Sąd najwyższy. Odrzucone

I CSK 3797/24

2

Skarżący - pozwany w postępowaniu arbitrażowym D. S. wniósł o uchylenie

wyroku Stałego Sądu Polubownego prowadzonego przez M. spółkę z ograniczoną

odpowiedzialnością w Łodzi z 20 lipca 2023 r. w sprawie z powództwa

Towarzystwa Ubezpieczeń spółki akcyjnej w W. o zapłatę, zasądzającego od D. S.

na rzecz – przeciwnika skargi – powoda w postępowaniu arbitrażowym 24 924,03

złotych z bliżej określonymi odsetkami za opóźnienie i orzekającego o kosztach

postępowania arbitrażowego.

Wyrokiem z 17 czerwca 2024 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach oddalił skargę

oraz orzekł o kosztach postępowania.

W skardze kasacyjnej wywiedzionej od powyższego wyroku Sądu

Apelacyjnego skarżący podał, że wartość przedmiotu zaskarżenia wynosi 24 925 zł

i wniósł o przyjęcie skargi do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.

Towarzystwo Ubezpieczeń spółka akcyjna w W. wniosło o odrzucenie skargi

jako niedopuszczalnej i zasądzenie od skarżącego kosztów postępowania

kasacyjnego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Dopuszczalność skargi kasacyjnej w sprawie ze skargi o uchylenie wyroku

sądu polubownego - co do zasady - nie była sporna zarówno na tle przepisów

części pierwszej księgi trzeciej Kodeksu postępowania cywilnego (art. 695 - 715),

uchylonych ustawą z dnia 28 lipca 2005 r. o zmianie ustawy - Kodeks

postępowania cywilnego (Dz. U. z 2005 r., Nr 178, poz. 1478), jak i wprowadzonych

powyższą ustawą w ich miejsce przepisów części piątej Kodeksu w pierwotnym

brzmieniu. W doktrynie i orzecznictwie dominował bowiem pogląd, że przesłanki

dopuszczalności skargi kasacyjnej od wyroku w sprawie o uchylenie wyroku sądu

polubownego są takie same, jak od innych wyroków sądów drugiej instancji,

a zatem, że ma zastosowanie kryterium wartości przedmiotu zaskarżenia

z art. 3982 § 1 k.p.c. (zob. wyrok SN z 31 marca 2006 r., IV CSK 93/05,

i postanowienie SN z 28 stycznia 2009 r., IV CZ 107/08).

Stanowisko to wywodzono z regulacji zamieszczonej w art. 1207 § 2 k.p.c.

w pierwotnym brzmieniu, który wskazywał, że postępowanie ze skargi o uchylenie

I CSK 3797/24

3

wyroku sądu polubownego odbywa się według przepisów księgi pierwszej części

pierwszej k.p.c., jeśli przepisy o tej skardze nie stanowią inaczej.

Według nowego modelu przyjętego w ustawie z dnia 10 września 2015 r.

o zmianie niektórych ustaw w związku ze wspieraniem polubownych metod

rozwiązywania sporów (Dz.U. z 2015 r., poz. 1595, dalej: „ustawa nowelizująca”),

postępowanie ze skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego jest

jednoinstancyjne, a art. 1207 § 2 k.p.c. w nowym brzmieniu przewiduje, że jeśli

przepisy poniższe nie stanowią inaczej, do postępowania ze skargi o uchylenie

wyroku sądu polubownego przepisy o apelacji stosuje się odpowiednio.

Ustawą nowelizującą do art. 1208 k.p.c. dodano § 3, zgodnie z którym

od wyroku wydanego w postępowaniu ze skargi o uchylenie wyroku sądu

polubownego przysługuje skarga kasacyjna a także można żądać wznowienia

postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem w przedmiocie uchylenia

wyroku sądu polubownego oraz stwierdzenia niezgodności z prawem

prawomocnego wyroku wydanego w tym przedmiocie. Z przepisu tego nie wynika

jednoznacznie, czy do skargi kasacyjnej od wyroku sądu apelacyjnego

w przedmiocie uchylenia orzeczenia arbitrażowego należy stosować art. 3982

§ 1 k.p.c. Kwestia ta jest sporna w doktrynie.

Część autorów prezentuje stanowisko, że ze względu na autonomię

sądownictwa polubownego jako alternatywnego, pozasądowego sposobu

rozwiązywania sporów oraz specyfikę skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego

należy przyjąć, że art. 1208 § 3 k.p.c. w sposób samodzielny określa przedmiot

zaskarżenia w sprawach ze skargi o uchylenie i tym samym – w najszerszym ujęciu

tego nurtu - wyłącza stosowanie wszelkich ograniczeń ratione materiae i ratione

valoris przewidzianych w art. 3982 k.p.c.

