Bank nie przeforsował skargi kasacyjnej w sporze z kredytobiorcami o kredyt frankowy

Określone w art. 3984 § 2 k.p.c. wymaganie uzasadnienia w skardze

kasacyjnej wniosku o przyjęcie jej do rozpoznania zostaje spełnione, jeśli skarżący

wykaże, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Cel wymagania przewidzianego

w art. 3984 § 2 k.p.c. może być zatem osiągnięty jedynie przez powołanie

i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze publicznoprawnym, które –

I CSK 3603/24

2

zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. – będą mogły stanowić podstawę oceny skargi

kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Na tych jedynie przesłankach

Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie w kwestii przyjęcia bądź odmowy

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W skardze kasacyjnej wniesionej od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Warszawie z 19 kwietnia 2024 r. (sygn. akt V ACa 1532/22), pełnomocnik

pozwanego – Banku spółki akcyjnej w W. – oparł wniosek o jej przyjęcie do

rozpoznania na przesłankach określonych w art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c., tj. ze

względu na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego oraz

istnienie potrzeby wykładni przepisów prawa. Istotne zagadnienie prawne w

sprawie polega na konieczności ustalenia czy brak możliwości oszacowania kwoty,

którą strona umowy kredytu będzie świadczyć w przyszłości stanowi per se o

niejednoznaczności postanowienia umownego, a w konsekwencji, czy

postanowienie takie powinno podlegać badaniu pod kątem abuzywności. Potrzeba

wykładni dotyczy natomiast art. 3851 § 1 i 2 k.c. w związku z istniejącymi

rozbieżnościami w orzecznictwie w zakresie, w jakim odnoszą się one do skutków

uznania postanowień umownych za abuzywne i możliwości zastąpienia takich

postanowień przepisami dyspozytywnymi.

Odnosząc się do przesłanek przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,

wskazanych przez skarżącego we wniosku, Sąd Najwyższy stwierdza, że żadna

z nich nie została wykazana w sposób uzasadniający uwzględnienie wniosku na

podstawie art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

Co do przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., skarżący powinien odpowiednio

sformułować zagadnienie prawne, wskazać przepisy prawa, na których tle

zagadnienie się wyłoniło oraz przedstawić argumentację jurydyczną uzasadniającą

możliwość rozbieżnych ocen prawnych oraz świadczącą o istotności tego

zagadnienia (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 10 maja 2001 r., II CZ

35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11, z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14 i z 9 kwietnia

2015 r., V CSK 547/14). W świetle ugruntowanego orzecznictwa zagadnienie

prawne jest istotne, jeżeli jego rozstrzygnięcie ma znaczenie dla ukierunkowania

praktyki sądowej i rozstrzygnięcia sprawy, w której zagadnienie powstało (zob. np.

I CSK 3603/24

3

postanowienie Sądu Najwyższego z 18 września 2012 r., II CSK 180/12 oraz z 2

grudnia 2014 r., II CSK 376/14), wywołuje poważne wątpliwości, a zarazem nie było

dotychczas rozstrzygnięte w judykaturze albo dotychczasowe orzecznictwo

wymaga zmiany (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 2016 r.,

II CSK 94/16). Kwestia taka powinna spełniać wymagania stawiane zagadnieniu

prawnemu przedstawianemu Sądowi Najwyższemu przez sąd drugiej instancji w

razie powstania poważnych wątpliwości (art. 390 § 1 k.p.c. - zob. postanowienia

Sądu Najwyższego: z 23 stycznia 2014 r., I UK 361/13 oraz z 14 września 2012 r., I

UK 218/12), których nie można rozwiązać za pomocą powszechnie przyjętych reguł

wykładni prawa (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 8 maja 2015 r., III CZP

16/15 oraz z 24 października 2012 r., I PK 129/12). Chodzi przy tym wyłącznie o

poważne wątpliwości, wymagające zaangażowania Sądu Najwyższego,

wykraczające poza poziom zwykłych wątpliwości prawnych, które powstają niemal

w każdym procesie decyzyjnym stosowania prawa. W celu spełnienia przesłanki

przewidzianej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. nie wystarczy samo sformułowanie pytania

