Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi banku w sporze o kredyt indeksowany frankiem

Określone w art. 3984 § 2 k.p.c. wymaganie uzasadnienia w skardze

kasacyjnej wniosku o przyjęcie jej do rozpoznania zostaje spełnione, jeśli skarżący

wykaże, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Cel wymagania przewidzianego

w art. 3984 § 2 k.p.c. może być zatem osiągnięty jedynie przez powołanie

i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze publicznoprawnym, które –

I CSK 3814/24

2

zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. – będą mogły stanowić podstawę oceny skargi

kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Na tych jedynie przesłankach

Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie w kwestii przyjęcia bądź odmowy

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W skardze kasacyjnej wniesionej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z

29 maja 2024 r. (sygn. akt I ACa 2439/23), pełnomocnik pozwanego – Banku spółki

akcyjnej w W. – oparł wniosek o jej przyjęcie do rozpoznania na przesłankach

określonych w art. 3989 § 1 pkt 1, 2 i 3 k.p.c., tj. ze względu na występowanie w

sprawie istotnego zagadnienia prawnego, istnienie potrzeby wykładni przepisów

prawa oraz z tego względu, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania pozwany powołał

następujące zagadnienia prawne:

- czy dopuszczalne jest wyeliminowanie przez strony charakteru

niedozwolonego w rozumieniu art. 3851 k.c. (abuzywność) postanowień umowy

kredytu dotyczących indeksacji (waloryzacji) do kursu waluty obcej, odsyłających

do Tabeli Kursów Walut Obcych banku-kredytodawcy, poprzez zastąpienie lub

uzupełnienie ich, wskutek zawarcia aneksu do umowy, postanowieniami

pozbawionymi abuzywnego charakteru, dającymi możliwość korzystania przez

kredytobiorcę z dowolnie wybranego kursu, poprzez samodzielne nabywanie waluty

obcej na poczet spłaty kredytu?;

- czy w przypadku gdy postanowienia waloryzacyjne umowy kredytu

indeksowanego (waloryzowanego), określające wysokość kwoty kredytu i wysokość

rat kapitałowo-odsetkowych wyrażoną w walucie obcej poprzez odesłanie do

kursów publikowanych w tabelach kursowych banku-kredytodawcy, zostają uznane

za bezskuteczne, jako postanowienie niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 i 2

k.c. (abuzywne) lub nieważne, a jednocześnie Sąd stwierdzi, że nie jest możliwe

utrzymanie indeksowanego (waloryzowanego) charakteru umowy, to czy skutkiem

ich eliminacji z umowy jest (1) stwierdzenie, że sporna umowa upada w całości, czy

też (2) eliminacja mechanizmu waloryzacji z umowy i przekształcenie jej z mocą

wsteczną w kredyt złotowy?;

I CSK 3814/24

3

- jakie oprocentowanie należy przyjąć dla wyliczenia odsetek od

hipotetycznego kredytu złotowego w przypadku stwierdzenia, że skutkiem

abuzywności lub nieważności postanowień waloryzacyjnych zawartych w umowie

kredytu indeksowanego (waloryzowanego) jest eliminacja mechanizmu waloryzacji

z umowy i przekształcenie jej z mocą wsteczną w kredyt złotowy, w szczególności

czy powinno być to (1) zmienne oprocentowanie oparte na stawce bazowej WIBOR

3M; (2) stałe oprocentowanie w wysokości ustalonej przez strony w dniu zawarcia

umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego), wpisane do tej umowy; czy też

(3) zmienne oprocentowanie oparte na stawce bazowej właściwej dla waluty

waloryzacji, czyli np. LIBOR 3M dla CHF (w przypadku umowy zawierającej

odniesienie do kursu franka szwajcarskiego)?;

