Spór o świadomość spadkodawcy przy testamencie. SN nie przyjął skargi kasacyjnej

W skardze kasacyjnej wywiedzionej od postanowienia Sądu Okręgowego

w Poznaniu z 8 marca 2024 r. uczestniczka J. B. wniosła o przyjęcie skargi do

rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 1, 2 i 4 k.p.c.

W lakonicznym - wspólnym dla wszystkich przywołanych przesłanek

przedsądu – uzasadnieniu wniosku skarżąca odwołała się expressis verbis jedynie

do oczywistej zasadności skargi kasacyjnej i przytoczyła następujące argumenty.

Zdaniem uczestniczki jej skarga jest oczywiście uzasadniona, ponieważ

wydane w sprawie orzeczenia Sądu Rejonowego i Sądu Okręgowego

są oczywiście niesłuszne.

I CSK 3404/24

2

Podniosła, że w orzecznictwie sądów powszechnych oraz Sądu

Najwyższego, odnośnie do art. 945 § 1 pkt 1 k.c. bardzo wiele miejsca poświęca się

kwestii związanej ze świadomością wyrażenia woli przez spadkodawcę, odkładając

na drugi plan kwestie odnoszące się do swobody testowania. Nie zgodziła się

z oceną Sądu drugiej instancji, że wyłącznie biegły z zakresu psychiatrii jest

uprawniony do oceny stanu świadomości oraz swobody spadkodawcy jako

sprzecznej z intencją ustawodawcy wynikającą z treści art. 945 § 1 pkt 1 k.c.

A contratio - nie można przyjmować założenia, że biegli innych specjalizacji, jak np.

z zakresu psychologii czy neurologii nie posiadają kompetencji do zbadania

zaistnienia przesłanek, od których ustawodawca warunkuje ważność złożonego

oświadczenia na wypadek śmierci (ważność testamentu). Stan świadomości

przy wyrażaniu oświadczenia woli na wypadek śmierci jest bowiem zupełnie

odmienną kwestią, aniżeli stan swobody wyrażania tejże woli i powinien

każdorazowo być przedmiotem ustaleń sądu meriti, nawet jeśli inicjatywa

dowodowa uczestników postępowania nie odnosi się do tejże kwestii.

Wnioskodawczyni w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o wydanie

postanowienia o odmowie przyjęcia skargi do rozpoznania (pkt 1). W przypadku

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wniosła: o jej oddalenie (pkt 2),

zasądzenie kosztów postępowania przed Sądem Najwyższym z uwzględnieniem

kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych (pkt 3).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Skarżąca nie wykazała, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne,

istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów oraz aby jej skarga kasacyjna

była oczywiście uzasadniona.

I CSK 3404/24

3

Mając na względzie ujęcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania podnieść należy, że zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie

Sądu Najwyższego wyjaśniono już, że jeżeli jako okoliczność uzasadniającą

przyjęcie skargi do rozpoznania (art. 3984 § 2 w zw. art. 3989 § 1 k.p.c.) wskazuje

się istotne zagadnienie prawne, a więc zagadnienie poważne, wymagające

pogłębionej analizy prawnej i wcześniej nierozstrzygane, to skarga taka nie może

być jednocześnie oczywiście uzasadniona, a więc uzasadniona prima facie,

bez podejmowania jakichkolwiek szczegółowych analiz i dociekań. To samo

dotyczy zbiegu przesłanek w postaci oczywistej zasadności skargi oraz potrzeby

wykładni przepisów prawa (zob. orzeczenia SN: z 17 lipca 2019 r., III CSK 148/19

oraz z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 577/17). W konsekwencji konstrukcja wniosku

skarżącej o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie może być uznana

za prawidłową.