(pytań) do Sądu Najwyższego. Konieczne jest również zaproponowanie możliwych

(odmiennych) odpowiedzi na postawione pytanie. Ograniczenie się do

sformułowania pytania, wymagającego zdaniem skarżącego udzielenia odpowiedzi,

nie wypełnia zatem dyspozycji wskazanego przepisu. (zob. m.in. np. postanowienia

Sądu Najwyższego: z 15 grudnia 2011 r., II PK 183/11, z 20 grudnia 2011 r., II PK

207/11, z 9 stycznia 2017 r., II CSK 423/16 oraz z 16 maja 2018 r., II CSK 12/18).

Wskazuje się na konieczność wskazania na występujące rozbieżności

interpretacyjne przy rozstrzyganiu przedstawionego zagadnienia prawnego

w orzecznictwie lub nauce prawa (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 10

maja 2018 r., I CSK 798/17, z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 585/17 oraz z 8 kwietnia

2018 r., V CSK 577/17).

Co do przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., jej spełnienie wymaga

wskazania przepisu prawa, którego wykładnia budzi wątpliwości, określenia

zakresu tej wykładni, podania, na czym polegają wątpliwości związane

z rozumieniem przepisu oraz przedstawienia argumentacji przemawiającej za tym,

że mają one rzeczywisty i poważny charakter, nie należą zaś do zwykłych

wątpliwości związanych z procesem stosowania prawa. Wymagane jest także

I CSK 3603/24

4

wykazanie, że treść i znaczenie przepisu nie zostały dostatecznie wyjaśnione

w dotychczasowym orzecznictwie lub że istnieje potrzeba zmiany ich

dotychczasowej wykładni. Jeżeli podstawą wniosku w tym zakresie jest twierdzenie

o występujących w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach wynikających

z dokonywania przez sądy różnej wykładni przepisu, konieczne jest także

wskazanie rozbieżnych orzeczeń, dokonanie ich analizy i wykazanie, że

rozbieżność wynika z różnej wykładni przepisu (zob. np. postanowienie Sądu

Najwyższego z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, oraz z 14 grudnia 2023 r., I CSK

6110/22). Należy podkreślić, że wątpliwości wskazane przez skarżącego muszą

istnieć nadal w chwili orzekania w przedmiocie wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania. Argumentacja dotycząca rozbieżności w orzecznictwie

sądów wymaga przytoczenia przykładów orzeczeń, które wskazują na rzeczywistą

rozbieżność w wykładni przepisów, występującą również w chwili orzekania w

przedmiocie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z 18 lipca 2024 r., I CSK 1225/23).

Należy podkreślić, że problemy prawne przedstawione przez skarżącego nie

mają cech nowości wymaganej od istotnego zagadnienia prawnego

uzasadniającego przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania. Kwestie te były

przedmiotem wielokrotnych wypowiedzi Sądu Najwyższego w orzeczeniach

wydanych, często w odniesieniu do zbliżonych treścią umów kredytowych, nie tylko

na etapie wstępnej oceny. Wszystkie te zagadnienia zostały omówione i

rozstrzygnięte w orzecznictwie sądowym, które często zapadało już po wniesieniu

skargi kasacyjnej, ponieważ dotyczą one starszych spraw. W międzyczasie

ukształtowało się orzecznictwo dotyczące tych problemów i w świetle obecnych

orzeczeń, skarga jest nieaktualna, co uniemożliwia jej przyjęcie do rozpoznania.

Podobnie należy ocenić przytoczone we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania wątpliwości co do wykładni przepisów prawa.

W aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości

abuzywny charakter zawartych w umowach kredytu frankowego typowych klauzul

odsyłających do tabel kursowych banku przy przeliczeniu waluty obcej na złote

polskie i odwrotnie. Tego typu klauzule nie wskazują obiektywnych kryteriów

ustalania kursu waluty obcej, który jest jednostronnie ustalany przez bank, co

I CSK 3603/24

5

pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza

kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron

umowy kredytu (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 24 lutego 2022 r., II CSKP

45/22, z 21 listopada 2023 r., II CSKP 1602/22 oraz z 14 lutego 2025 r., II CSKP

1545/22). Ocena niedozwolonego charakteru postanowienia, jak i konsekwencje

wynikające z jego eliminacji, wymagają odniesienia do chwili zawarcia umowy (zob.

uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP

29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Co do zasady wyłączona jest też możliwość

zastąpienia niedozwolonego postanowienia umownego odnoszącego się do

sposobu określania kursu waluty obcej (w umowie kredytu indeksowanego czy

denominowanego) innym sposobem określenia kursu waluty obcej (zob. m.in.

wyroki Sądu Najwyższego z 14 lutego 2025 r., II CSKP 1545/22 oraz z 28 lutego

2025 r., II CSKP 1277/24). Brak jest też jakichkolwiek podstaw do rozdzielenia

postanowień dotyczących przeliczania waluty obcej na złote polskie i dokonywania

ich odrębnej oceny prawnej (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 20 lutego 2023 r.,

II CSKP 809/22 i z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22).

W szczególności według ukształtowanego orzecznictwa co do zasady

wyłączona jest możliwość zastąpienia niedozwolonego postanowienia umownego

odnoszącego się do sposobu określania kursu waluty obcej (w umowie kredytu

indeksowanego czy denominowanego) innym sposobem określenia kursu waluty

obcej (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 14 lutego 2025 r., II CSKP 1545/22

oraz z 28 lutego 2025 r., II CSKP 1277/24). Jeżeli chodzi o możliwość usunięcia

luki w umowie w następstwie uznania za niewiążących konsumenta postanowień

abuzywnych Sąd Najwyższy wyłączył dopuszczalność zastąpienia abuzywnych

postanowień umownych innymi przepisami, zwyczajami lub w drodze wykładni na

podstawie art. 65 § 1 i 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 41 prawa wekslowego albo

art. 56 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c. lub art. 56 k.c. w związku z innymi wskazanymi

w skardze kasacyjnej przepisami (zob. np. wyroki z 8 listopada 2022 r., II CSKP

1153/22 i z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22). Powołany wyżej art. 358 § 2 k.c.

nie może być traktowany jako przepis, który z mocy prawa lub w ramach

mechanizmu dyspozytywności zastępuje postanowienie abuzywne w umowie

konsumenckiej (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 11 grudnia 2019 r., V CSK

I CSK 3603/24

6

382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20 i z 26 kwietnia 2024 r., II CSKP 150/24, jak

również wyrok TSUE z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W. przeciwko Bank BPH

S.A., ECLI:EU:C:2021:341). Zastosowanie tego przepisu wymaga każdorazowej

oceny jego adekwatności w konkretnym stosunku obligacyjnym, z uwzględnieniem

woli konsumenta oraz zasad wynikających z dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5

kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich

(Dz.U. 1993, L 95, s. 29, dalej: „dyrektywa 93/13”). Przepis ten nie może być

wykorzystany w sposób prowadzący do utrzymania w mocy umowy zawierającej

nieuczciwe warunki, bez uprzedniego wyrażenia świadomej i dobrowolnej zgody

przez konsumenta. Zakres zastosowania omawianego przepisu ogranicza się

bowiem do zobowiązań rzeczywiście wyrażonych w walucie obcej, a nie takich, w

których waluta pełni wyłącznie funkcję przeliczeniową. Kredyty indeksowane do

waluty obcej, w których zobowiązanie pierwotnie wyrażone jest w złotych, a waluta

obca pełni jedynie rolę mechanizmu waloryzacyjnego, nie spełniają tej przesłanki,

co wyklucza automatyczne zastosowanie art. 358 § 2 k.c. Dodatkowo, należy

zauważyć, że przepis ten wszedł w życie dopiero w dniu 24 stycznia 2009 r., a brak

jest przepisów intertemporalnych, które pozwalałyby na jego zastosowanie do

umów zawartych przed tą datą. Stanowisko Sądu Najwyższego w tym zakresie

pozostaje jednoznaczne i konsekwentne, co potwierdza wyrok z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, w którym wskazano, że przepisy prawa nie mogą działać

retroaktywnie, w szczególności w kontekście zastępowania niedozwolonych

postanowień umownych w relacjach konsumenckich.

