Kredyt indeksowany do franka, a lokal jako siedziba firmy osoby trzeciej. SN nie przyjął skargi banku

Wyrokiem z 12 lipca 2022 r. Sąd Okręgowy w Katowicach ustalił, że nie

istnieje pomiędzy stronami stosunek prawny wynikający z umowy kredytu na cele

mieszkaniowe […] , zawartej 24 października 2008 r. pomiędzy powódką B.F. a

poprzednikiem prawnym pozwanego – Bank spółką akcyjną w W. - z powodu jej

nieważności; zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 217 920,53 zł z

ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 21 czerwca 2021 r., oddalając powództwo

I CSK 3455/24

2

w zakresie żądania głównego, obejmujące żądanie odsetkowe w pozostałym

zakresie i orzekł o kosztach procesu.

Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z 28 maja 2024 r. - orzekając na

skutek apelacji pozwanego – zmienił zaskarżony wyrok w punkcie drugim

dotyczącym żądania zapłaty w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz

powódki ustawowe odsetki za opóźnienie od kwoty 217 920, 53 zł za okres od

21 czerwca 2021 r. do 11 sierpnia 2023 r., a żądanie zapłaty kwoty 217 920, 53 zł,

na skutek uwzględnienia zgłoszonego przez pozwanego zarzutu potrącenia,

oddalił; oddalił apelację pozwanego w pozostałym zakresie i orzekł o kosztach

postępowania apelacyjnego.

Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez pozwanego.

Skarżący we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołał się na przesłanki

z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

Zdaniem skarżącego w sprawie występują istotne zagadnienia prawne

wymagające odpowiedzi na pytania: (1) „Czy postanowienia waloryzacyjne umowy

kredytu indeksowanego (waloryzowanego), określające wysokość kwoty kredytu

i wysokość rat kapitałowo-odsetkowych wyrażoną w walucie obcej poprzez

odesłanie do Tabeli Kursów Walut Obcych banku-kredytodawcy, bez określenia

w treści umowy szczegółowych zasad obliczania tych kursów, na przykład

w postaci wzoru matematycznego, wykraczają poza granice zakreślone w ramach

zasady swobody umów opisanej w art. 3531 k.c.?”; (2) „Czy dopuszczalne jest

równoczesne stwierdzenie przez Sąd, że określone postanowienie umowne jest

zarówno nieważne na podstawie art. 58 § 1 k.c., jako sprzeczne z art. 3531, jak

i bezskuteczne, jako postanowienie niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 i 2

k.c. (abuzywne), czy też, przeciwnie, to samo postanowienie nie może być

jednocześnie zakwalifikowane jako nieważne i abuzywne; a jeżeli prawidłowe jest

twierdzenie o braku możliwości równoczesnego zastosowania wskazanych dwóch

instytucji, to w razie wystąpienia zbiegu tych norm, czy określone postanowienie

należy zakwalifikować jako abuzywne czy jako nieważne?”; (3) „Czy wykorzystanie

kwoty wypłaconej na podstawie umowy kredytu na cele powiązane z działalnością

gospodarczą przez osobę trzecią nie będącą kredytobiorcą, która udostępnioną

I CSK 3455/24

3

kredytową nieruchomość następnie oznacza jako siedzibę prowadzenia

działalności gospodarczej eliminuje możliwość uznania kredytobiorcy w stosunku

prawnym wynikającym z umowy kredytu za konsumenta w rozumieniu art. 221 k.c.

i eliminuje możliwość objęcia go ochroną na podstawie przepisów chroniących

konsumentów, w szczególności art. 3851 k.c.?”; (4) „Jeżeli stronie powodowej

przysługuje dalej idące roszczenie o zapłatę, wynikające ze stosunku prawnego

w postaci rzekomo nieważnej umowy kredytu indeksowanego kursem waluty obcej,

w szczególności wynikające z możliwości żądania zwrotu dokonanych świadczeń

na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, to czy strona powodowa

posiada interes prawny w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego

wynikającego z umowy?”; (5) „Czy w przypadku, gdy proces poinformowania

konsumenta o ryzykach wynikających z wprowadzenia do umowy kredytu klauzul

przewidujących indeksację kursem waluty obcej, polegał na przedstawieniu

konsumentowi szczegółowej informacji o ryzyku kursowym związanym

z zaciągnięciem kredytu, a konsument potwierdził przekazanie tej szczegółowej

i wyczerpującej informacji (wynikającej z procedur wewnętrznych Banku) poprzez

złożenie pisemnego oświadczenia, to czy klauzule obciążające konsumenta

ryzykiem kursowym mają charakter jednoznaczny i nie stanowią postanowień

niedozwolonych w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.?”; (6) „Czy norma zawarta

w umowie kredytu indeksowanego do kursu waluty obcej, zawierająca odesłanie do

kursu określonego w tabeli kursowej publikowanej przez bank, podlega kontroli

z punktu widzenia przesłanek abuzywności, czy też kontrola taka jest wyłączona na

mocy art. 1 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej jako „Dyrektywa

93/13"), z uwagi na fakt, że publikowanie kursów walutowych przez banki oparte

jest na ustawowej podstawie prawnej, tj. art. 111 ust. 1 pkt. 4 ustawy z dnia

29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz. U 2020, poz. 288, dalej jako „Prawo

bankowe" lub „p.b.”)?”; (7) „Czy określenie niedozwolone postanowienia umowne

w rozumieniu art. 3851 § 1 i 2 k.c., dotyczy określonych przez strony umowy norm

postępowania - czy też, przeciwnie, wyodrębnione redakcyjnie fragmenty tekstu

umowy oraz czy dopuszczalne jest wyeliminowanie z umowy całości

kwestionowanych jednostek redakcyjnych w sytuacji, gdy stwierdzono abuzywność

I CSK 3455/24

4

wyłącznie w odniesieniu do części zawartych tam norm?”; (8) „Czy norma, zawarta

w umowie kredytu indeksowanego do kursu waluty obcej, regulująca odesłanie do

konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (tzw. „klauzula spreadu"),

stanowi normę regulującą główne świadczenia stron w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.

oraz czy norma ta należy do essentialia negotii umowy kredytu?”; (9) „Czy

stwierdzenie przez Sąd niezwiązania konsumenta normą, zawartą w umowie

kredytu indeksowanego do kursu waluty obcej, regulującą odesłanie do

konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (kursu kupna i sprzedaży, tzw.