- w razie przekształcenia kredytu indeksowanego (waloryzowanego) z mocą

wsteczną w kredyt złotowy, najbliższe pierwotnej woli stron oraz zasad bankowości,

finansów i ekonomii jest naliczanie zmiennego oprocentowania w oparciu o stawkę

WIBOR 3M. Jeżeli jednak Sąd dojdzie do przekonania, że nie jest dopuszczalne

zastosowanie takiego oprocentowania w drodze wykładni umowy po

wyeliminowaniu z niej mechanizmu waloryzacji, to najbardziej trafne będzie

usunięcie z umowy wszystkich elementów właściwych dla waluty obcej, a zatem

również mechanizmu zmiany oprocentowania w oparciu o zmiany stawki LIBOR 3M

dla CHF. W takim przypadku zasadne będzie zastosowanie oprocentowania

„wyjściowego" dla wyliczenia odsetek w całym okresie kredytowania (tytułem

przykładu wskazać można, że oprocentowanie takie wskazane jest w § 1 ust. 8

Umowy, której dotyczy niniejszy spór). Wyłącznie, jeżeli Sąd stwierdzi, że brak jest

podstaw do wyeliminowania z umowy również mechanizmu zmiany oprocentowania

w oparciu o zmiany stawki LIBOR 3M dla CHF, a jedyną alternatywą byłoby

ewentualnie stwierdzenie, że umowa upada w całości, właściwe będzie

zastosowania zmiennego oprocentowania zgodnie z ustalonym przez strony

mechanizmem jego zmiany, to jest oprocentowania opartego na stawce LIBOR 3M

dla CHF;

- czy w przypadku roszczeń nieterminowych, skorzystanie z

materialnoprawnego prawa zatrzymania oraz złożenie procesowego zarzutu

zatrzymania dla swojej skuteczności musi być poprzedzone uwymagalnieniem

I CSK 3814/24

4

roszczenia należnego stronie, która korzysta z prawa zatrzymania, poprzez

sformułowanie wezwania do zapłaty, czy też, przeciwnie, strona może skorzystać z

prawa zatrzymania również gdy nie skierowała do strony przeciwnej uprzedniego

wezwania do zapłaty?

Dostrzeżona przez pozwanego potrzeba wykładni przepisów prawnych

budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądów dotyczy przepisów:

- art. 365 § 1 k.p.c. w zw. z art. 366 k.p.c. (wątpliwość polega na tym czy

wiążąca moc orzeczenia rozciąga się również na treść jego uzasadnienia);

- art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia

5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich

(Dz. Urz. WE L 95, s. 29, dalej: „dyrektywa 93/13”) (wątpliwość dotyczy tego, czy

możliwe jest wyeliminowanie przez strony abuzywności postanowień umowy

kredytu dotyczących indeksacji (waloryzacji) do kursu waluty obcej, odsyłających

do Tabeli Kursów Walut Obcych kredytodawcy, poprzez zastąpienie lub

uzupełnienie ich, wskutek zawarcia aneksu do umowy, postanowieniami

pozbawionymi abuzywnego charakteru, dającymi możliwość korzystania przez

Powoda z dowolnie wybranego kursu, poprzez samodzielne nabywanie waluty

obcej na poczet spłaty kredytu);

- art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 i 8b ust. 1 dyrektywy 93/13 (w

odniesieniu do abuzywności waloryzacyjnych) oraz art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1

i 3 k.c. (w odniesieniu do nieważności klauzul waloryzacyjnych), w zw. z art. 2, 31

ust. 3 i 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (wątpliwość polega na tym,

czy w przypadku stwierdzenia, że klauzula waloryzacyjna podlega eliminacji z

umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do kursu waluty obcej z uwagi

na jej nieważność lub abuzywność, umowa powinna być nadal wykonywana, czy

też umowa upada w całości).

- art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 i 8b ust. 1 dyrektywy 93/13 (w

odniesieniu do abuzywności waloryzacyjnych) oraz art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1

i 3 k.c. (w odniesieniu do nieważności klauzul waloryzacyjnych) - wątpliwość

dotyczy tego, jakie oprocentowanie należy przyjąć dla wyliczenia odsetek od

I CSK 3814/24

5

hipotetycznego kredytu zlotowego w przypadku stwierdzenia, że skutkiem

abuzywności lub nieważności postanowień waloryzacyjnych zawartych w umowie

kredytu indeksowanego (waloryzowanego) jest eliminacja mechanizmu waloryzacji

z umowy i przekształcenie jej z mocą wsteczną w kredyt złotowy, w szczególności

czy powinno być to (1) zmienne oprocentowanie oparte na stawce bazowej WIBOR

3M; (2) stałe oprocentowanie w wysokości ustalonej przez strony w dniu zawarcia

umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego), wpisane do tej umowy; czy też