Ponadto, jak wyjaśnił Sąd Najwyższy przesłanki przedsądu z art. 3989 § 1

pkt 1 i 2 k.p.c. mają odmienny charakter i nie mogą być traktowane zamiennie

(zob. postanowienia SN: z 28 marca 2023 r., I CSK 4659/22, i z 13 lipca 2023 r.,

I CSK 4954/22). Każda z tych przesłanek wymaga bowiem innej metody

uzasadnienia (zob. postanowienia SN: z 29 kwietnia 2016 r., I CSK 641/15;

z 15 grudnia 2016 r., I CSK 315/16; z 21 maja 2020 r., I CSK 784/19, i z 6 lipca

2022 r., I CSK 3203/22).

Analiza przedstawionego przez skarżącą problemu nie pozwala na przyjęcie,

że podnoszona kwestia stanowi istotne zagadnienia prawne w rozumieniu art. 3989

§ 1 pkt 1 k.p.c. Skarga uczestniczki nie zawiera bowiem wystarczającej

argumentacji jurydycznej wskazującej na występowanie odmiennych ocen

przedstawionego problemu oraz na to, że przepisy dotyczące tej kwestii

nie doczekały się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje rozbieżności

w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych.

W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

uczestniczka powołała jedynie art. 945 § 1 pkt 1 k.c. ale nie przytoczyła żadnych

judykatów – zwłaszcza Sądu Najwyższego, które mogłyby wskazywać, że na jego

tle pojawiła się rozbieżność w orzecznictwie, że jest ona istotna i że wyraża się

I CSK 3404/24

4

odmiennością rozstrzygnięć wydanych w takich samych lub bardzo podobnych

okolicznościach faktycznych i prawnych. Brak ten przesądza, że twierdzenie

skarżącej, że orzecznictwo odkłada na drugi plan kwestie odnoszące się

do swobody testowania – co mogłoby wskazywać na konieczność dokonania

wykładni przywołanej regulacji, nie może stać się podstawą do przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.

Nie można także uznać, że skarga uczestniczki jest oczywiście uzasadniona.

Skarżąca nie przedstawiła bowiem przekonujących od razu, widocznych prima

facie, twierdzeń wykazujących racje podważające rozstrzygnięcie poddane krytyce

i zaskarżeniu. Z jej uzasadnienia wynika natomiast, że uczestniczka zmierza

w istocie do podważenia ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie (zwłaszcza

wniosków płynących z opinii biegłego psychiatry) dotyczących stanu zdrowia

spadkodawcy w chwili testowania i jego wpływu na zdolność świadomego

i swobodnego powzięcia decyzji i wyrażenia woli w postaci testamentu.

Zgodnie natomiast z art. 39813 § 2 k.p.c. w postępowaniu kasacyjnym

nie jest dopuszczalne powołanie nowych faktów i dowodów, a Sąd Najwyższy jest

związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego

orzeczenia. Z unormowaniem tym koresponduje art. 3983 § 3 k.p.c., stosownie

do którego podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia

faktów lub oceny dowodów. W konsekwencji, uzasadnienie wniosku o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania powinno zawierać taką argumentację,

która wspierałaby tezę o rażącym naruszeniu prawa - co umożliwiałoby uznanie

skargi za oczywiście uzasadnioną, ale w ustalonym przez sąd drugiej instancji

stanie faktycznym.

Jak zostało to już wyjaśnione ograniczenia kognicji Sądu Najwyższego

sprawiają, że o przyjęciu skargi kasacyjnej do rozpoznania (podobnie jak o uznaniu

jej zasadności) nie mogą przesądzać zarzuty, których istota - niezależnie od ujęcia

jako zarzutu naruszenia prawa procesowego lub materialnego - sprowadza się

do kwestionowania czy też polemizowania z ustaleniami faktycznymi będącymi

kanwą dla wydania przez sąd drugiej instancji zaskarżonego orzeczenia

(zob. postanowienie SN z 26 września 2023 r., I CSK 4541/22).

I CSK 3404/24

5

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., Sąd

Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

Ubocznie należy zauważyć, że ujęcie wniosku o zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego uniemożliwia jego rozpoznanie na etapie postępowania

przedsądowego.

Maciej Kowalski

(a.z.)

[a.ł]