Kredyt frankowy: Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi banku o upadek umowy

Wyrokiem z 29 września 2022 r. Sąd Okręgowy w Łodzi zasądził od

pozwanego […] Bank z siedzibą w W. na rzecz powodów I.R. i M.R. następujące

kwoty: 52 656,04 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie począwszy od 4 lipca

I CSK 3379/24

2

2020 r., 2 615,93 CHF z odsetkami ustawowymi za opóźnienie począwszy od 4

lipca 2020 r., 51 144,03 zł - z odsetkami ustawowymi za opóźnienie począwszy od

10 grudnia 2020 r. - i dalej aż do dnia zapłaty; ustalił, że umowa zawarta pomiędzy

stronami 31 sierpnia 2009 r. jest nieważna; oddalił powództwo w pozostałym

zakresie i orzekł o kosztach procesu.

Wyrokiem z 23 maja 2024 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi - orzekając na skutek

apelacji pozwanego - 1) sprostował oczywiste omyłki zawarte w komparycji oraz

punktach 1,2 i 4 zaskarżonego wyroku w zakresie oznaczenia strony pozwanej,

przez wskazanie, że pozwany prowadzi w Polsce działalność gospodarczą za

pośrednictwem oddziału […] Bank w […] oraz w punkcie 1 sentencji jako walutę

zasądzonej kwoty 51 144, 03 w miejsce zł wpisując CHF i oddalił wniosek

powodów o sprostowanie uzasadnienia wyroku Sądu I instancji; 2) zmienił

zaskarżony wyrok w punkcie 4 sentencji dotyczącej kosztów postępowania

zasądzonych od pozwanego na rzecz powodów przez ich obniżenie do kwoty

9425,04 zł; 3) oddalił apelację w pozostałej części i 4) orzekł o kosztach

postępowania apelacyjnego.

Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez pozwanego.

Skarżący we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołał się na przesłanki

z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

Jego zdaniem w sprawie występują istotne zagadnienia prawne związane

z wykładnią art. 385¹ § 1 zd. 2 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13 z dnia

5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich

(dalej: „Dyrektywa”) oraz art. 3852 § 2 k.c. w zw. z motywem 21 tej Dyrektywy,

sprowadzające się do odpowiedzi na pytania:

1. „Czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych

w umowie o kredyt indeksowany klauzul spreadowych nieokreślających

głównego przedmiotu umowy, za niedozwolone (nieuczciwe) warunki

umowne, prawidłowym jest uznanie umowy za nieważną w całości, skoro

klauzule ryzyka walutowego określające – zgodnie z jednolitym

orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej: „TSUE”)

I CSK 3379/24

3

– główny przedmiot tej umowy, nie stanowią niedozwolonych (nieuczciwych)

warunków umownych?”;

2. „Czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych

w umowie o kredyt indeksowany do waluty obcej klauzul odnoszących się do

indeksacji kredytu kursem waluty obcej za niedozwolone (nieuczciwe)

warunki umowne i w konsekwencji przyjęcia upadku umowy jako

konsekwencji wyeliminowania z niej mechanizmu indeksacji, kierując się

zasadą utrzymania umowy w mocy oraz mając na uwadze postulat

przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby

się on w przypadku braku nieuczciwych warunków umownych, prawidłowe

jest odwołanie się, jako do podstawy dla określenia oprocentowania

zobowiązań kredytowych wyrażonych w walucie polskiej, do stawki

referencyjnej WIBOR, skoro w umowie wiążącej strony stawka ta występuje

i jest ona definiowana jako odnosząca się do kredytów nieindeksowanych,

wyrażonych w walucie polskiej?”;

a także związane z wykładnią art. 69 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. -

Prawo bankowe (dalej: „p. b.”), sprowadzające się do odpowiedzi na pytanie:

3. „Czy wobec umożliwienia kredytobiorcom posiadającym kredyty

denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta polska

dokonywania spłaty rat kapitałowo-odsetkowych oraz dokonywania

przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio

w tej walucie na podstawie art. 69 ust. 3 p. b., wziąwszy pod uwagę

aksjomat racjonalności krajowego ustawodawcy, uzasadnione jest przyjęcie,

że kredyty denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta

polska są kredytami udzielonymi w złotych polskich, skoro dokonanie przez

kredytobiorcę spłaty raty kapitałowo-odsetkowej albo dokonanie

przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio

w walucie, do której denominowany lub indeksowany jest kredyt, prowadzi

do skutecznego spełnienia świadczenia wynikającego ze stosunku

zobowiązaniowego w postaci umowy kredytu albo zaspokojenia wierzyciela

w osobie kredytodawcy, bez konieczności dokonywania jakichkolwiek

I CSK 3379/24

4

przeliczeń bądź innych operacji walutowych wpłacanych przez kredytobiorcę

środków w walucie innej niż waluta krajowa”?.