klauzula spreadu), skutkuje również niezwiązaniem konsumenta normą, zgodnie

z którą wartość wzajemnych świadczeń uzależniona jest od kursu waluty obcej

(tzw. klauzula ryzyka) oraz czy niezwiązanie konsumenta klauzulą ryzyka skutkuje

upadkiem umowy?"; (10) „Czy jest zgodna z zasadami proporcjonalności, równości

i pewności prawa, wynikającymi z Konstytucji oraz przepisów prawa unijnego, jak

również z celami Dyrektywy 93/13 oraz z celami art. 3851 § 2 k.c., wykładnia

polegająca na twierdzeniu, że niezwiązanie stron klauzulą spreadu, ma rzekomo

skutkować niezwiązaniem również klauzulą ryzyka, co ma prowadzić do

przekształcenia umowy z mocą wsteczną w kredyt Złotowy, ale oprocentowany

w oparciu o parametr ekonomiczny właściwy wyłącznie dla waluty indeksacji, co

z kolei mogłoby prowadzić do stwierdzenia nieważności całej umowy?"; (11) „Czy

stwierdzenie przez Sąd niezwiązania konsumenta normą, zawartą w umowie

kredytu indeksowanego do kursu waluty obcej, regulującą odesłanie do

konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (kursu kupna i sprzedaży, tzw.

klauzula spreadu), przy jednoczesnym stwierdzeniu że konsument jest związany

normą, zgodnie z którą wartość wzajemnych świadczeń uzależniona jest od kursu

waluty obcej (tzw. klauzula ryzyka), skutkuje koniecznością dokonania wykładni

postanowień umowy z pominięciem klauzuli spreadu, natomiast z wykorzystaniem

przepisów dyspozytywnych w brzmieniu aktualnym na dzień zamknięcia rozprawy,

w szczególności art. 358 § 2 k.c. lub art. 24 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.

o Narodowym Banku Polskim (dalej: „ustawa o NBP"), oraz stwierdzeniem, że

umowa podlega wykonaniu, z wykorzystaniem do przeliczeń kursu średniego

waluty indeksacji publikowanego przez Narodowy Bank Polski, aktualnego na dzień

danej operacji finansowej?"

I CSK 3455/24

5

Ponadto, w ocenie skarżącego w sprawie istnieje potrzeba wykładni

przepisów wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, tj.: art. 3851 § 1 i 2

k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 i 8b ust. 1 Dyrektywy 93/13 oraz art. 3531 k.c. w zw. z art.

58 § 1 i 3 k.c. w zw. z art. 2, 31 ust. 3 i 32 ust. 1 Konstytucji, art. 3851 § 1 i 2 k.c.

w zw. z art. 221 k.c. oraz art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. o Centralnej

Ewidencji i Informacji Działalności Gospodarczej i Punkcie Informacji dla

przedsiębiorcy, art. 3531 k.c., art. 58 § 1 k.c. i art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 189 k.p.c.,

art. 3851 § 1 k.c., art. 353 § 1 k.c. w zw. z art. 69 § 1-2 Prawa bankowego, art. 316

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 3851 § 2 w zw. z art. 3 k.c. w zw. z 6 ust. 1 i 7 ust. 1

Dyrektywy 93/13, art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 3851 § 2 k.c., art. 24 ust. 3 ustawy

o NBP w zw. z art. 3851 § 2 k.c.

Powódka nie złożyła odpowiedzi na skargę kasacyjną. W piśmie

procesowym z 20 lutego 2025 r. wniosła natomiast o odmowę przyjęcia jej do

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego

rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej

doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi

swoje źródło w interesie publicznym. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy

przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi

nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd

Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej

okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne

i ich uzasadnienie. Cel wymagania określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być

osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze

publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej

pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją

sądową i nie jest jego rolą usuwanie błędów w zakresie wykładni i stosowania

prawa w każdej indywidualnej sprawie.

I CSK 3455/24

6

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że wskazanie

przyczyny określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. nakłada na skarżącego obowiązek

przedstawienia zagadnienia o charakterze abstrakcyjnym wraz z argumentami

prowadzącymi do rozbieżnych ocen prawnych, wykazania, że nie zostało ono

rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie, a wyjaśnienie go ma istotne

znaczenie nie tylko dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy, ale także innych

podobnych spraw, przyczyniając się do rozwoju prawa (zob. m.in. postanowienia

Sądu Najwyższego z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11

i z 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151).

Oparcie natomiast wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na

tym, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga

wykazania, że określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie

doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane

przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub

podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć. Nie istnieje przy tym

istotne zagadnienie prawne ani potrzeba wykładni przepisów prawa, jeżeli Sąd

Najwyższy zajął już stanowisko w kwestii tego zagadnienia oraz wykładni

przepisów i wyraził swój pogląd we wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą

żadne okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu (zob. m. in. postanowienia

Sądu Najwyższego z 17 marca 2015 r., I PK 4/15, niepubl.; z 23 kwietnia 2015 r.,

I CSK 691/14, niepubl.; i z 12 grudnia 2008 r., II PK 220/08, niepubl.).

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania mimo wielowątkowości

poruszonych w nim zagadnień i obszerności argumentacji, nie spełnia tych

wymagań. Problematyka, na którą wskazuje skarżący, była bowiem wielokrotnie

przedmiotem wypowiedzi w nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego,

ukształtowanym pod wpływem orzecznictwa TSUE – w odniesieniu do zbliżonych

treścią umów kredytowych indeksowanych do franka szwajcarskiego - a pozwany

przekonująco nie wykazał, by istniała potrzeba ponownej wypowiedzi Sądu

Najwyższego w tym przedmiocie. Sąd Najwyższy wielokrotnie także odmawiał

przyjęcia do rozpoznania skarg kasacyjnych dotyczących podobnie

skonstruowanych zagadnień.

I CSK 3455/24

7

Sformułowane przez pozwanego wątpliwości, uzasadniające jego zdaniem

potrzebę wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów – zbiorczo uzasadnione wraz z zagadnieniami

prawnymi - stanowią natomiast powielenie problemów mających stanowić istotne

zagadnienie prawne. Taka konstrukcja przyczyn kasacyjnych - o których mowa

w art. 3989 § 1 i 2 k.p.c. - jest sprzeczna z zasadą, że zagadnienie prawne powinno

cechować się nowością, co nie ma miejsca, gdy przepis wymaga dokonania

wykładni czy budzi rozbieżności w orzecznictwie, co zakłada konieczność

odniesienia się do dotychczasowego dorobku orzecznictwa i doktryny, co do jego

rozumienia. Wyklucza zatem przyjęcie, że tak ujęty problem cechuje się walorem

nowości.

Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadniają zagadnienia prawne

i wątpliwości wykładnicze dotyczące abuzywności klauzul spreadowych i ryzyka

kursowego oraz konsekwencji ich stwierdzenia w umowie dla możliwości jej

utrzymania w mocy.

W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że

klauzula pozwalająca na pełną swobodę decyzyjną banku przy kształtowaniu kursu

waluty obcej jest klauzulą niedozwoloną, kształtując prawa i obowiązki konsumenta

w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy ( art.