(3) zmienne oprocentowanie oparte na stawce bazowej LIBOR 3M dla CHF;

- art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c., w zw. art. 455 k.c. (wątpliwość polega na

tym, czy w przypadku roszczeń nieterminowych, skorzystanie z

materialnoprawnego prawa zatrzymania oraz złożenie procesowego zarzutu

zatrzymania dla swojej skuteczności musi być poprzedzone uwymagalnieniem

roszczenia należnego stronie, która korzysta z prawa zatrzymania, poprzez

sformułowanie wezwania do zapłaty, czy też, przeciwnie, strona może skorzystać z

prawa zatrzymania również gdy nie skierowała do strony przeciwnej uprzedniego

wezwania do zapłaty).

Odnosząc się do przesłanek przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,

wskazanych przez skarżącego we wniosku, Sąd Najwyższy stwierdza, że żadna

z nich nie została wykazana w sposób uzasadniający uwzględnienie wniosku na

podstawie art. 3989 § 1 pkt 1, 2 i 3 k.p.c.

Co do przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., skarżący powinien odpowiednio

sformułować zagadnienie prawne, wskazać przepisy prawa, na których tle

zagadnienie się wyłoniło oraz przedstawić argumentację jurydyczną uzasadniającą

możliwość rozbieżnych ocen prawnych oraz świadczącą o istotności tego

zagadnienia (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 10 maja 2001 r., II CZ

35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11, z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14 i z 9 kwietnia

2015 r., V CSK 547/14). W świetle ugruntowanego orzecznictwa zagadnienie

prawne jest istotne, jeżeli jego rozstrzygnięcie ma znaczenie dla ukierunkowania

praktyki sądowej i rozstrzygnięcia sprawy, w której zagadnienie powstało (zob. np.

postanowienie Sądu Najwyższego z 18 września 2012 r., II CSK 180/12 oraz z 2

grudnia 2014 r., II CSK 376/14), wywołuje poważne wątpliwości, a zarazem nie było

I CSK 3814/24

6

dotychczas rozstrzygnięte w judykaturze albo dotychczasowe orzecznictwo

wymaga zmiany (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 2016 r.,

II CSK 94/16). Kwestia taka powinna spełniać wymagania stawiane zagadnieniu

prawnemu przedstawianemu Sądowi Najwyższemu przez sąd drugiej instancji w

razie powstania poważnych wątpliwości (art. 390 § 1 k.p.c. - zob. postanowienia

Sądu Najwyższego: z 23 stycznia 2014 r., I UK 361/13 oraz z 14 września 2012 r., I

UK 218/12), których nie można rozwiązać za pomocą powszechnie przyjętych reguł

wykładni prawa (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 8 maja 2015 r., III CZP

16/15 oraz z 24 października 2012 r., I PK 129/12). Chodzi przy tym wyłącznie o

poważne wątpliwości, wymagające zaangażowania Sądu Najwyższego,

wykraczające poza poziom zwykłych wątpliwości prawnych, które powstają niemal

w każdym procesie decyzyjnym stosowania prawa. W celu spełnienia przesłanki

przewidzianej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. nie wystarczy samo sformułowanie pytania

(pytań) do Sądu Najwyższego. Konieczne jest również zaproponowanie możliwych

(odmiennych) odpowiedzi na postawione pytanie. Ograniczenie się do

sformułowania pytania, wymagającego zdaniem skarżącego udzielenia odpowiedzi,

nie wypełnia zatem dyspozycji wskazanego przepisu. (zob. m.in. np. postanowienia

Sądu Najwyższego: z 15 grudnia 2011 r., II PK 183/11, z 20 grudnia 2011 r., II PK

207/11, z 9 stycznia 2017 r., II CSK 423/16 oraz z 16 maja 2018 r., II CSK 12/18).