Ponadto zdaniem skarżącego istnieje potrzeba wykładni art. 4 ust. 2 i art. 6

ust. 1 Dyrektywy, art. 65 k.c., art. 354 k.c., art. 358 § 2 k.c., art. 3851 k.c., art. 3852

k.c. art. 69 ust. 3 p.b., art. 189 k.p.c. budzących poważne wątpliwości

i wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów.

Powodowie w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnieśli o odmowę przyjęcia

jej do rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego

rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej

doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi

swoje źródło w interesie publicznym. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy

przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi

nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd

Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej

okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne

i ich uzasadnienie. Cel wymagania określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być

osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze

publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej

pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją

sądową i nie jest jego rolą usuwanie błędów w zakresie wykładni i stosowania

prawa w każdej indywidualnej sprawie.

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że wskazanie

przyczyny określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. nakłada na skarżącego obowiązek

przedstawienia zagadnienia o charakterze abstrakcyjnym wraz z argumentami

prowadzącymi do rozbieżnych ocen prawnych, wykazania, że nie zostało ono

rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie, a wyjaśnienie go ma istotne

znaczenie nie tylko dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy, ale także innych

I CSK 3379/24

5

podobnych spraw, przyczyniając się do rozwoju prawa (zob. m.in. postanowienia

Sądu Najwyższego z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11

i z 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151).

Oparcie natomiast wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na

tym, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga

wykazania, że określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie

doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane

przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub

podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć. Nie istnieje przy tym

istotne zagadnienie prawne ani potrzeba wykładni przepisów prawa, jeżeli Sąd

Najwyższy zajął już stanowisko w kwestii tego zagadnienia oraz wykładni

przepisów i wyraził swój pogląd we wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą

żadne okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu (zob. m. in. postanowienia

Sądu Najwyższego z 17 marca 2015 r., I PK 4/15, niepubl.; z 23 kwietnia 2015 r.,

I CSK 691/14, niepubl.; i z 12 grudnia 2008 r., II PK 220/08, niepubl.).

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania mimo wielowątkowości

poruszonych w nim zagadnień i obszerności argumentacji, nie spełnia tych

wymagań. Problematyka, na którą wskazuje skarżący, była bowiem wielokrotnie

przedmiotem wypowiedzi w nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego,

ukształtowanym pod wpływem orzecznictwa TSUE – w odniesieniu do zbliżonych

treścią umów kredytowych indeksowanych do franka szwajcarskiego - a pozwany

przekonująco nie wykazał, by istniała potrzeba ponownej wypowiedzi Sądu

Najwyższego w tym przedmiocie.

Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadnia sygnalizowana przez

skarżącego potrzeba wykładni art. 4 ust. 2 i art. 6 ust. 1 Dyrektywy, art. 65 k.c., art.

358 § 2 k.c., art. 354 k.c., art. 3851 k.c., art. 3852 k.c., art. 69 ust. 3 p.b. Sprowadza

się ona do poszukiwania odpowiedzi na pytanie, czy wobec wyodrębnienia

w orzecznictwie TSUE w ramach konstrukcji umowy kredytu indeksowanego do

franka szwajcarskiego klauzul ryzyka walutowego oraz klauzul spreadowych

i przyjęcia, że klauzule ryzyka walutowego określają główny przedmiot umowy

kredytu, a zatem nie są poddawane ocenie przez pryzmat nieuczciwego

I CSK 3379/24

6

(niedozwolonego) charakteru tych klauzul, przy stwierdzeniu przez sąd

przeprowadzający badanie, że zostały one w konkretnej umowie kredytowej

sporządzone w jasny i zrozumiały sposób, przy jednoczesnym ustaleniu, że obecne

w umowie klauzule spreadowe stanowią nieuczciwe (niedozwolone) warunki

umowne, sąd może wyeliminować z umowy obie klauzule, zaś w przypadku

odpowiedzi negatywnej władny jest odwołać się w ramach procesu stosowania

prawa – w miejsce uznawanych za nieuczciwe postanowień umownych do art. 69

ust. 3 p.b., wykładni oświadczeń woli (art. 65 k.c.) albo art. 358 § 2 k.c.

