

się postępowaniu.

Powód podniósł, że oczywista zasadność skargi kasacyjnej wynika

z naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 378 § 1 i art. 386 § 2 k.p.c.

(przez nieuwzględnienie naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 379 pkt 5 w zw.

z art. 117 § 1 i 5 k.p.c.) oraz art. 24 w zw. z art. 448 k.c. przez uznanie, że

zadośćuczynienie w wysokości 2 000 zł. jest prawidłowe. Kwotę powyższą należy

uznać za rażąco zaniżoną, w sytuacji gdy zakres krzywd doznanych przez powoda

oraz okoliczność, że do naruszenia jego dóbr osobistych doszło na skutek

czynności funkcjonariuszy publicznych wskazują, iż zadośćuczynienie w tej

wysokości nie zrealizuje wszystkich wymaganych funkcji tego świadczenia.

Pozwany w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o odmowę przyjęcia jej

do rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

I CSK 3352/24

3

Mając powyższe na względzie podkreślić należy, że cel wymagania

przewidzianego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być osiągnięty jedynie przez

prawidłowe powołanie i wyczerpujące uzasadnienie istnienia przesłanek

o charakterze publicznoprawnym, które - zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. - będą mogły

stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej

do rozpoznania.

Powołanie się na oczywistą zasadność skargi kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4

k.p.c.) stawia skarżącemu szczególnie wysokie wymagania. Zgodnie z utrwalonym

orzecznictwem Sądu Najwyższego, podzielanym przez doktrynę, oczywista

zasadność skargi oznacza, że dla przeciętnego prawnika podstawy wskazane

w skardze prima facie zasługują na uwzględnienie. Sytuacja taka będzie miała

miejsce tylko wtedy, gdy bez wątpienia wystąpiły zarzucane uchybienia, jest pewne,

że miały one wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia albo podniesione we

wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania argumenty oczywiście

uzasadniają zasadność wniesionego środka prawnego. Oczywiste jest przy tym

tylko to, co można dostrzec od razu - bez potrzeby głębszej analizy

czy przeprowadzenia wnikliwych badań lub dociekań. Innymi słowy, podnoszone

uchybienia muszą mieć kwalifikowany charakter i być dostrzegalne na pierwszy rzut

oka - już nawet przy pobieżnej lekturze skargi (zob. m.in. postanowienia SN:

z 27 kwietnia 2006 r., I CZ 15/06; z 7 maja 2010 r., V CSK 459/09; z 15 czerwca

2018 r., III CSK 38/18; z 17 grudnia 2019 r., IV CSK 307/19, z 28 stycznia 2022 r.,

I CSK 584/22; z 7 czerwca 2023 r., I CSK 742/23; z 20 października 2023 r., I CSK

1673/23).

Podkreślenia wymaga, że przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. obejmuje

jedynie uchybienia przepisom prawa materialnego albo procesowego, zarzucanym

sądowi drugiej instancji w skardze kasacyjnej, o charakterze elementarnym, które

polegają w szczególności na oparciu rozstrzygnięcia na wykładni przepisu

oczywiście sprzecznej z jednolitą i ugruntowaną jego wykładnią przyjmowaną

w orzecznictwie i nauce prawa, na zastosowaniu przepisu, który już nie

obowiązywał względnie na oczywiście błędnym zastosowaniu określonego przepisu

w ustalonym stanie faktycznym.

I CSK 3352/24

4

Należy też wskazać, że zgodnie z powszechnie aprobowanym

w orzecznictwie i nauce prawa stanowiskiem, o przyjęciu skargi kasacyjnej

do rozpoznania w związku z wystąpieniem przyczyny kasacyjnej z art. 3989 § 1

pkt 4 k.p.c. nie decyduje per se nawet oczywiste naruszenie konkretnego przepisu,

lecz jego skutek polegający na wydaniu oczywiście nieprawidłowego orzeczenia,

które nie może się ostać (zob. np. postanowienie SN z 1 grudnia 2023 r., I CSK

5300/22 i przywołane tam orzecznictwo).

Skarżący nie przedstawił przekonujących od razu, widocznych prima facie,

twierdzeń wykazujących racje podważające rozstrzygnięcie poddane krytyce

i zaskarżeniu.

Problematyka nieważności postępowania ze względu na wystąpienie

przyczyny z art. 379 pkt 5 k.p.c. znajduje odzwierciedlenie w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, w którym przyjmuje się, że niemożność obrony swych praw zachodzi

wówczas, gdy w postępowaniu sądowym pozbawiono stronę, wbrew jej woli,

całkowitej możności podejmowania lub świadomego zaniechania czynności

procesowych zmierzających do ochrony jej sfery prawnej. Nie ma przy tym

znaczenia z czyjego powodu pozbawienie możności obrony nastąpiło, tj. czy było to

efektem działania sądu, strony przeciwnej, czy też osoby trzeciej. Jednocześnie

przyjmuje się, że pozbawienie możności obrony zachodzi w sytuacji, gdy strona

została pozbawiona uprawnień procesowych wskutek wadliwego postępowania

innego podmiotu, a nie wtedy gdy strona na skutek własnego działania z uprawnień

tych nie skorzystała (zob. np. wyroki SN: z 9 stycznia 2001 r., II CKN 1211/00;

z 28 stycznia 2004 r., IV CK 418/02; z 7 lipca 2005 r., II UK 271/04, OSNP 2006,

nr 5-6, poz. 95 oraz postanowienie SN: z 8 marca 2002 r., III CKN 461/99

i z 17 lutego 2004 r., III CK 226/02).