Wskazuje się na konieczność wskazania na występujące rozbieżności

interpretacyjne przy rozstrzyganiu przedstawionego zagadnienia prawnego

w orzecznictwie lub nauce prawa (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 10

maja 2018 r., I CSK 798/17, z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 585/17 oraz z 8 kwietnia

2018 r., V CSK 577/17).

Co do przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., jej spełnienie wymaga

wskazania przepisu prawa, którego wykładnia budzi wątpliwości, określenia

zakresu tej wykładni, podania, na czym polegają wątpliwości związane

z rozumieniem przepisu oraz przedstawienia argumentacji przemawiającej za tym,

że mają one rzeczywisty i poważny charakter, nie należą zaś do zwykłych

wątpliwości związanych z procesem stosowania prawa. Wymagane jest także

wykazanie, że treść i znaczenie przepisu nie zostały dostatecznie wyjaśnione

w dotychczasowym orzecznictwie lub że istnieje potrzeba zmiany ich

I CSK 3814/24

7

dotychczasowej wykładni. Jeżeli podstawą wniosku w tym zakresie jest twierdzenie

o występujących w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach wynikających

z dokonywania przez sądy różnej wykładni przepisu, konieczne jest także

wskazanie rozbieżnych orzeczeń, dokonanie ich analizy i wykazanie, że

rozbieżność wynika z różnej wykładni przepisu (zob. np. postanowienie Sądu

Najwyższego z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, oraz z 14 grudnia 2023 r., I CSK

6110/22). Należy podkreślić, że wątpliwości wskazane przez skarżącego muszą

istnieć nadal w chwili orzekania w przedmiocie wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania. Argumentacja dotycząca rozbieżności w orzecznictwie

sądów wymaga przytoczenia przykładów orzeczeń, które wskazują na rzeczywistą

rozbieżność w wykładni przepisów, występującą również w chwili orzekania w

przedmiocie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z 18 lipca 2024 r., I CSK 1225/23).

Należy podkreślić, że problemy prawne przedstawione przez skarżącego nie

mają cech nowości wymaganej od istotnego zagadnienia prawnego

uzasadniającego przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania. Kwestie te były

przedmiotem wielokrotnych wypowiedzi Sądu Najwyższego w orzeczeniach

wydanych, często w odniesieniu do zbliżonych treścią umów kredytowych, nie tylko

na etapie wstępnej oceny. Wszystkie te zagadnienia zostały omówione i

rozstrzygnięte w orzecznictwie sądowym, które często zapadało już po wniesieniu

skargi kasacyjnej, ponieważ dotyczą one starszych spraw. W międzyczasie

ukształtowało się orzecznictwo dotyczące tych problemów i w świetle obecnych

orzeczeń, skarga jest nieaktualna, co uniemożliwia jej przyjęcie do rozpoznania.

Podobnie należy ocenić przytoczone we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania wątpliwości co do wykładni przepisów prawa.

W aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości

abuzywny charakter zawartych w umowach kredytu frankowego typowych klauzul

odsyłających do tabel kursowych banku przy przeliczeniu waluty obcej na złote

polskie i odwrotnie. Tego typu klauzule nie wskazują obiektywnych kryteriów

ustalania kursu waluty obcej, który jest jednostronnie ustalany przez bank, co

pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza

kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron

I CSK 3814/24

8

umowy kredytu (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 24 lutego 2022 r., II CSKP

45/22, z 21 listopada 2023 r., II CSKP 1602/22 oraz z 14 lutego 2025 r., II CSKP

1545/22). Ocena niedozwolonego charakteru postanowienia, jak i konsekwencje

wynikające z jego eliminacji, wymagają odniesienia do chwili zawarcia umowy (zob.

uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP

29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Co do zasady wyłączona jest też możliwość

zastąpienia niedozwolonego postanowienia umownego odnoszącego się do

sposobu określania kursu waluty obcej (w umowie kredytu indeksowanego czy

denominowanego) innym sposobem określenia kursu waluty obcej (zob. m.in.

wyroki Sądu Najwyższego z 14 lutego 2025 r., II CSKP 1545/22 i z 28 lutego 2025

r., II CSKP 1277/24). Brak jest też jakichkolwiek podstaw do rozdzielenia

postanowień dotyczących przeliczania waluty obcej na złote polskie i dokonywania

ich odrębnej oceny prawnej (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 20 lutego 2023 r.,

II CSKP 809/22 i z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22).