Niektórzy zwolennicy tej koncepcji powołują się także na stanowisko

doktryny i przyjętą praktykę orzeczniczą ukształtowaną na tle postępowania

w przedmiocie uznania albo stwierdzenia wykonalności orzeczeń arbitrażowych

wydanych za granicą. W postanowieniu z 27 października 2016 r., V CSK 66/16,

Sąd Najwyższy wyraził bowiem stanowisko, że wymaganie przewidziane

w art. 3982 § 1 k.p.c. nie dotyczy skargi kasacyjnej w postępowaniu o uznanie

I CSK 3797/24

4

i stwierdzenie wykonalności wyroku sądu polubownego lub ugody zawartej przed

takim sądem (art. 1215 § 3 k.p.c.), ponieważ dopuszczalność skargi kasacyjnej jest

regulowana w każdym postępowaniu w sposób szczególny, co oznacza, że do

kwestii dopuszczalności tego środka zaskarżenia w innych postępowaniach niż

proces nie ma zastosowania odesłanie przewidziane w art. 13 § 2 k.p.c.

Przedstawione argumenty nie przekonują. Nie mają one bowiem

wystarczającej podstawy normatywnej, a ich uzasadnienie aksjologiczne jest

wątpliwe.

Przede wszystkim należy wskazać - uwzględniając stosowane w k.p.c.

techniki legislacyjne, że gdyby wolą ustawodawcy było generalne dopuszczenie

skargi kasacyjnej od każdego wyroku wydanego przez sąd apelacyjny

po rozpoznaniu skargi o uchylenie wyroku arbitrażowego, to dałby temu wyraz

w ustawie procesowej.

Zamiar ustawodawcy odstąpienia od stosowania reguł ogólnych dotyczących

postępowania kasacyjnego został uwidoczniony np. w art. 47956 § 2, art. 47967 § 2,

art. 47978 § 2 i art. 47988 § 2 k.p.c., gdzie jednoznacznie zastrzeżono, że skarga

kasacyjna od orzeczenia sądu drugiej instancji przysługuje niezależnie od wartości

przedmiotu zaskarżenia.

Podobnie wola ustawodawcy w omawianej kwestii została czytelnie

wyrażona – przy wykorzystaniu innej metody - w związku ze zmianą modelu skargi

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Wprowadzając

do k.p.c. art. 4241b zmieniono brzmienie art. 3982 § 1 k.p.c. wyraźnie wskazując,

że skarga kasacyjna przysługuje niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia

także w sprawach o odszkodowanie z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie

prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem (zob. art. 2 pkt 3 ustawy z dnia

22 lipca 2010 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny, ustawy - Kodeks postępowania

cywilnego oraz ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze, Dz.U. z 2010 r., Nr 155,

poz. 1037).

Nie powinno budzić wątpliwości, że ustawodawca wprowadzając część piątą

do Kodeksu i następnie dokonując jej nowelizacji zrezygnował z samodzielnego

uregulowania postępowania w przedmiocie skargi o uchylenie (wskazując tylko,

I CSK 3797/24

5

że do postępowania tego przepisy o apelacji stosują się odpowiednia - art. 1207

§ 2 k.p.c.). W lakonicznym w swej treści art. 1208 § 3 k.p.c. poza wyraźnym

dopuszczeniem skargi kasacyjnej (także skargi o wznowienie postępowania i skargi

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia) nie zamieścił

żadnych postanowień odnoszących się do procedowania tych środków prawnych.

Wymaga to sięgnięcia do ogólnych regulacji dotyczących skargi kasacyjnej.

Nie można zatem zaakceptować stwierdzenia, że art. 1208 § 3 k.p.c.

autonomicznie i wyczerpująco określa przedmiot zaskarżenia w sprawach ze skargi

o uchylenie wyroku sądu polubownego i w przepisie tym uregulowana została

szczególna postać skargi kasacyjnej, w odniesieniu do której nie znajdują

zastosowania ograniczenia z art. 3982 § 1 k.p.c. Artykuł 1208 § 3 k.p.c. wskazuje

jedynie na ogólną dopuszczalność skargi kasacyjnej od wyroku wydanego

w postępowaniu ze skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego, podobnie jak

wskazuje, że można także żądać wznowienia postępowania zakończonego

prawomocnym wyrokiem w przedmiocie uchylenia wyroku sądu polubownego

oraz stwierdzenia niezgodności z prawem prawomocnego wyroku wydanego w tym

przedmiocie.