3851 § 1 k.c.). Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na PLN w chwili jego wypłaty,

jak i przeliczenie z CHF na PLN w chwili wymagalności poszczególnych rat, służy

bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Postanowienia umowne

uprawniające bank do jednostronnego ustalania kursów walut są nietransparentne,

pozwalają bowiem Bankowi na arbitralne kształtowanie kursów walut, a tym samym

zapewniają mu swobodę decyzyjną odnoście do wysokości kosztów kredytu

obciążających konsumenta. Zgodnie z zasadą dobrych obyczajów koszty

wynikające z zawartej z konsumentem umowy, powinny być możliwe do

przewidzenia (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK

1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 8 września 2016 r., II CSK 750/15,

niepubl; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, niepubl.; z 19 września 2018 r., I CNP

39/17, niepubl.; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17, niepubl.; z 13 grudnia

2018 r., V CSK 559/17, niepubl.; z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, niepubl.;

I CSK 3455/24

8

z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115; z 9 maja 2019 r.,

I CSK 242/18, niepubl.; z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, OSNC 2020 r.,

nr 7-8, poz. 64; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/ 18, Glosa 2020, nr 4, s. 67 i n.;

z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, niepubl.; i z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22,

niepubl.).

Taki sam pogląd został wypracowany w orzecznictwie TSUE dotyczącym

postanowień Dyrektywy. Podkreślono w nim, że treść klauzuli umowy kredytu

zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu

i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany, powinna na podstawie

jasnych i zrozumiałych kryteriów umożliwić właściwie poinformowanemu oraz

dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu

ustalania kursu wymiany waluty obcej, stosowanego w celu obliczenia rat kredytu,

w taki sposób by miał on możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs

wymiany stosowany przez przedsiębiorcę (zob. m.in. wyrok z 18 listopada 2021 r.,

C – 212/20, M.P., B.P. przeciwko „A”).

Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadnia zagadnienie dotyczące art.

111 ust. 1 pkt 4 p.b. Nie budzi żadnych wątpliwości, że przepis ten, nie stoi na

przeszkodzie badaniu przez sąd abuzywności postanowień umowy, skoro dotyczy

jedynie samej możliwości ustalania tabel kursowych i obowiązku ogłaszania przez

bank kursów walutowych. Nie oznacza to, że jednostronne ukształtowanie na tej

podstawie sytuacji prawnej drugiej strony umowy nie podlega badaniu w kontekście

klauzul niedozwolonych. Artykuł 111 ust. 1 pkt 4 p.b. nie stanowi przepisu ustawy

w rozumieniu art. 1 ust. 2 Dyrektywy 93/13. Wyjątek wymieniony w tym przepisie

wymaga bowiem, aby konkretny warunek umowny odzwierciedlał treść przepisu

prawa mającego zastosowanie między umawiającymi się stronami niezależnie od

ich wyboru ewentualnie mającego domyślne zastosowanie między stronami,

z uwzględnieniem jego ścisłej interpretacji (zob. wyrok TSUE z 21 grudnia 2021 r.,

C-243/20, DP i SG przeciwko Trapeza Peiraios oraz postanowienie Sądu

Najwyższego z 30 marca 2023 r., I CSK 2897/22, niepubl.).

W zakresie zagadnień dotyczących klauzuli spreadu i ryzyka walutowego

dostrzeżenia wymaga, że w aktualnym orzecznictwie TSUE rozróżnia się

abuzywność postanowień dotyczących kryteriów przeliczania waluty krajowej na

I CSK 3455/24

9

walutę indeksacji (klauzule kursowe, spreadowe), od klauzul ryzyka walutowego,

dotyczących obciążenia konsumenta negatywnymi następstwami deprecjacji waluty

krajowej, jako kompensata za korzystniejszą stopę procentową (zob. m.in. wyroki

z 20 września 2017 r., C- 186/16, Ruxandra Andruciuc i in. Banca Romaneascu;

z 22 lutego 2018 r., C-119/17; z 20 września 2018 r., C – 51/17, OTP Bank Nyrt.

I in. przeciwko Terez Illyez i in.). W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono,

że klauzula ryzyka walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej

określającej przeliczenie zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich

świadczenia. Z kolei klauzula spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie

zastosowano mechanizmu indeksacji i wynikającej z niego narażenia konsumenta

na ryzyko kursowe. W konsekwencji stwierdzono, że klauzule przeliczeniowe

i klauzule ryzyka walutowego składające się na przyjęty w umowach kredytowych

mechanizm indeksacji - są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie jest

zabiegiem sztucznym. Stwierdzenie zatem abuzywności klauzuli przeliczeniowej

prowadzi, w przypadku odmowy potwierdzenia przez konsumenta niedozwolonych

postanowień umowy, do jej upadku (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 27

listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7; z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22,

niepubl.; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.; z 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22, niepubl.; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, niepubl.; z 20

lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl.; i z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22,

niepubl.).

Podkreślenia wymaga, że - w okolicznościach sprawy - Sądy meriti

zakwestionowały nie tylko klauzule przeliczeniowe, ale także, nie dopełnienie przez

pozwanego obowiązków informacyjnych w zakresie ekspozycji kredytobiorcy na

nieograniczone ryzyko walutowe (klauzula ryzyka walutowego). Konstruowanie

zatem zagadnień odnoszących się wyłącznie do klauzuli spreadowej w kontekście

czy stanowi ona normę określającą główne świadczenia stron, należącą do

essentialia negotii umowy kredytu, nie pozostaje w bezpośrednim związku

z okolicznościami sprawy, w której wniesiono skargę. Wymagały w niej bowiem

rozważenia skutki abuzywności całego mechanizmu indeksacji, a nie jedynie

klauzul spreadowych. Stawianie tezy, że powódka została dostatecznie pouczena

I CSK 3455/24

10

o ryzyku walutowym odrywa się natomiast od wiążącej Sąd Najwyższy

w postępowaniu kasacyjnym podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia.

W związku z wątpliwościami wykładniczymi dotyczącymi zakresu

abuzywności postanowień umowy dotyczących indeksacji stwierdzić należy, że

kwestia czy warunek umowny ma na tyle odrębny charakter, że może podlegać

samodzielnemu badaniu w płaszczyźnie abuzywności, dotyczy oceny konkretnej

umowy, co nie spełnia warunku przesłanki kasacyjnej na której skarżący opiera

wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania, tak postawiony problem nie ma bowiem

charakteru abstrakcyjnego i powinien być rozstrzygany w okolicznościach

konkretnej sprawy. Ponadto, rozumienie pojęcia „postanowienia” umowy

i przesłanek dopuszczalności fragmentarycznej eliminacji klauzul abuzywnych było

przedmiotem wypowiedzi w orzeczeniach Sądu Najwyższego i TSUE (zob. m.in.

wyroki Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22; z 27 kwietnia 2023 r.,

II CSKP 1027/22 i II CSKP 1016/22 oraz wyroki TSUE z 7 sierpnia 2018 r., C-96/16

i z 8 września 2022 r. w sprawach C-80/21, C-81/21, C-82/21).