W szczególności w orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości,

że klauzula ryzyka walutowego i klauzula kursowa określająca przeliczenie

zobowiązań stron (w ramach przyjętego w umowie mechanizmu waloryzacji) są ze

sobą ściśle powiązane. Ma to istotne znaczenie z perspektywy oceny, czy określają

one główne świadczenia stron, czy zostały sformułowane w sposób jednoznaczny,

a także w kontekście możliwości utrzymania umowy w mocy. Rozszczepienie tych

klauzul jest zabiegiem sztucznym, ponieważ klauzula ryzyka walutowego nie może

funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie zobowiązań stron

celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula kursowa nie ma racji

bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu przeliczeniowego i

wynikającego z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe. (zob. m.in. wyroki

Sądu Najwyższego z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22 i z 29 listopada 2023 r., II

CSKP 1460/22 i dalsze powołane tam orzecznictwo). Wyeliminowanie z umowy

kredytu indeksowanego do waluty obcej klauzul przeliczeniowych, uznanych za

abuzywne, prowadzi również do upadku klauzuli ryzyka walutowego, która jest

charakterystyczna dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadnia

powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR. Takie przekształcenie

umowy, co prowadziłoby do dalszej realizacji udzielonego kredytu jako złotowego,

I CSK 3814/24

9

jest na tyle daleko idące, że należy ją w takim kształcie uznać za umowę o

odmiennej istocie i charakterze, nawet jeśli nadal dotyczy innego podtypu czy

wariantu umowy kredytu. W konsekwencji, po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul,

utrzymanie umowy w formie zamierzonej przez strony nie jest możliwe (zob. np.

wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z.

B, poz. 20, z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP

285/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 45 i II CSKP 382/22, z 8 listopada 2022 r., II

CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22 oraz z 20 lutego 2023 r., II

CSKP 809/22). Wyeliminowanie z umowy abuzywnych klauzul przeliczeniowych nie

prowadzi więc do utrzymania w mocy umowy kredytu indeksowanego kursem

franka szwajcarskiego jako kredytu złotowego oprocentowanego według stawki

LIBOR (lub WIBOR), gdyż jest to sprzeczne z naturą stosunku prawnego łączącego

strony (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14,

OSNC 2016, nr 11, poz. 11 i z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021,

nr 2, poz. 20 oraz powołane tam wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna Dunai przeciwko ERSTE

Bank Hungary Zrt, ECLI:EU:C:2019:207 i z 5 czerwca 2019 r., C-38/17, GT

przeciwko HS, ECLI:EU:C:2019:461, jak również wyroki Sądu Najwyższego z 13

kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, OSNC-ZD

2022, nr D, poz. 45, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 8 listopada 2022 r., II

CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z 31 stycznia 2023 r., II

CSKP 941/22, z 25 maja 2023 r., II CSKP 1311/22 i z 28 lipca 2023 r., II CSKP

611/22). W świetle tej oceny pozbawione znaczenia są wszystkie te zagadnienia

prawne oraz potrzeba wykładni przepisów prawa, którą pozwany wiązał z

założeniem, że po wyeliminowaniu z umowy klauzul abuzywnych może ona

przekształcić się w kredyt złotowy.

W orzecznictwie wyłączono też możliwość usunięcia luki powstałej w umowie

po postanowieniach abuzywnych niewiążących konsumenta przez zastąpienie ich

innymi przepisami, zwyczajami lub w drodze wykładni na podstawie art. 65 § 1 i 2

k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 41 prawa wekslowego albo art. 56 k.c. w zw. z art.

