Odpisy aktów zgonu bez wiedzy uczestniczki. SN odmówił przyjęcia skargi

W skardze kasacyjnej wywiedzionej od postanowienia Sądu Okręgowego

w Bielsku-Białej z 20 czerwca 2024 r. uczestniczka E. F. wniosła o przyjęcie skargi

do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c.

Skarżąca podniosła, że już przed Sądem pierwszej instancji doszło do

naruszeń przepisów postępowania, które miały wpływ na wystąpienie nieważności

postępowania przed Sądem Okręgowym. Wskazała, że rozpoznając sprawę Sąd

Rejonowy zaniechał poinformowania uczestniczki, że z urzędu pozyskał odpisy

skrócone aktów zgonu F. F. i E1. F1. - spadkobierców zmarłego K. F. W sprawie o

I CSK 363/25

2

stwierdzenie nabycia spadku są to natomiast dowody kluczowe, których treść

determinuje kierunek rozstrzygnięcia sprawy.

Skarżąca zauważyła ponadto, że uzasadnienie orzeczenia Sądu pierwszej

instancji nie zawiera jakiegokolwiek odniesienia do przedmiotowych dowodów

Sąd Rejonowy całkowicie zaniechał ich przeprowadzenia i rozpoznania, o czym

świadczą błędne daty śmierci spadkobierców zmarłego wskazane w uzasadnieniu

postanowienia tegoż Sądu. Błędy te powielił następnie Sąd Okręgowy, który

dopiero po zamknięciu rozprawy, a to w treści uzasadnienia zaskarżonego

postanowienia wskazał, że w aktach sprawy znajdują się przedmiotowe odpisy

aktów stanu cywilnego, jednocześnie czyniąc na ich podstawie własne

spostrzeżenia i dokonując na ich podstawie ustaleń faktycznych w sprawie.

Skarżąca podniosła, że okoliczność, iż dokumenty znajdujące się w aktach

sprawy lub do nich dołączone stanowią dowody bez wydawania odrębnego

postanowienia nie wyłącza obowiązku sądu ujawnienia stronom, iż będzie

prowadził lub przeprowadził postępowanie dowodowe z urzędu, co powinno

nastąpić przez doręczenie stronom lub ich pełnomocnikom odpisu stosownego

zarządzenia w tym zakresie i umożliwienie im zapoznania się z nadesłanym

materiałem.

Wskazała, że Sąd drugiej instancji - bez należytego i ponownego

przeprowadzenia postępowania dowodowego, nie był uprawniony do poczynienia

nowych, odmiennych ustaleń w sprawię, tym bardziej że jak stwierdził

w uzasadnieniu swojego orzeczenia – nie dostrzega naruszenia przez Sąd

Rejonowy art. 233 k.p.c.

Zdaniem uczestniczki zaniechania w tym zakresie spowodowały, że została

ona pozbawiona możliwości wypowiedzenia się co do całokształtu materiału

dowodowego pozyskanego w sprawie, ustalonych na jego tle okoliczności, a zatem

możności obrony swoich praw, co w konsekwencji skutkuje nieważnością

postępowania przed Sądem drugiej instancji (art. 379 pkt 5 w zw. z art. 13 § 2

k.p.c.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I CSK 363/25

3

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Odnosząc się do powołanej w skardze przyczyny kasacyjnej z art. 3989 § 1

pkt 3 k.p.c., stwierdzić należy, że wymieniona tam nieważność postępowania

dotyczy bezpośrednio wyłącznie postępowania przed sądem drugiej instancji.

Nie oznacza to, że nieważność postępowania przed sądem pierwszej instancji jest

obojętna dla ewentualnego przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Ma ona

także znaczenie, ale Sąd Najwyższy nie bierze jej pod rozwagę z urzędu (zob. art.

39813 § 1 k.p.c.).

Sąd Najwyższy może ją uwzględnić jako spełniającą przesłankę określoną

w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., o ile strona powoła się w tym zakresie na oczywistą

zasadność skargi kasacyjnej i uzasadni swoje stanowisko zarzucając sądowi

drugiej instancji naruszenie art. 378 § 1 i art. 386 § 2 k.p.c. przez pominięcie

nieważności postępowania w niższej instancji (zob. np. postanowienia SN:

z 7 maja 2021 r., IV CSK 631/20; z 23 maja 2014 r., II PK 30/14 i z 7 maja 2021 r.,

IV CSK 631/20).

Uczestniczka we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

nie powołała się na przesłankę z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. co uniemożliwia na etapie

postępowania przedsądowego ocenę, czy Sąd Okręgowy wadliwie zaniechał

stwierdzenia, że orzeczenie Sądu pierwszej instancji zostało wydane w warunkach

nieważności.