W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wykluczono

możliwość uzupełnienia luki w umowie w razie stwierdzenia nieuczciwego

charakteru jednego z warunków umowy zawartej między przedsiębiorcą a

konsumentem, przez zmianę treści tego warunku poprzez wykładnię oświadczeń

woli stron, co miałoby prowadzić do zastosowania w jego miejsce przepisów

dyspozytywnych (zob. wyroki z 3 października 2019 r., C-260/18, K. Dziubak, i J.

Dziubak, ECLI:EU:C:2019:819, z 14 czerwca 2012 r., C-618/10, Banco Español de

Crédito, ECLI:EU:C:2012:349, z 26 marca 2019 r., C-70/17, Abanca,

ECLI:EU:C:2019:250, z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler, ECLI:EU:C:2014:282 i

z 2 września 2021 r., C-932/19, OTP Jelzálogbank, ECLI:EU:C:2021:673).

I CSK 3603/24

7

W orzecznictwie przesądzono też, że abuzywność części postanowień

umowy kredytu zawartej z konsumentem może skutkować nieważnością całej

umowy, o ile jej dalsze obowiązywanie jest niemożliwe bez zakwestionowanych

postanowień. W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z 7 maja 2021 r. – zasady prawnej - III CZP 6/21 wyjaśniono, że konsument

świadomy niedozwolonego charakteru postanowienia może sprzeciwić się odmowie

jego zastosowania, udzielając wolnej zgody na to postanowienie. Potwierdzenie

takiej klauzuli sprawia nie tylko, że wywiera ona skutki ex tunc, ale powoduje, iż z

mocą wsteczną staje się skuteczna cała umowa. Natomiast w sytuacji, w której

klauzula abuzywna stała się definitywnie bezskuteczna - wskutek odmowy

potwierdzenia albo upływu rozsądnego czasu do jej potwierdzenia - o

obowiązywaniu umowy decyduje to, czy weszła w jej miejsce regulacja zastępcza.

To zaś zależy od tego, czy całkowita i trwała bezskuteczność umowy naraża

konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje, czemu konsument może

wiążąco zaprzeczyć oraz istnieje regulacja zastępcza wynikająca z ustawy albo -

jeżeli jest to dopuszczalne - określona przez sąd. Zastosowanie takiej konstrukcji

oznacza, że z dniem odmowy potwierdzenia klauzuli, bez której umowa kredytu nie

może wiązać, albo z dniem bezskutecznego upływu czasu do jej potwierdzenia

ustaje stan zawieszenia, a umowa staje się definitywnie bezskuteczna (nieważna)

albo - jeżeli spełnione są przesłanki dopuszczalności jej utrzymania przez

zastosowanie regulacji zastępczej - staje się skuteczna z mocą wsteczną (ex tunc)

w kształcie obejmującym ową regulację zastępczą (zob. m.in. wyroki Sądu

Najwyższego z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21, z 25 lipca 2023 r., II CSKP

1487/22, z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23, z 9 stycznia 2024 r., II CSKP

874/22 oraz z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22). Według ukształtowanego

orzecznictwa Sądu Najwyższego wyeliminowanie z umowy kredytu indeksowanego

do waluty obcej klauzul przeliczeniowych, uznanych za abuzywne, prowadzi

również do upadku klauzuli ryzyka walutowego, która jest charakterystyczna dla

umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadnia powiązanie stawki

oprocentowania ze stawką LIBOR. W konsekwencji, po wyeliminowaniu tego

rodzaju klauzul, utrzymanie umowy w formie zamierzonej przez strony nie jest

możliwe (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18,

I CSK 3603/24

8

OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20, z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja

2022 r., II CSKP 285/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 45 i II CSKP 382/22, z 8

listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, oraz z

20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22). Wyeliminowanie więc abuzywnych klauzul

przeliczeniowych nie prowadzi do utrzymania w mocy umowy kredytu

indeksowanego kursem franka szwajcarskiego jako kredytu złotowego

oprocentowanego według stawki LIBOR, gdyż jest to sprzeczne z naturą stosunku

prawnego łączącego strony (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016

r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 11 i z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20 oraz powołane tam wyroki Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna Dunai

przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt, ECLI:EU:C:2019:207 i z 5 czerwca 2019 r.,

C-38/17, GT przeciwko HS, ECLI:EU:C:2019:461, jak również wyroki Sądu

Najwyższego z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP

285/22, OSNC-ZD 2022, nr D, poz. 45, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 8

listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z 31

stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, z 25 maja 2023 r., II CSKP 1311/22 i z 28 lipca

2023 r., II CSKP 611/22).

W orzecznictwie zostało też wyjaśnione zagadnienie prawne dotyczące

wpływu braku możliwości oszacowania przez kredytobiorcę-konsumenta przyszłych

świadczeń na ocenę abuzywności postanowień umownych. Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej konsekwentnie wskazuje, że przejrzystość

postanowienia umownego obejmuje nie tylko jego brzmienie, lecz także możliwość

oceny jego ekonomicznych skutków przez konsumenta – w tym również możliwość

oszacowania wysokości świadczenia (por. np. wyroki z 30 kwietnia 2014 r., C-

26/13, Kásler i Káslerné Rábai, ECLI:EU:C:2014:282, pkt 71–74 i z 20 września

2017 r., C-186/16, Andriciuc, ECLI:EU:C:2017:703, pkt 49-51). Krajowe

orzecznictwo przyjmuje jednolite stanowisko, zgodnie z którym postanowienia

umowne, które pozostawiają bankowi swobodę kształtowania zobowiązań

konsumenta bez mechanizmu obiektywnej kontroli, a w konsekwencji bez

możliwości oszacowania wartości świadczeń mogą być uznane za abuzywne (zob.

np. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z 6 czerwca

I CSK 3603/24

9

2023 r., II CSKP 459/22 oraz postanowienie z 21 marca 2024 r., I CSK 681/23).

Brak możliwości oszacowania przyszłych świadczeń może stanowić przesłankę do

uznania postanowienia umownego za niejednoznaczne, jednak nie przesądza o

jego abuzywności per se. Ocena taka wymaga każdorazowo analizy konkretnej

treści postanowienia, jego funkcji w umowie oraz stopnia poinformowania

konsumenta o ryzyku ekonomicznym (por. m.in. wyroki: z 8 listopada 2022 r., II

CSKP 1153/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, z 25 października 2023 r., II

CSKP 820/23, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP

293/22 i z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18).

W świetle powyższego Sąd Najwyższy stwierdza, że skarżący nie wykazał,

aby w dacie orzekania w przedmiocie przedsądu istniała potrzeba ponownego

odniesienia się do wskazanych przepisów oraz poruszonej problematyki.

Argumenty zawarte we wniosku, zestawione z motywami zaskarżonego wyroku

oraz uwzględniając aktualny dorobek orzeczniczy Sądu Najwyższego, nie wskazują

na konieczność kolejnej wypowiedzi w objętej nim materii – z uwzględnieniem

publicznoprawnego charakteru skargi kasacyjnej oraz jej funkcji wykraczającej poza

ochronę interesu indywidualnego.

Wskazać należy również, że nie zachodzi nieważność postępowania, którą

Sąd Najwyższy bierze pod rozwagę – w granicach zaskarżenia – z urzędu (art.

39813 § 1 k.p.c.).

Z przytoczonych względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego – na stosowny wniosek zawarty

w odpowiedzi na skargę kasacyjną – orzeczono na podstawie art. 108 § 1 k.p.c.,

obciążając nimi na podstawie art. 98 § 1 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.

stronę pozwaną, która przegrała sprawę w postępowaniu kasacyjnym,

pozostawiając ich wyliczenie referendarzowi sądowemu.

I CSK 3603/24

10

Dariusz Dończyk

(A.G.)

[a.ł]