Ponadto, w aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest

pogląd, że zastrzeżone w umowie kredytu klauzule kształtujące mechanizm

indeksacji określają główne świadczenia stron, co ma istotne znaczenie dla

możliwości utrzymania umowy w mocy po ich wyeliminowaniu. Odnoszą się one

bowiem bezpośrednio do elementów przedmiotowo istotnych umowy kredytu

bankowego, a zatem do oddania i zwrotu sumy kredytowej, której wysokość wprost

kształtują. Również w orzecznictwie TSUE uznaje się, że klauzule ryzyka

walutowego, które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy (konsumenta) ryzykiem

zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu,

określają główne świadczenia stron (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego

z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30

września 2020 r., I CSK 556/18; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl.,

a także wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C – 260/18, K.J. Dziubak przeciwko

Raiffeisen Bank International AG; z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782-19, VB

i inni przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV i in. przeciwko BNP

Paribas Personal Finance SA, Procureur de la République).

I CSK 3455/24

11

Przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie uzasadniają także zagadnienia

i wątpliwości orzecznicze koncentrujące się na możliwości utrzymania umowy

w mocy po wyeliminowaniu z niej abuzywnej klauzuli indeksacyjnej.

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalony jest obecnie pogląd, że

w przypadku, gdy eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego

doprowadzi do takiej deformacji umowy, że na podstawie pozostałej jej treści nie da

się odtworzyć praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, że strony są

związane pozostałą częścią umowy. Umowa będzie dotknięta nieważnością, gdy

bez abuzywnych postanowień jej obowiązywanie nie jest możliwe w świetle prawa

krajowego i nie zaszły przesłanki umożliwiające zastosowanie regulacji zastępczej,

a konsument postanowień abuzywnych nie potwierdził, nie udzielając następczo

świadomej i wolnej zgody na te klauzule i tym samym odmawiając przywrócenia im

skuteczności z mocą wsteczną.

Dotyczy to sytuacji, gdy określenie wysokości należności obciążającej

kredytobiorcę w umowie kredytu powiązanej z walutą obcą z odwołaniem do tabel

kursowych ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych

kryteriów oznaczania kursu waluty obcej, jest nietransparentne, pozostawia pole do

arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę

nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron umowy kredytu.

Takie postanowienia są niedopuszczalne, jako kształtujące prawa i obowiązki

konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego

interesy, a ich bezskuteczność – niezależnie od dalszych postanowień umowy,

w tym wyrażających ryzyko walutowe – może prowadzić do upadku umowy

w całości

W razie stwierdzenia – tak jak to miało miejsce w okolicznościach sprawy -

abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul przeliczeniowych utrzymanie

umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia. Jest tak zwłaszcza wówczas,

gdy unieważnienie tych klauzul doprowadziłoby nie tylko do zniesienia mechanizmu

indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia

ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio związane z indeksacją kredytu do

waluty (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja

2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56 ; wyroki Sądu Najwyższego

I CSK 3455/24

12

z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 11

grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 13 maja

2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.; z 9 września 2022 r., II CSKP 794/22, niepubl.

oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 2023 r., I CSK 3629/22,

niepubl.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się także pogląd, że

niedopuszczalne jest przekształcenie kredytu powiązanego z walutą obcą w kredyt

złotowy oprocentowany stawką LIBOR lub WIBOR. Wyeliminowanie bowiem ryzyka

kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu powiązanego z walutą obcą,

byłoby równoznaczne z tak daleko idącą modyfikacją umowy, że umowę taką

należałoby uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, co prowadzi do

wniosku, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy

o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe co przemawia za jej

całkowitą nieważnością (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, OSNC – ZD 2021, nr 2, poz. 20; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22,

niepubl.; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, niepubl.; z 13 maja 2022 r., II CSKP

405/22 i II CSKP 293/22, niepubl.; z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22, niepubl.;

i z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl.).

W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest także

pogląd, że nie jest możliwe – wbrew woli konsumenta - zastąpienie

niedozwolonego postanowienia umownego odsyłającego do kursu waluty

wynikającego z tabeli bankowej odwołaniem do kursu średniego ustalanego przez

NBP względnie kursu rynkowego waluty (zob. m.in. postanowienie Sądu

Najwyższego z 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22, niepubl.; wyroki Sądu

Najwyższego z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP

163/22, II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, niepubl.; z 19 maja 2022 r., II CSKP

985/22; i z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22, niepubl.).

Nie jest także możliwe podzielenie sugestii skarżącego o dopuszczalności

usunięcia luk w umowie na podstawie art. 24 ust. 3 ustawy o Narodowym Banku

Polskim. Nie budzi bowiem żadnych wątpliwości, że przepis ten stanowi jedynie

normę kompetencyjną prawa publicznego uprawniającą NBP do ogłaszania

bieżących kursów walut obcych oraz kursów innych wartości dewizowych.

I CSK 3455/24

13

Wykluczono również możliwość wypełnienia luki w umowie po

wyeliminowaniu z niej postanowień abuzywnych przez odwołanie do art. 69 ust. 3

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz.U. z 2020 r., poz. 1896).

Przyjęto, że wejście w życie ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo

bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2011, nr 165, poz. 984 dalej:

„ustawa antyspreadowa”) nie pozwala w pełni wyeliminować z umowy postanowień

zawierających niejasne reguły przeliczania należności kredytowych. Sankcje

będące konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają bowiem ze

skutkiem ex tunc, co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku

do daty zawarcia umowy – z wyjątkiem woli konsumenta – pozostają bez znaczenia

dla stwierdzenia abuzywności postanowień umowy. O tym bowiem czy

postanowienie jest niedozwolone decydują okoliczności z chwili zawarcia umowy

(zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018

r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE przytoczone

w jej uzasadnieniu). Ponadto ustawa antyspreadowa nie zawiera przepisów

o charakterze dyspozytywnym, które mogłyby zastąpić nieuczciwe klauzule zawarte

w umowach kredytowych. Nie stwarza też podstawy do formułowania przez

kredytobiorców roszczeń przeciwko bankom o zobowiązanie do złożenia

oświadczenia woli o zmianę postanowień umowy od chwili jej zawarcia, a umożliwia

jedynie dokonanie zmiany postanowień umowy dotyczących sposobu waloryzacji

niespłaconych rat na przyszłość. Nie oznacza to jednak, że nakłada na nich

obowiązek zachowania takiej formy spłaty albo wyłącza możliwość zgłoszenia

roszczeń powstałych na gruncie umów niespełniających wymagań stawianych

umowom kredytowym w stosunkach z konsumentami (zob. m.in. wyroki Sądu

Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 405/22, niepubl. i z 28 lipca 2023 r., I CSK

611/22, niepubl.).

Dotyczy to także sytuacji, gdy strony zawarły aneks do umowy. Wykładni art.