Odwołując się do racjonalności ustawodawcy nie można zakładać, że

zaniechanie wskazania w treści art. 1208 § 3 k.p.c., że skarga kasacyjna

od orzeczenia sądu drugiej instancji przysługuje niezależnie od wartości przedmiotu

zaskarżenia nastąpiło w wyniku przeoczenia a rzeczywistą intencją ustawodawcy

było wyłączenie ograniczeń z art. 3982 k.p.c. w postępowaniu postarbitrażowym

wywołanym wniesieniem skargi o uchylenie. Odrzucić należy zatem taką wykładnię

ustawy procesowej, która zakładałaby, że aktualne brzmienie art. 1207 § 2 k.p.c.

czy też art. 1208 § 3 k.p.c. wyłącza stosowanie art. 13 § 2 k.p.c. w zakresie

dotyczącym tych ograniczeń.

Za odrzuceniem koncepcji przeciwnej przemawiają także założenia

ustawodawcy stojące za reformą arbitrażu dokonaną ww. ustawą z 10 września

2015 r. Nie można bowiem zapominać, że podstawowym celem tej reformy

– w omawianym aspekcie – było skrócenie postępowania w przedmiocie uchylenia

wyroku sądu polubownego, które pod rządami poprzednich regulacji często trwało

dłużej i generowało wyższe koszty niż samo postępowania arbitrażowe, gdzie

I CSK 3797/24

6

orzekano co do meritum. Temu służyło właśnie wprowadzenie jednej instancji

merytorycznej i przeniesienie rozpoznawania skargi o uchylenie do sądów

apelacyjnych – przy odpowiednim zastosowaniu przepisów o apelacji (art. 1208 § 1

i 1207 § 2 k.p.c.), co prowadzi do ujednolicenia oraz zapewnienia wysokiej jakości

orzecznictwa wydawanego w postępowaniu postarbitrażowym (zob. uzasadnienie

do rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego

oraz niektórych innych ustaw w związku ze wspieraniem polubownych metod

rozwiązywania sporów, Druk nr 3432, Sejm VII kadencji).

Przeciwko wyłączeniu stosowania art. 13 k.p.c. w omawianej materii

przemawia również sama istota oraz funkcja skargi kasacyjnej jako

nadzwyczajnego środka prawnego rozpoznawanego wyłącznie przez Sąd

Najwyższy. Wprowadzenie dopuszczalności skargi kasacyjnej w każdej sprawie,

w której doszło do kontroli wyroku sądu polubownego wydanego w Polsce,

oznaczałoby nadmierne wydłużenie postępowania postarbitrażowego w przypadku

sporów, w których orzekano o prawach o relatywnie niewielkiej wartości majątkowej

– co nie koresponduje z celem omawianej reformy, a jednocześnie negowałoby

pozycję ustrojową Sądu Najwyższego, którego rolą nie jest rozpoznawanie spraw

drobnych, powtarzalnych i o niewielkim znaczeniu jurydycznym. Taka zmiana

wymagałaby wyraźnej interwencji ustawodawcy, a nie jedynie woli stron, które

zdecydują się powierzyć rozpoznanie ich sporu arbitrom (art. 1161 k.p.c.).

Także wykładnia systemowa nie daje wystarczających podstaw do przyjęcia

odmiennego stanowiska. Powyższego nie uzasadnia samo tylko podobne

brzmienie art. 1208 § 3 k.p.c. i art. 1215 § 3 k.p.c. oraz istnienie pewnych

podobieństw między postępowaniem ze skargi o uchylenie i postępowaniem

w przedmiocie uznania albo stwierdzenia wykonalności orzeczeń arbitrażowych

wydanych za granicą (postępowaniem homologacyjnym). Postępowania te cechują

bowiem istotne różnice, które mogą uzasadniać odmienne uregulowanie nadzoru

judykacyjnego Sądu Najwyższego nad orzecznictwem sądów apelacyjnych

i przyjęcie takiej interpretacji odpowiednich przepisów, która wyłącza stosowanie

ograniczeń ratione valoris przewidzianych w art. 3982 § 1 k.p.c. w postępowaniu

homologacyjnym.

I CSK 3797/24

7

Powyższa względy przemawiają zatem za uznaniem, że do skargi kasacyjnej

od wyroku wydanego w postępowaniu ze skargi o uchylenie wyroku sądu

polubownego mają zastosowanie przewidziane w art. 3982 § 1 k.p.c. ograniczenia

jej dopuszczalności z uwagi na wartość przedmiotu zaskarżenia.

Skoro wskazana wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż pięćdziesiąt

tysięcy złotych, to skarga kasacyjna pozwanego jest niedopuszczalna (art. 3982 § 1

zd. 1 k.p.c.) i podlega odrzuceniu a limine. Z uwagi na powyższe, na podstawie

art. 3986 § 2 i 3 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1,

11 i 3 w zw. z art. 99 w zw. z art. 108 § 1 w zw. z art. 39821 w zw. z art. 391 § 1

k.p.c. przy uwzględnieniu § 8 ust. 1 pkt 4 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 oraz § 20

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych.

Maciej Kowalski

(a.z.)

[r.g.]