Bez znaczenia jest przy tym, że skarżąca w ramach podstaw wniesionego

środka prawnego zarzuciła naruszenie art. 386 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wraz z uzasadnieniem jest

odrębną konstrukcyjnie i funkcjonalnie częścią skargi (art. 3984 § 2 k.p.c.) i nie jest

rzeczą Sądu Najwyższego poszukiwanie w innych częściach wniesionego środka

prawnego argumentów na uzasadnienie podniesionych w nim twierdzeń

(zob. postanowienia SN: z 22 kwietnia 2015 r., IV CSK 613/14 oraz z 30 maja

I CSK 363/25

4

2001 r., III CZ 36/01, OSNC 2002, nr 2, poz. 22). Samo podniesienie w skardze

kasacyjnej przywołanych naruszeń bez ich jednoczesnego powiązania

z powołaniem się na przyczynę kasacyjną z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. nie daje

podstaw do oceny, czy przed Sądem pierwszej instancji wystąpiły okoliczności

mogące skutkować nieważnością postępowania.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego dotyczącym nieważności postępowania

ze względu na wystąpienie przyczyny z art. 379 pkt 5 k.p.c. przyjmuje się, że

niemożność obrony swych praw zachodzi wówczas, gdy w postępowaniu sądowym

pozbawiono stronę, wbrew jej woli, możności podejmowania lub świadomego

zaniechania czynności procesowych zmierzających do ochrony jej sfery prawnej.

Nie ma przy tym znaczenia z czyjego powodu pozbawienie możności obrony

nastąpiło, tj. czy było to efektem działania sądu, strony przeciwnej, czy też osoby

trzeciej. Jednocześnie przyjmuje się, że pozbawienie możności obrony zachodzi

w sytuacji, gdy strona została pozbawiona uprawnień procesowych wskutek

wadliwego postępowania innego podmiotu, a nie wtedy gdy strona na skutek

własnego działania z uprawnień tych nie skorzystała. Pozbawienie strony możności

obrony swych praw wiąże się przy tym z sytuacją, w której z powodu wadliwości

procesowych sądu lub strony przeciwnej, będących skutkiem naruszenia

konkretnych przepisów postępowania, strona nie mogła brać i nie brała udziału

w postępowaniu lub jego istotnej części, jeżeli skutków tego uchybienia nie można

było usunąć przed wydaniem orzeczenia w danej instancji (zob. np. wyroki SN:

z 9 stycznia 2001 r., II CKN 1211/00; z 28 stycznia 2004 r., IV CK 418/02; z 7 lipca

2005 r., II UK 271/04, OSNP 2006, nr 5-6, poz. 95 oraz postanowienie SN:

z 28 października 1997 r., I CKN 283/97, OSNC 1998, Nr 4, poz. 64; z 6 marca

1998 r., III CKN 34/98; z 8 marca 2002 r., III CKN 461/99 i z 17 lutego 2004 r.,

III CK 226/02).

Nieważność postępowania występuje wtedy, gdy strona postępowania

wbrew swej woli zostaje faktycznie pozbawiona możności działania

w postępowaniu lub jego istotnej części. Stwierdzenie, czy taki stan nastąpił,

wymaga zaś rozważenia, czy w konkretnej sprawie nastąpiło naruszenie przepisów

procesowych, czy uchybienie to miało wpływ na możność działania strony oraz,

czy pomimo zaistnienia tych dwóch przesłanek strona mogła bronić swoich praw.

I CSK 363/25

5

Tylko przy kumulatywnym spełnieniu tych wszystkich przesłanek można mówić

o skutkującym nieważnością postępowania pozbawieniu strony możliwości obrony

swoich praw w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. (zob. wyrok SN z 1 marca 2018 r.,

III PK 19/17). Nie każde zatem naruszenie przepisów proceduralnych może być

w ten sposób traktowane.

Pozbawienie strony możliwości obrony jej praw podlega ocenie przy

uwzględnieniu konkretnych okoliczności sprawy i dotyczy tylko przypadków,

w których strona rzeczywiście była pozbawiona możliwości obrony i nie działała

w postępowaniu w całości lub w jego istotnej części. Nie dochodzi natomiast

do nieważności postępowania, jeżeli strona podjęła czynności w postępowaniu

sądowym, a doznawała jedynie pewnych utrudnień w obronie swoich praw, (zob.

postanowienia SN: z 27 września 2018 r., I UK 400/17, i z 9 czerwca 2022 r.,

III PSK 191/21, oraz cytowane tam orzecznictwo).

Mając powyższe na względzie stwierdzić należy, że okoliczności sprawy

nie dają podstaw do przyjęcia, że w sprawie doszło do pozbawienia strony

możliwości aktywnego uczestnictwa w postępowaniu w stopniu uzasadniającym

przyjęcie, że została pozbawiona prawa do wysłuchania a w konsekwencji doszło

do nieważność postępowania przed Sądem Okręgowym. Skarżąca zarówno przed

Sądem pierwszej jak i drugiej instancji była reprezentowana przez profesjonalnego

pełnomocnika, który brał aktywny udział w postępowaniu i nie było żadnych

przeszkód, aby korzystając z uprawnień procesowych zapoznał się z aktami sprawy

i podjął odpowiednie czynności. Ponadto należy zauważyć, że zgodnie z art. 2432

k.p.c. dokumenty znajdujące się w aktach sprawy lub do nich dołączone stanowią

dowody bez wydawania odrębnego postanowienia.

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., Sąd

Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

Maciej Kowalski

(a.z.)

[a.ł]