6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy bowiem dokonywać w ten sposób, że sąd krajowy

jest zobowiązany do stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umowy

zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, nawet jeśli warunek ten został

zmieniony przez strony w drodze umowy. Takie stwierdzenie pociąga za sobą

przywrócenie sytuacji, w jakiej znajdowałby się konsument w braku warunku,

I CSK 3455/24

14

którego nieuczciwy charakter zostałby stwierdzony, chyba że konsument przez

zmianę nieuczciwego warunku zrezygnował z takiego przywrócenia w drodze

wolnej i świadomej zgody, czego zbadanie należy do sądu krajowego. Jednakże

z przepisu tego nie wynika, że stwierdzenie nieuczciwego charakteru pierwotnego

warunku umownego miałoby co do zasady skutek w postaci unieważnienia umowy,

jeżeli zmiana tego warunku pozwala na przywrócenie równowagi między

obowiązkami i prawami tych stron wynikającymi z umowy i na usunięcie wady

obciążającej ten warunek (zob. wyrok TSUE z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20).

Możliwości usunięcia luki w umowach kredytowych nie stwarza także

art. 358 § 2 k.c. wprowadzony do kodeksu cywilnego z dniem 24 stycznia 2009 r.

ustawą z dnia 23 października 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz

ustawy – Prawo dewizowe, Dz.U. z 2008 r., Nr 228, poz. 1506). Niezależnie od

argumentacji wyżej przytoczonej, dotyczy on bowiem zobowiązań wyrażonych

w walucie obcej, a w przypadku kredytu indeksowanego do CHF waluta obca

stanowi jedynie miernik wartości zobowiązania zaciągniętego w walucie polskiej

i świadczeń spełnianych przez kredytobiorców. Spełnienie przez Bank świadczenia

w walucie obcej było od początku wyłączone, a kwota kredytu mogła być

wypłacona wyłącznie w złotych. Ponadto skarżący odrywa tak sformułowany

problem od okoliczności sprawy, w której Sądy meriti zdyskwalifikowały nie tylko

klauzule spreadowe, ale także klauzulę ryzyka walutowego.

Nie można też dokonać wykładni umów kredytowych na podstawie art. 65 §

2 k.c. lub art. 56 k.c., już po usunięciu z nich postanowień abuzywnych, w celu

ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do sposobu ustalenia kursu CHF.

Sprowadzałoby się to bowiem do zmiany treści klauzuli indeksacyjnej, prowadząc

do zmiany jej rozumienia przez wprowadzenie odesłania do wartości rynkowej

CHF. Dla rozstrzygnięcia o utrzymaniu umowy w mocy nieadekwatne jest

odwoływanie się do hipotetycznej woli stron, groziłoby to bowiem ryzykiem

dalszego pogorszenia sytuacji strony dotkniętej nadużyciem, gdyby strona, która

narzuciła niedozwolone postanowienie umowne wywodziła, że nie zawarłaby

umowy z jego pominięciem.

Zgodnie z orzecznictwem TSUE art. 5 i 6 Dyrektywy należy bowiem

interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy,

I CSK 3455/24

15

który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy dokonał wykładni tego

warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka

wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron. W konsekwencji art. 6 ust. 1

Dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że niezgodny z tym artykułem jest

przepis prawa krajowego dający sądowi możliwość uzupełnienia umowy przez

zmianę treści owego warunku. Możliwość taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby

stwierdzenie nieważności nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do

unieważnienia umowy w całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie

niekorzystne konsekwencje (zob. wyroki TSUE z 18 listopada 2021 r. C – 212/20,

M.P., B.P. przeciwko „A” i z 29 kwietnia 2021 r., C – 19/20, Bank BPH).

Nie jest także możliwe zaradzenie lukom wynikającym z usunięcia

nieuczciwego warunku zawartego w umowie kredytowej przez zastosowanie

przepisów prawa krajowego, które mogłyby mieć zastosowanie do umowy tylko

odpowiednio lub przez analogię i które odzwierciedlają regułę obowiązującą

w krajowym prawie zobowiązań (zob. wyrok TSUE z 16 marca 2023 r., C-6/22,

M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A.). Takie rozwiązanie stałoby w sprzeczności

z celami prewencyjnymi Dyrektywy w postaci zniechęcenia przedsiębiorców do

wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych postanowień umownych

(zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 24 października 2018 r., II CSK 632/17,

niepubl. i z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18; postanowienia Sądu Najwyższego

z 12 września 2023 r., I CSK 5858/22 i I CSK 5941/22, niepubl.; zob. także wyrok

TSUE z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21, C-82/21). W tym ostatnim

orzeczeniu Trybunał stwierdził, że z przedłożonych mu materiałów sprawy nie

wynika, by istniały przepisy prawa polskiego o charakterze dyspozytywnym,

mogące zastąpić nieuczciwe warunki umowne, podkreślając niedopuszczalność

sądowej modyfikacji treści postanowienia nieuczciwego w drodze wykładni

sądowej.

Stwierdzenie nieważności umowy mieści się przy tym w zakresie sankcji,

jaką Dyrektywa przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę

nieuczciwych postanowień umownych. Uzupełnienie umowy przez sąd i dokonanie

zmiany treści abuzywnego postanowienia mogłoby zagrażać realizacji

długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 Dyrektywy, prowadząc do

I CSK 3455/24

16

wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców przez

zwykły brak stosowania takich warunków wobec konsumentów. Byliby oni w ten

sposób zachęcani do stosowania nieuczciwych warunków, wiedząc, że nawet

gdyby miały być one uznane za bezskuteczne, to umowa mogłaby zostać

uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, co pozostałoby bez wpływu

na jej ważność i bez istotnego uszczerbku dla ich interesów (zob. m.in. wyroki

TSUE z 14 czerwca 2012 r., C-618/10 Banco Español de Crédito SA; z 30 kwietnia

2014 r., C 26-13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP

Jelzálogbank Zrt; z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación

Bancaria SA i Bankia SA oraz wyrok Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r.,

II CSK 483/18).

Nie budzi także wątpliwości, że wykładnia art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego

w zw. z art. 3531 k.c. musi uwzględniać szczególną regulację prawną zawartą

w art. 3851 i nast. k.c., która wprowadza mechanizm wzmocnionej względem

zasad ogólnych kontroli postanowień umów zawartych przez przedsiębiorcę

z konsumentami. Nie oznacza to jednak, że skutkiem stwierdzenia abuzywności

postanowienia umownego nie może być nieważność obejmującej je umowy ( zob.

m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 i z 27 maja

2022 r., II CSKP 314/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 50). W orzecznictwie Sądu

Najwyższego stwierdzono, że umowa kredytu indeksowanego do waluty obcej

mieści się w konstrukcji ogólnej umowy kredytu bankowego i stanowi jej możliwy

wariant, odmienną natomiast kwestią jest, że może zawierać klauzule abuzywne

( zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-

ZD 2021, nr B, poz. 20 i orzecznictwo powołane w jego uzasadnieniu).

Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadniają wątpliwości orzecznicze

dotyczące w istocie sankcji związanej z wystąpieniem w umowie kredytowej klauzul

niedozwolonych (art. 3851 § 1 k.c.) W orzecznictwie Sądu Najwyższego

wyjaśniono, że odpowiada ona bezskuteczności zawieszonej, co oznacza, że

czynność nie wywołuje skutków prawnych aż do ewentualnego złożenia przez

konsumenta oświadczenia woli związania postanowieniem umownym, co

spowoduje, że uzyska ono pełną skuteczność ex tunc. Sankcja ta przypomina

sankcję nieważności bezwzględnej jednak konsument może swym oświadczeniem

I CSK 3455/24

17

doprowadzić do związania umową. Szczególna sankcja mająca niwelować

niekorzystne skutki dotyczące klauzul abuzywnych, ma w zakresie swojego

zastosowania, pierwszeństwo względem przepisów regulujących naruszenia

ograniczeń swobody umów wynikających z właściwości ( natury) stosunku

prawnego ( art. 3531 k.c.) czy zasad współżycia społecznego ( art. 58 § 2 k.c.). Do

niedozwolonych postanowień umownych nie ma zatem zastosowania art. 58 § 3

k.c., a przepisy dotyczące skutków zawarcia w umowie klauzul abuzywnych mają

charakter szczególny względem art. 58 § 1 i 2 k.c. (zob. m.in. uchwała Sądu

Najwyższego – zasada prawna - z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9,

poz. 56 oraz wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto także, że oceny czy

postanowienie umowne jest niedozwolone ( art. 3851 § 1 k.c.) dokonuje się według

stanu z chwili zawarcia umowy. Przepis ten jest bowiem instrumentem kontroli

treści umowy a przedmiotem oceny jest treść normatywna postanowienia

umownego a jej punktem odniesienia – sposób odziaływania postanowienia na

prawa i obowiązki konsumenta. Sankcje będące konsekwencją abuzywności

postanowień umownych działają ze skutkiem ex tunc, co oznacza, że zdarzenia

o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej

klauzule abuzywne – z wyjątkiem woli konsumenta – pozostają bez znaczenia dla

takiego charakteru postanowień umownych.

Wykładnia art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie stwarza zatem podstaw do

przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego

stosowania przez przedsiębiorcę. Decydujące znaczenie ma to, w jaki sposób

postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Przepis ten jest bowiem

instrumentem kontroli treści umowy a przedmiotem oceny jest treść normatywna

postanowienia umownego a jej punktem odniesienia – sposób odziaływania

postanowienia na prawa i obowiązki konsumenta.

W konsekwencji bez znaczenia jest to, w jaki sposób pozwany rzeczywiście

stosował abuzywne postanowienia umowne, w szczególności czy przynosiły mu

one nieuzasadnione korzyści i czy opierał się na powszechnej i utrwalonej praktyce

bankowej. O tym bowiem czy postanowienie jest niedozwolone decydują

okoliczności z chwili zawarcia umowy. Dla oceny abuzywności postanowień

I CSK 3455/24

18

umownych nie ma znaczenia przyczyna zawarcia przez kredytobiorcę umowy,

sposób jej wykonywania czy interes Banku, który w relacji z konsumentem stosował

klauzule niedozwolone. Przeciwne stanowisko nie jest możliwe do zaakceptowania

ze względów konstrukcyjnych oznaczałoby bowiem, że o tym czy postanowienie

jest abuzywne można by dowiedzieć się dopiero po wykonaniu umowy w całości,

kiedy znany jest już ostateczny sposób korzystania z danego postanowienia, co

pozostawałoby w sprzeczności z podstawowymi zasadami dotyczącymi sankcji

dotykających wadliwych czynności prawnych (zob. m.in. uchwały składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15 i z 20 czerwca

2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE

przytoczone w jej uzasadnieniu).

Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadnia także sygnalizowana przez

skarżącego potrzeba wykładni art. 189 k.p.c. W orzecznictwie Sądu Najwyższego

wielokrotnie wyjaśniano, że interes prawny - o którym mowa w art. 189 k.p.c. -

należy postrzegać elastycznie, z uwzględnieniem celowościowej wykładni tego

pojęcia, szeroko pojmowanego dostępu do sądów oraz konkretnych okoliczności

sprawy. Powód zachowuje interes prawny w zgłoszeniu powództwa o ustalenie

nieistnienia (nieważności) stosunku prawnego, jeżeli mimo przysługującego mu

powództwa o świadczenie na podstawie spornego stosunku prawnego ze stosunku

tego wynikają inne, dalej idące skutki, których dochodzenie w drodze powództwa

o zapłatę nie jest możliwe lub aktualne. W takich stanach faktycznych jedynie

powództwo o ustalenie nieistnienia tego stosunku prawnego – z uwzględnieniem

procesowych skutków wyroku o ustalenie, w szczególności granic prawomocności

materialnej - może w pełny sposób zaspokoić interes prawny powoda, zapobiec

potencjalnym sporom między stronami na przyszłość, a zatem w definitywny

sposób rozstrzygnąć niepewną sytuację prawną związaną ze spornym stosunkiem

prawnym (zob. m.in. uzasadnienie uchwał Sądu Najwyższego z 17 grudnia 1993 r.,

III CZP 171/93, OSNCP 1994, nr 7-8, poz. 149 i z 20 października 2015 r., III CZP

27/15, OSNC 2016, nr 3, poz. 31 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 2 lipca 2015 r.,

V CSK 640/14, niepubl.; z 2 lutego 2006 r., II CK 395/05, niepubl.; z 25 lutego

2022 r., II CSKP 87/22, niepubl.; i z 23 kwietnia 2021 r., II CSK 9/21, niepubl.; zob.

także wyrok TSUE 23 listopada 2023 r., C-321/22 Provident Polska, gdzie

I CSK 3455/24

19

wskazano, że art. 7 ust. 1 Dyrektywy w związku z zasadą skuteczności stoi na

przeszkodzie przepisom krajowym, zgodnie z ich wykładnią dokonaną

w orzecznictwie, które w celu uwzględnienia wytoczonego przez konsumenta

powództwa zmierzającego do stwierdzenia bezskuteczności nieuczciwego warunku

w umowie zawartej z przedsiębiorcą wymagają dowodu na istnienie interesu

prawnego, w sytuacji gdy uznaje się, że taki interes nie istnieje, jeżeli

konsumentowi przysługuje powództwo o zwrot nienależnego świadczenia, lub gdy

może on powołać się na tę bezskuteczność w ramach obrony przed powództwem

wzajemnym w przedmiocie wyegzekwowania wykonania zobowiązania

wytoczonym przeciwko niemu przez tego przedsiębiorcę na podstawie tego

warunku).

Sąd Najwyższy wyjaśniał także, że ocena, czy powodowi przysługuje interes

prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie, mimo możliwości zgłoszenia

powództwa o świadczenie powinien być oceniany w okolicznościach konkretnej

sprawy. Możliwość dochodzenia roszczenia o zwrot zapłaconych rat kredytu nie

eliminuje interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego

w związku z nieważnością umowy kredytu. Wyrok zasądzający świadczenie

restytucyjne na rzecz kredytobiorcy nie rozstrzygałby bowiem – ze skutkiem

wynikającym z art. 365 § 1 k.p.c. – czy stosunek kredytu został ważnie zawiązany

(zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, niepubl.

i postanowienie Sądu Najwyższego z 28 lipca 2023 r., I CSK 4275/22, niepubl.).