Przede wszystkim skarżący nie wykazał związku tak sformułowanych

wątpliwości wykładniczych z podstawą faktyczną rozstrzygnięcia.

W okolicznościach sprawy Sądy meriti zakwestionowały bowiem nie tylko klauzule

przeliczeniowe, ale także nie dopełnienie przez pozwanego obowiązków

informacyjnych w zakresie ekspozycji kredytobiorców na nieograniczone ryzyko

walutowe (klauzula ryzyka walutowego) przyjmując, że nie zostały one

sformułowane w sposób jednoznaczny, a obowiązek informacyjny nie został w tym

zakresie prawidłowo zrealizowany. Konstruowanie zatem zagadnienia

odnoszącego się wyłącznie do klauzuli spreadowej przy przyjęciu, że klauzula

ryzyka walutowego nie podlega badaniu, jako sformułowana jednoznacznie, nie

pozostaje w bezpośrednim związku z okolicznościami sprawy, w której wniesiono

skargę. Wymagały w niej bowiem rozważenia skutki abuzywności całego

mechanizmu indeksacji, a nie jedynie klauzul spreadowych.

Podkreślenia wymaga, że w odniesieniu do abuzywności klauzul ryzyka

walutowego istotne jest udzielenie kredytobiorcy informacji, która umożliwiła by mu

rozeznanie, jak duże jest ryzyko wzrostu kursu CHF do PLN i w jakich proporcjach

wzrost ten może nastąpić, uwzględniając wieloletni z reguły okres związania stron

umową, a tym samym, czy był w stanie ocenić wysokość swojego zobowiązania,

a co za tym idzie ryzyko ekonomiczne związane z zawarciem umowy w sytuacji

silnej deprecjacji waluty krajowej w stosunku do CHF. Nie jest wystarczające

deklaratywne oświadczenie przez konsumenta, że został poinformowany o ryzyku

walutowym i akceptuje to ryzyko, a ciężar udowodnienia, że konsument otrzymał

niezbędne informacje pozwalające mu na oszacowanie wysokości jego

potencjalnego zobowiązania spoczywa na przedsiębiorcy (zob. m.in. wyroki

I CSK 3379/24

7

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 30 kwietnia 2014 r., C 26-13, Árpad

Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt; z 20 września

2017 r., C 186/16, R. P. Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA; z 20

września 2018 r., C-51/17 OTP Bank Nyrt. I OTP Faktoring Követeléskezelő Zrt.

Przeciwko Teréz Ilyés i Emilowi Kissowi; z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai

przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt.; z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-782/19 VB

i inni przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV i in. przeciwko BNP

Paribas Personal Finance SA, Procureur de la République oraz wyroki Sądu

Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl., z 24 lutego 2022 r.,

II CSKP 45/22.; i z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.).

Stawianie zatem przez skarżącego tezy, że klauzule ryzyka walutowego

zostały w umowie kredytowej łączącej strony sformułowane w sposób jasny

i zrozumiały odrywa się od wiążącej Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym

podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia. W konsekwencji nieadekwatne do

okoliczności sprawy jest rozstrzyganie problemu dotyczącego konsekwencji

stwierdzenia abuzywności jedynie klauzuli kursowej dla całego mechanizmu

waloryzacji przewidzianego w umowie i badanie w tym kontekście możliwości

utrzymania umowy w mocy.

Ponadto, w aktualnym orzecznictwie TSUE rozróżnia się abuzywność

postanowień dotyczących kryteriów przeliczania waluty krajowej na walutę

indeksacji (klauzule kursowe, spreadowe), od klauzul ryzyka walutowego,

dotyczących obciążenia konsumenta negatywnymi następstwami deprecjacji waluty

krajowej, jako kompensata za korzystniejszą stopę procentową (zob. m.in. wyroki

z 20 września 2017 r., C- 186/16, Ruxandra Andruciuc i in. Banca Romaneascu;

z 22 lutego 2018 r., C-119/17; z 20 września 2018 r., C – 51/17, OTP Bank Nyrt.