Odwołując się do aktualnego orzecznictwa Sądu Najwyższego zauważyć

należy także stanowisko, że choroba lub inna ułomność psychiczna strony sama

przez się nie powoduje nieważności postępowania z powodu niemożności obrony

przez stronę swych praw (zob. wyroki SN z: 19 czerwca 2008 r., V CSK 50/08,

19 lutego 2010 r., IV CSK 318/09 oraz postanowienie SN z 2 grudnia 2015 r., IV CZ

58/15). Nieważność taka zachodzi wtedy, gdy strona, której odmówiono

I CSK 3352/24

5

ustanowienia pełnomocnika z urzędu, ze względu na stan zdrowia psychicznego

nie jest w stanie podjąć racjonalnej obrony swych praw w postępowaniu sądowym.

Mając powyższe na względzie uprawnione jest twierdzenie, że zgodnie

z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego stwierdzenie nieważności

postępowania wymaga rozważenia czy w konkretnej sprawie nastąpiło naruszenie

przepisów procesowych, czy uchybienie to miało wpływ na możność działania

strony oraz czy mimo zaistnienia tych dwóch przesłanek, strona mogła bronić

swoich praw. Tylko przy kumulatywnym spełnieniu tych wszystkich przesłanek

można mówić o prowadzącym do nieważności postępowania pozbawieniu strony

możliwości obrony swoich praw.

W kontekście twierdzeń powoda podnieść należy, że odmowa ustanowienia

dla strony pełnomocnika z urzędu co do zasady nie usprawiedliwia zarzutu

nieważności postępowania wskutek pozbawienia strony możności obrony jej praw

(art. 379 pkt 5 k.p.c.). Odmiennie jest wtedy, gdy strona swoim zachowaniem

wykazuje nieznajomość reguł postępowania lub nieporadność, prowadzącą

do tego, że przy faktycznym lub prawnym skomplikowaniu sprawy nie jest w stanie

wykorzystać prawnych możliwości prawidłowego jej prowadzenia (zob. np. wyroki

SN: z 29 września 2017 r., V CSK 14/17, i z 26 maja 2017 r., I CSK 519/16).

Wbrew twierdzeniom powoda nie ma podstaw do przyjęcia, że Sąd

Apelacyjny naruszył art. 378 § 1 i art. 386 § 2 k.p.c. przez pominięcie nieważności

postępowania przed Sądem Okręgowym. Sąd odwoławczy szczegółowo rozważył

potrzebę udzielenia profesjonalnej pomocy prawnej powodowi w postępowaniu

w pierwszej instancji i swoje stanowisko obszernie uzasadnił.

Odnosząc się do postanowienia Sądu Okręgowego o cofnięciu przyznania

skarżącemu pełnomocnika z urzędu Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że orzeczenie to nie

wywołało negatywnych skutków procesowych dla powoda. Chociaż jest on

dotknięty schorzeniem psychicznym, to jednak w niniejszej sprawie był w stanie

formułować pisma procesowe, w tym środki zaskarżenia, występować

na rozprawach, zadawać pytania do świadków, składać oświadczenia i formułować

żądania. Jego wypowiedzi świadczyły o tym, że rozumiał istotę i podstawy

dochodzonego przez siebie roszczenia.

I CSK 3352/24

6

Zdaniem Sądu Apelacyjnego powyższe okoliczności wskazywały też, że

również w postępowaniu odwoławczym nie zachodziła potrzeba ustanowienia

dla skarżącego pełnomocnika z urzędu.

Nie można także zgodzić się z powodem, że jego skarga kasacyjna jest

oczywiście uzasadniona ze względu na naruszenie art. 24 w zw. z art. 448 k.c.

Jak wyjaśnił już Sąd Najwyższy stosownie do brzmienia art. 445 § 1 k.c.

(tak też w art. 448 k.c.) zadośćuczynienie polega na przyznaniu poszkodowanemu

odpowiedniej sumy pieniężnej za doznaną krzywdę. Przyjęcie przez ustawodawcę

w treści przywołanych przepisów, że zasądzane zadośćuczynienie ma być

"odpowiednie" oznacza, iż sądy orzekające w tym przedmiocie - zasadniczo -

dysponują swobodą w zakresie ustalenia wysokości należnego zadośćuczynienia,

a ingerencja Sądu Najwyższego w wysokość ustalonego zadośćuczynienia

pieniężnego może nastąpić tylko w sytuacji rażąco błędnego ustalenia wysokości

tego świadczenia przez sądy powszechne odbiegającego w sposób rażący

od ukształtowanej praktyki sądowej albo z pominięciem istotnych czynników

uwzględnianych przy ustalaniu wysokości zadośćuczynienia (zob. np.

postanowienia SN: z 31 sierpnia 2021 r., IV CSK 355/21, z 9 listopada 2022 r.,

I CSK 1130/22, z 30 listopada 2022 r., I CSK 2187/22, i cytowane tam

orzecznictwo). Analiza uzasadnienia zaskarżonego wyroku wskazuje, że Sąd

Apelacyjny w sposób właściwy rozważył wszystkie okoliczności sprawy zatem

– wbrew stanowisku skarżącego – nie ma podstaw do przyjęcia, że w sprawie

doszło do rażąco błędnego ustalenia wysokości należnego powodowi

zadośćuczynienia.

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł, jak

w sentencji. W przedmiocie kosztów postępowania kasacyjnego orzeczono

na podstawie art. 102 w zw. z art. 391 § 1 i 39821 k.p.c.

O wynagrodzeniu należnym pełnomocnikowi powoda tytułem nieopłaconej

pomocy prawnej udzielonej skarżącemu w postępowaniu kasacyjnym z urzędu

orzeczono na podstawie § 2 pkt 1, § 4 ust. 1 i 3 i § 8 pkt 7 w zw. z § 16 ust. 4 pkt 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie

I CSK 3352/24

7

ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu.

Maciej Kowalski

(a.z.)

[SOP]