Skarżący nie wykazał także potrzeby ponownego badania kryteriów

zastosowania w sprawach kredytów frankowych art. 189 k.p.c. Było to konieczne,

w orzecznictwie Sądu Najwyższego powszechnie dopuszcza się bowiem

wystąpienie z żądaniem ustalenia nieistnienia stosunku kredytu ze względu na

nieważność umowy kredytu (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 10 maja 2022

r., II CSKP 163/22, niepubl.; z 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22, niepubl. i z 28

lipca 2023 r., I CSK 611/22; zob. także uchwały Sądu Najwyższego z 23 września

2020 r.,

III CZP 57/10, OSNC 2011, nr 2, poz. 14 i z 15 września 2020 r., III

CZP 87/19, OSNC 2021 r., nr 2, poz. 11 oraz wyrok Sądu Najwyższego

z 6 listopada 2015 r., II CSK 56/15).

I CSK 3455/24

20

Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadnia także problematyka zakresu

obowiązku informacyjnego spoczywającego na kredytodawcy ( banku) w zakresie

ryzyka kursowego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego – uwzględniającym

orzecznictwo TSUE – przyjęto bowiem, że nie jest wystarczające deklaratywne

oświadczenie przez konsumenta, że został poinformowany o ryzyku walutowym

i akceptuje to ryzyko, a ciężar udowodnienia, że konsument otrzymał niezbędne

informacje spoczywa na przedsiębiorcy. Formalne poinformowanie o ryzyku

walutowym nie jest wystarczające do uznania, że klauzula określająca główne

świadczenia stron została wyrażona jasno i jednoznacznie ( zob. m.in. wyroki TSUE

z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-782/19 VB i inni przeciwko BNP Paribas Personal

Finance SA oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA, Procureur

de la République; z 20 września 2018 r., C-51/17 OTP Bank Nyrt. I OTP Faktoring

Követeléskezelő Zrt. przeciwko Teréz Ilyés i Emilowi Kissowi; z 20 września 2017

r., C-186/16 R. P. Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA; oraz wyroki

Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl., z 24 lutego

2022 r., II CSKP 45/22.; i z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego – z odwołaniem do orzecznictwa TSUE

- wielokrotnie wyjaśniano także kwestię, jakie standardy powinny być spełnione by

uznać, że konsument został należycie poinformowany o ryzyku walutowym

z uwzględnieniem, że istotne są w tym względzie kryteria obiektywne. Prawidłowa

informacja powinna uświadamiać konsumentowi, że ryzyko silnej deprecjacji

złotego jest trudne do oszacowania w perspektywie długoterminowej i pozostaje

realne. W konsekwencji nie może polegać na podawaniu informacji historycznych

o wahaniach waluty indeksacji w okresie nieadekwatnym do czasu trwania umowy

i upewnianiu konsumenta, że waluta indeksacji jest stabilna, a zagrożenia i ryzyka

jedynie hipotetyczne i nieprawdopodobne. Przeciwnie, prawidłowa informacja

powinna uświadamiać konsumentowi, że może dojść do sytuacji, w której rozmiar

deprecjacji waluty indeksacji może spowodować utratę jego zdolności do spłaty

kredytu, z czym może się wiązać poważne ryzyko utraty nieruchomości obciążonej

hipoteką zabezpieczającą spłatę kredytu. Niezbędne jest zatem przedstawienie mu

danych nie tylko z okresu, kiedy nie miały miejsca zdarzenia powodujące istotne

wahania kursu waluty, ale także przedstawienie zagrożeń będących wynikiem

I CSK 3455/24

21

zdarzeń nadzwyczajnych mogących spowodować 100 – 200% wzrost kursu ( zob.

m.in. wyroki z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl.; z 10 maja 2022 r.,

II CSKP 285/22, niepubl.; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.; z 24

czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl.; z 28 lutego 2023 r., II CSKP 763/22,

niepubl.; i z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl.). Kwestia natomiast czy –

w okolicznościach sprawy – pozwany sformułował postanowienia wprowadzające

do umowy ryzyko walutowe w sposób jasny i jednoznaczny należała do oceny

sądów meriti i nie stanowi abstrakcyjnego zagadnienia prawnego.

Ponadto w orzecznictwie TSUE wyjaśniono, że przewidziane w art. 5

Dyrektywy wymaganie przejrzystości postanowień umownych musi podlegać

wykładni rozszerzającej i nie może zostać zawężone do ich prostego

i zrozumiałego charakteru pod względem formalnym i gramatycznym. Dla

poszanowania wymogu przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy

umowa kredytu przedstawia w sposób przejrzysty powód i szczególne cechy

mechanizmu zamiany waluty obcej, a także stosunek między tym mechanizmem

a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach umowy, tak aby konsument

był w stanie zrozumieć, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria,

wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne. W konsekwencji

decydujące jest to, czy w świetle całokształtu istotnych okoliczności faktycznych,

w tym informacji dostarczonych przez kredytodawcę w ramach negocjacji danej

umowy kredytu właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i racjonalny

przeciętny konsument mógł się dowiedzieć nie tylko o istnieniu wahań kursów

wymiany obserwowanych na rynku walutowym, ale również oszacować –

potencjalnie istotne – konsekwencje ekonomiczne, jakie ma dla niego zastosowanie

kursu sprzedaży przy obliczaniu rat kredytu, którymi zostanie ostatecznie

obciążony, a w rezultacie także całkowity koszt zaciągniętego przez siebie kredytu.

Konsument musi bowiem móc zrozumieć, do czego się zobowiązuje, zwłaszcza co

do sposobu obliczenia rat kredytu, który zaciąga. TSUE przyjął zatem, że art. 5

Dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że treść klauzuli umowy kredytu

zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu

i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany, powinna, na podstawie

jasnych i zrozumiałych kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz

I CSK 3455/24

22

dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie stosowania

kursu wymiany waluty obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu,

w taki sposób aby konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić

kurs wymiany stosowany przez przedsiębiorcę (zob. wyroki TSUE z 27 stycznia

2021 r.,

C 229/19 i C-289/19, Dexia Nederland; z 13 października 2022 r.,

C 405/21, Nova Kreditna Banka Maribor; z 21 września 2023 r., C 139/22, mBank

oraz postanowienia TSUE z 30 maja 2024 r., C-325/23, Deutsche Bank Polska

i z 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria).