I in. przeciwko Terez Illyez i in.).

W nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono natomiast, że

klauzula ryzyka walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej

określającej przeliczenie zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich

świadczenia. Z kolei klauzula spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie

zastosowano mechanizmu indeksacji i wynikającej z niego narażenia konsumenta

na ryzyko kursowe. W konsekwencji stwierdzono, że klauzule przeliczeniowe

I CSK 3379/24

8

i klauzule ryzyka walutowego składające się na przyjęty w umowach kredytowych

mechanizm waloryzacji - są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie jest

zabiegiem sztucznym (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r.,

II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-

ZD 2021, z. B, poz. 20; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, niepubl.; z 13 maja

2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl.;

z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, niepubl.; z 20 lutego 2023 r., II CSKP

809/22, niepubl.; i z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22, niepubl.).

Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadniają także sformułowane przez

skarżącego zagadnienia prawne koncentrujące się na konsekwencjach

stwierdzenia w umowie klauzul abuzywnych i możliwości jej utrzymania w mocy.

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że w przypadku,

gdy eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej

deformacji umowy, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć praw

i obowiązków stron, to nie można przyjąć, że strony są związane pozostałą częścią

umowy. Umowa będzie dotknięta nieważnością, gdy bez abuzywnych postanowień

jej obowiązywanie nie jest możliwe w świetle prawa krajowego i nie zaszły

przesłanki umożliwiające zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument

postanowień abuzywnych nie potwierdził, nie udzielając następczo świadomej

i wolnej zgody na te klauzule i tym samym odmawiając przywrócenia im

skuteczności z mocą wsteczną.

Dotyczy to sytuacji, gdy określenie wysokości należności obciążającej

kredytobiorcę w umowie kredytu powiązanej z walutą obcą z odwołaniem do tabel

kursowych ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych

kryteriów oznaczania kursu waluty obcej, jest nietransparentne, pozostawia pole do

arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę

nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron umowy kredytu.

Takie postanowienia są niedopuszczalne, jako kształtujące prawa i obowiązki

konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego

interesy, a ich bezskuteczność – niezależnie od dalszych postanowień umowy,

w tym wyrażających ryzyko walutowe – może prowadzić do upadku umowy

w całości (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja

I CSK 3379/24

9

2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56 ; wyroki Sądu Najwyższego

z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 11

grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 13 maja

2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.; z 9 września 2022 r., II CSKP 794/22, niepubl.

oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 2023 r., I CSK 3629/22,

niepubl.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest także pogląd, że

niedopuszczalne jest przekształcenie kredytu powiązanego z walutą obcą w kredyt

złotowy oprocentowany stawką LIBOR lub WIBOR. Wyeliminowanie bowiem ryzyka

kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu powiązanego z walutą obcą,

byłoby równoznaczne z tak daleko idącą modyfikacją umowy, że umowę taką

należałoby uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, co prowadzi do

wniosku, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy

o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za jej

całkowitą nieważnością (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, OSNC – ZD 2021, nr 2, poz. 20; z 24 lutego 2022 r., II CSKP

45/22, niepubl.; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, niepubl.; z 13 maja 2022 r.,

II CSKP 405/22 i II CSKP 293/22, niepubl.; z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22,

niepubl.; i z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl.)

W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje także pogląd,

że nie jest możliwe – wbrew woli konsumenta – zastąpienie niedozwolonego

postanowienia umownego odsyłającego do kursu waluty wynikającego z tabeli

bankowej odwołaniem do kursu średniego ustalanego przez NBP względnie kursu

rynkowego waluty (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 23 sierpnia

2022 r., I CSK 1669/22, niepubl.; wyroki Sądu Najwyższego z 24 lutego 2022 r., II

CSKP 45/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22,

niepubl.; z 19 maja 2022 r., II CSKP 985/22; i z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22,

niepubl.).

Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadnia także zagadnienie związane

z wykładnią art. 69 ust. 3 p.b.