Dostrzeżenia także wymaga, że wykładnia prawa unijnego dokonywana

przez TSUE ma charakter deklaratywny i jest skuteczna ex tunc, znajduje zatem

zastosowanie – poza sytuacjami, gdy Trybunał zdecyduje się na ograniczenie

skutków czasowych przyjmowanych przez siebie wykładni - także do stosunków

prawnych powstałych przed wydaniem wyroku (zob. m. in. wyroki z 8 kwietnia

1976 r., 43/75, Gabrielle Defrenne przeciwko Societe Anonyme Belge de

Navigation Aerienne Sabena, ECR 1976, s. 455 i z 6 marca 2007 r., C-292/04,

Wienand Meilicke, Heidi Christa Weyde i Marina Stöffler przeciwko Finanzamt

Bonn-Innenstadt).

Zagadnienie dotyczące art. 221 k.c. sprowadza się w istocie do oceny

prawidłowości przepisania powódce w okolicznościach sprawy statusu

konsumenta. Weryfikacja czy aktywność prowadzona przez daną osobę spełnia

przesłanki prowadzenia działalności gospodarczej lub zawodowej może być

natomiast ostatecznie dokonana wyłącznie przez sądy meriti w określonej sprawie.

Ponadto zagadnienie prawne zostało sformułowane przez skarżącego

w sposób sprzeczny z wiążącą Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym

podstawą faktyczną zaskarżonego rozstrzygnięcia ( art. 3983 § 3 i 39813 § 2 k.p.c.).

Sądy meriti ustaliły bowiem, że kredytowana nieruchomość była i jest cały czas

wykorzystywana w celach mieszkaniowych przez syna powódki. Powódka i jej syn

nigdy nie prowadzili działalności gospodarczej. Osoba trzecia ( partnerka syna),

która wskazała kredytowaną nieruchomość jako siedzibę prowadzonej przez siebie

działalności gospodarczej, nigdy tej działalności w lokalu nie prowadziła. Umowa

kredytu została przy tym zawarta 24 października 2008 r., a wskazanie

I CSK 3455/24

23

nieruchomości jako miejsca prowadzenia działalności gospodarczej nastąpiło od

3 grudnia 2014 r. do 31 grudnia 2016 r. ( k. 197 oraz strona 21 uzasadnienia Sądu

Apelacyjnego).

Niezależnie od powyższego w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono,

że normatywna definicja konsumenta wynikająca z art. 221 k.c. nie odnosi się do

cech osobowych konkretnego podmiotu, w tym jego wiedzy i doświadczenia,

a ocenie statusu konsumenta nie powinny służyć okoliczności pozaustawowe nie

wynikające z tego przepisu ( zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 18 lipca

2019 r., I CSK 587/17, OSNC 2020, nr 3, poz. 33).

Status osoby fizycznej jako konsumenta jest oceniany w ramach konkretnej

czynności prawnej dokonywanej z przedsiębiorcą z uwzględnieniem jej rodzaju

i celu. Nie decyduje o nim to, czy dana osoba prowadzi działalność gospodarczą

lub zawodową, lecz to, czy czynność zdziałana z przedsiębiorcą pozostaje

w bezpośrednim związku z jej działalnością. Osoba fizyczna zawierająca umowę

kredytu, której przeważający cel jest związany z prowadzeniem działalności

gospodarczej nie jest konsumentem. Punktem odniesienia przy ocenie związku

czynności prawnej z prowadzoną przez kredytobiorcę działalnością gospodarczą

jako bezpośredniego lub pośredniego, są okoliczności danej sprawy istniejące

w czasie dokonywania skonkretyzowanej czynności. Właściwe dla jej dokonania są

kryteria rodzaju czynności prawnej i jej przedmiotu, typowego charakteru czynności

ze względu na prowadzoną działalność gospodarczą, przeznaczenia nabywanego

towaru lub usługi dla celu bezpośrednio lub pośrednio związanego z działalnością

gospodarczą

Bezpośredni związek czynności prawnej z prowadzoną działalnością

gospodarczą lub zawodową istnieje wówczas, gdy dokonana czynność prawna nie

zmierza przynajmniej częściowo do zaspokojenia osobistych (konsumpcyjnych)

potrzeb. Właściwe dla jej dokonania są kryteria rodzaju czynności prawnej i jej

przedmiotu, typowego charakteru czynności ze względu na prowadzoną działalność

gospodarczą, przeznaczenia nabywanego towaru lub usługi dla celu bezpośrednio

lub pośrednio związanego z działalnością gospodarczą (zob. m.in. wyroki Sądu

I CSK 3455/24

24

Najwyższego z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22, OSNC-ZD 2022, Nr 4, poz. 50

oraz z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 914/22 i z 8 marca 2024 r., II CSKP 85/24).

Z kolei w przypadku czynności prawnych o mieszanym (podwójnym) celu,

decydującym czynnikiem jest to, by element gospodarczy nie stanowił marginalnej

części czynności (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 28 lutego 2025 r., II CSKP

1323/24). Kwestia ta została rozstrzygnięta wprost w motywach niektórych aktów

prawa unijnego, według których osoba zawierająca taką umowę powinna być

uznawana za konsumenta, jeżeli cel związany z działalnością gospodarczą lub

zawodową jest do tego stopnia ograniczony, że nie jest dominujący w kontekście

całej umowy. W celu ustalenia, czy dana osoba jest objęta zakresem pojęcia

„konsumenta”, a w szczególności, czy gospodarczy cel umowy kredytu zawartej

przez tę osobę jest tak ograniczony, że nie jest on dominujący w ogólnym

kontekście tej umowy, sąd jest zobowiązany uwzględnić wszystkie istotne

okoliczności towarzyszące tej umowie, zarówno ilościowe, jak i jakościowe, takie

jak w szczególności podział wykorzystania pożyczonego kapitału na działalność

zawodową i pozazawodową, a w przypadku większej liczby kredytobiorców

okoliczność, że tylko jeden z nich realizuje cel gospodarczy lub że kredytodawca

uzależnił udzielenie kredytu przeznaczonego na cele konsumenckie od

częściowego przeznaczenia pożyczonej kwoty na spłatę długów związanych

z działalnością gospodarczą lub zawodową. Kwestia, czy okoliczności sprawy

dawały podstawy do stwierdzenia, że gospodarczy cel umowy był dominujący

należy do sfery stosowania prawa i nie stanowi istotnego zagadnienia prawnego

uzasadniającego angażowanie Sądu Najwyższego.

Z tych względów – uznając, że argumentacja przedstawiona we wniosku

w zestawieniu z przywołanym orzecznictwem Sądu Najwyższego oraz

orzecznictwem unijnym - nie stwarza podstawy do kolejnej wypowiedzi Sądu

Najwyższego w przedstawionych przez skarżącego kwestiach, na podstawie art.

3989 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,

nie znajdując też okoliczności, które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod

uwagę z urzędu.

I CSK 3455/24

25

Sąd Najwyższy nie orzekał o kosztach postępowania kasacyjnego, powódka

nie złożyła bowiem odpowiedzi na skargę kasacyjną i wniosku o zasądzenie na jej

rzecz kosztów postępowania kasacyjnego.

Monika Koba

[A.T.]

[SOP]