Po pierwsze, w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że

kredyty indeksowane do franka szwajcarskiego są kredytami udzielonymi w walucie

I CSK 3379/24

10

polskiej. Można wyróżnić trzy rodzaje kredytów, w których występuje waluta obca:

indeksowany, denominowany i walutowy. W kredycie indeksowanym kwota kredytu

jest podana w walucie krajowej i w tej walucie zostaje wypłacona, ale zostaje

przeliczona na walutę obcą według klauzuli umownej opartej również na kursie

kupna tej waluty obowiązującym w dniu uruchomienia kredytu, przy czym spłata

kredytu następuje w walucie krajowej. W kredycie denominowanym kwota kredytu

jest wyrażona w walucie obcej, a zostaje wypłacona w walucie krajowej według

klauzuli umownej opartej na kursie kupna waluty obcej obowiązującym w dniu

uruchomienia kredytu, raty kredytu są ustalone w walucie obcej, zaś spłata

następuje w walucie krajowej według kursu sprzedaży waluty obcej

obowiązującego w banku kredytującym. Z kolei w kredycie walutowym kwota

kredytu jest wyrażona w walucie obcej, wypłata kredytu i jego spłata również jest

dokonywana w tej walucie. Tylko w tym ostatnim wypadku roszczenie kredytobiorcy

w stosunku do kredytodawcy jest wyrażone w walucie obcej, tj. kredytobiorca może

żądać od kredytodawcy wypłaty kwoty kredytu w walucie obcej. W dwóch

pozostałych wypadkach żądanie kredytobiorcy w stosunku do kredytodawcy

w zakresie spełnienia świadczenia dotyczy wyłącznie waluty krajowej. Waluta obca

nie jest w tych przypadkach walutą udzielenia kredytu, a jest jedynie

wykorzystywana jako umowny instrument waloryzacji świadczeń stron w kredycie,

którego walutą jest złoty (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 29 października

2019 r., IV CSK 309/18 i z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18).

Po drugie, w utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego wykluczono

możliwość wypełnienia luki w umowie po wyeliminowaniu z niej postanowień

abuzywnych przez odwołanie do art. 69 ust. 3 p.b. Przyjęto, że wejście w życie

ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych

innych ustaw (Dz.U. z 2011, nr 165, poz. 984 dalej: „ustawa antyspreadowa”) nie

pozwala w pełni wyeliminować z umowy postanowień zawierających niejasne

reguły przeliczania należności kredytowych.

Łącząca strony umowa kredytu z 31 sierpnia 2009 r. została zawarta przed

zmianą Prawa Bankowego ustawą antyspreadową. Sankcje będące konsekwencją

abuzywności postanowień umownych działają ze skutkiem ex tunc, co oznacza, że

zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia umowy –

I CSK 3379/24

11

z wyjątkiem woli konsumenta – pozostają bez znaczenia dla stwierdzenia

abuzywności postanowień umowy. O tym bowiem czy postanowienie jest

niedozwolone decydują okoliczności z chwili zawarcia umowy (zob. m.in. uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17,

OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE przytoczone w jej uzasadnieniu).

Ponadto ustawa antyspreadowa nie zawiera przepisów o charakterze

dyspozytywnym, które mogłyby zastąpić nieuczciwe klauzule zawarte w umowach

kredytowych. Nie stwarza też podstawy do formułowania przez kredytobiorców

roszczeń przeciwko bankom o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli

o zmianę postanowień umowy od chwili jej zawarcia, a umożliwia jedynie

dokonanie zmiany postanowień umowy dotyczących sposobu waloryzacji

niespłaconych rat na przyszłość. Nie oznacza to jednak, że nakłada na nich

obowiązek zachowania takiej formy spłaty albo wyłącza możliwość zgłoszenia

roszczeń powstałych na gruncie umów niespełniających wymagań stawianych

umowom kredytowym w stosunkach z konsumentami lub też zmienia charakter

udzielonego kredytu na walutowy (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 13 maja

2022 r., II CSKP 405/22, niepubl. i z 28 lipca 2023 r., I CSK 611/22, niepubl.).

Możliwości usunięcia luki w umowach kredytowych nie stwarza także –

z przyczyn wyżej podniesionych - art. 358 § 2 k.c. wprowadzony do kodeksu

cywilnego z dniem 24 stycznia 2009 r. ustawą z dnia 23 października 2008 r.

o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz ustawy – Prawo dewizowe, Dz.U. z 2008

r., Nr 228, poz. 1506). Mimo, że obowiązywał on w dacie zawarcia umowy łączącej

strony, nie znajduje on zastosowania do umów, w których kwota zobowiązania

została wyrażona w walucie polskiej (art. 358 § 2 w zw. z art. 358 § 1 k.c.), a taka

jest istota kredytu indeksowanego do franka szwajcarskiego, w którym waluta obca

była miernikiem wartości a nie przedmiotem zobowiązania.

Nie można też dokonać wykładni umów kredytowych na podstawie

art. 65 § 2 k.c., już po usunięciu z nich postanowień abuzywnych, w celu ustalenia

zgodnego celu i zamiaru stron co do sposobu ustalenia kursu CHF. Sprowadzałoby

się to bowiem do zmiany treści klauzuli indeksacyjnej, prowadząc do zmiany jej

rozumienia przez wprowadzenie odesłania do wartości rynkowej CHF. Dla

rozstrzygnięcia o utrzymaniu umowy w mocy nieadekwatne jest odwoływanie się do

I CSK 3379/24

12

hipotetycznej woli stron, groziłoby to bowiem ryzykiem dalszego pogorszenia

sytuacji strony dotkniętej nadużyciem, gdyby strona, która narzuciła niedozwolone

postanowienie umowne wywodziła, że nie zawarłaby umowy z jego pominięciem.

Zgodnie z orzecznictwem TSUE art. 5 i 6 Dyrektywy należy bowiem

interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy,

który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy dokonał wykładni tego

warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka

wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron. W konsekwencji art. 6 ust. 1

Dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że niezgodny z tym artykułem jest

przepis prawa krajowego dający sądowi możliwość uzupełnienia umowy przez

zmianę treści owego warunku. Możliwość taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby

stwierdzenie nieważności nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do

unieważnienia umowy w całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie

niekorzystne konsekwencje Ponadto, sąd krajowy jest zobowiązany do

stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umowy zawartej między

przedsiębiorcą a konsumentem, nawet jeśli warunek ten został zmieniony przez

strony w drodze umowy, chyba że konsument poprzez zmianę nieuczciwego

warunku zrezygnował z przywrócenia mu sytuacji, w jakiej znajdowałby się w braku

tego warunku (zob. wyroki TSUE z 18 listopada 2021 r. C – 212/20, M.P., B.P.

przeciwko „A” i z 29 kwietnia 2021 r., C – 19/20, Bank BPH).

Nie jest także możliwe zaradzenie lukom wynikającym z usunięcia

nieuczciwego warunku zawartego w umowie kredytowej przez zastosowanie

przepisów prawa krajowego, które mogłyby mieć zastosowanie do umowy tylko

odpowiednio lub przez analogię i które odzwierciedlają regułę obowiązująca

w krajowym prawie zobowiązań (zob. wyrok TSUE z 16 marca 2023 r., C-6/22,

M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A.).Takie rozwiązanie stałoby w sprzeczności

z celami prewencyjnymi Dyrektywy w postaci zniechęcenia przedsiębiorców do

wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych postanowień umownych

(zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 24 października 2018 r., II CSK 632/17,

niepubl. i z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18; postanowienia Sądu Najwyższego

z 12 września 2023 r., I CSK 5858/22 i I CSK 5941/22, niepubl.; zob. także wyrok

TSUE z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21, C-82/21).

I CSK 3379/24

13

Stwierdzenie nieważności umowy mieści się przy tym w zakresie sankcji,

jaką Dyrektywa 93/13 przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez

przedsiębiorcę nieuczciwych postanowień umownych. Uzupełnienie umowy przez

sąd i dokonanie zmiany treści abuzywnego postanowienia mogłoby zagrażać

realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 Dyrektywy, prowadząc do

wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców przez

zwykły brak stosowania takich warunków wobec konsumentów. Byliby oni w ten

sposób zachęcani do stosowania nieuczciwych warunków, wiedząc, że nawet

gdyby miały być one uznane za bezskuteczne, to umowa mogłaby zostać

uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, co pozostałoby bez wpływu

na jej ważność i bez istotnego uszczerbku dla ich interesów (zob. m.in. wyroki

TSUE z 14 czerwca 2012 r., C-618/10 Banco Español de Crédito SA; z 30 kwietnia

2014 r., C 26-13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP

Jelzálogbank Zrt; z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación

Bancaria SA i Bankia SA oraz wyrok Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r.,

II CSK 483/18).

Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadnia także sygnalizowana przez

skarżącego potrzeba wykładni art. 189 k.p.c. W orzecznictwie Sądu Najwyższego

wielokrotnie wyjaśniano, że interes prawny - o którym mowa w art. 189 k.p.c. -

należy postrzegać elastycznie, z uwzględnieniem celowościowej wykładni tego

pojęcia, szeroko pojmowanego dostępu do sądów oraz konkretnych okoliczności

sprawy. Powód zachowuje interes prawny w zgłoszeniu powództwa o ustalenie

nieistnienia (nieważności) stosunku prawnego, jeżeli mimo przysługującego mu

powództwa o świadczenie na podstawie spornego stosunku prawnego ze stosunku

tego wynikają inne, dalej idące skutki, których dochodzenie w drodze powództwa

o zapłatę nie jest możliwe lub aktualne. W takich stanach faktycznych jedynie

powództwo o ustalenie nieistnienia tego stosunku prawnego – z uwzględnieniem

procesowych skutków wyroku o ustalenie, w szczególności granic prawomocności

materialnej - może w pełny sposób zaspokoić interes prawny powoda, zapobiec

potencjalnym sporom między stronami na przyszłość, a zatem w definitywny

sposób rozstrzygnąć niepewną sytuację prawną związaną ze spornym stosunkiem

prawnym (zob. m.in. uzasadnienie uchwał Sądu Najwyższego z 17 grudnia 1993 r.,

I CSK 3379/24

14

III CZP 171/93, OSNCP 1994, nr 7-8, poz. 149 i z 20 października 2015 r., III CZP

27/15, OSNC 2016, nr 3, poz. 31 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 2 lipca 2015 r.,

V CSK 640/14, niepubl.; z 2 lutego 2006 r., II CK 395/05, niepubl.; z 25 lutego

2022 r., II CSKP 87/22, niepubl.; i z 23 kwietnia 2021 r., II CSK 9/21, niepubl.).

Sąd Najwyższy wyjaśniał także, że ocena, czy powodowi przysługuje interes

prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie, mimo możliwości zgłoszenia

powództwa o świadczenie powinien być oceniany w okolicznościach konkretnej

sprawy. Możliwość dochodzenia roszczenia o zwrot zapłaconych rat kredytu nie

eliminuje interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego

w związku z nieważnością umowy kredytu. Wyrok zasądzający świadczenie

restytucyjne na rzecz kredytobiorcy nie rozstrzygałby bowiem – ze skutkiem

wynikającym z art. 365 § 1 k.p.c. – czy stosunek kredytu został ważnie zawiązany

(zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, niepubl.;

postanowienie Sądu Najwyższego z 28 lipca 2023 r., I CSK 4275/22, niepubl.).

Skarżący nie wykazał także potrzeby ponownego badania kryteriów

zastosowania w sprawach kredytów frankowych art. 189 k.p.c. Było to konieczne,

w orzecznictwie Sądu Najwyższego powszechnie dopuszcza się bowiem

wystąpienie z żądaniem ustalenia nieistnienia stosunku kredytu ze względu na

nieważność umowy kredytu (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 10 maja 2022

r., II CSKP 163/22, niepubl.; z 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22, niepubl. i z 28

lipca 2023 r., I CSK 611/22; zob. także uchwały Sądu Najwyższego z 23 września

2020 r., III CZP 57/10, OSNC 2011, nr 2, poz. 14 i z 15 września 2020 r., III CZP

87/19, OSNC 2021 r., nr 2, poz. 11 oraz wyrok Sądu Najwyższego z 6 listopada

2015 r., II CSK 56/15).

Z tych względów - na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. - Sąd Najwyższy

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

art. 98 § 1 i 3 oraz art. 98 § 11 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 398²¹ k.p.c. i §

10 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22

października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023, poz.

1964, ze zm.).

I CSK 3379/24

15

Monika Koba

[A.T]

[a.ł]