358 § 2 k.c. (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 8 listopada 2022 r., II CSKP

1153/22 i z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22). W tym zakresie Sąd Najwyższy

I CSK 3814/24

10

uwzględnił orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w którym

wykluczono możliwość uzupełnienia luki w umowie w razie stwierdzenia

nieuczciwego charakteru jednego z warunków umowy zawartej między

przedsiębiorcą a konsumentem, przez zmianę treści tego warunku poprzez

wykładnię oświadczeń woli stron, co miałoby prowadzić do zastosowania w jego

miejsce przepisów dyspozytywnych (zob. wyroki z 3 października 2019 r., C-

260/18, K. Dziubak, i J. Dziubak, ECLI:EU:C:2019:819, z 14 czerwca 2012 r., C-

618/10, Banco Español de Crédito, ECLI:EU:C:2012:349, z 26 marca 2019 r., C-

70/17, Abanca, ECLI:EU:C:2019:250, z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler,

ECLI:EU:C:2014:282 i z 2 września 2021 r., C-932/19, OTP Jelzálogbank,

ECLI:EU:C:2021:673). Taki zabieg prowadziłby do zmiany treści klauzuli

indeksacyjnej, prowadząc do zmiany jej rozumienia. Zgodnie z orzecznictwem

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, art. 5 i 6 dyrektywy 93/13 należy

interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy,

który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy, dokonał wykładni tego

warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka

wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron. Artykuł 6 ust. 1 ww. dyrektywy należy

interpretować w ten sposób, że niezgodny z tym artykułem jest przepis prawa

krajowego dający sądowi możliwość uzupełnienia umowy przez zmianę treści

owego warunku. Możliwość taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby stwierdzenie

nieważności nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do unieważnienia umowy

w całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie niekorzystne

konsekwencje (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 18

listopada 2021 r. C-212/20, M.P., B.P. przeciwko "A", pkt 72, ECLI:EU:C:2021:934 i

z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Bank BPH, pkt 57, ECLI:EU:C:2021:341).

Uwzględniając to stanowisko w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że art.

65 k.c., choć przydatny przy wykładni oświadczeń woli, nie może być wykorzystany

do sanowania klauzuli abuzywnej – nie służy bowiem konstruowaniu nowych

postanowień, lecz interpretacji już złożonych (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 31

stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22 i z 6 września

2024 r., II CSKP 1644/22). W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego (zasady prawnej) z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9,

I CSK 3814/24

11

poz. 56) wskazano, nawiązując do wcześniejszego orzecznictwa, w tym

orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (zob. w szczególności

wyrok TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, Justyna Dziubak p.

Raiffeisen Bank International AG, ECLI:EU:C:2019:819), że zastąpienie

niedozwolonego postanowienia umownego odnoszącego się do sposobu

określania kursu waluty obcej (w umowie kredytu indeksowanego czy

denominowanego) innym sposobem określenia kursu waluty obcej wchodzi w

rachubę tylko wtedy, gdy (koniunkcja przesłanek): 1) po wyłączeniu klauzuli

abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o czym decyduje obiektywne podejście

w świetle prawa krajowego, a zatem wola jednej ze stron, w tym konsumenta, nie

ma w tym zakresie rozstrzygającego znaczenia; 2) całkowity upadek umowy naraża

konsumenta na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, w świetle okoliczności

istniejących w czasie sporu lub możliwych wówczas do przewidzenia, z

uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów konsumenta i z

zastrzeżeniem, że do celów tej oceny decydująca jest wola wyrażona przez

konsumenta w tym względzie; 3) istnieje przepis dyspozytywny albo przepis

„mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę", który mógłby

zastąpić wyeliminowane niedozwolone postanowienie umowne, umożliwiając

utrzymanie umowy w mocy; jeżeli niedozwolone postanowienie umowne

odzwierciedlało obowiązujący przepis ustawowy mający zastosowanie w przypadku

porozumienia stron, w rachubę wchodzi także zastąpienie niedozwolonego

postanowienia „tym stanowiącym punkt odniesienia przepisem ustawowym w

nowym brzmieniu przyjętym już po zawarciu umowy". Decydujące znaczenie ma tu

więc wola konsumenta. W orzecznictwie wyłączono także możliwość zastąpienia

postanowień niedozwolonych przepisem art. 358 § 2 k.c. dla określenia sposobu

ustalania kursu waluty obcej (franka szwajcarskiego) w ramach mechanizmu

indeksacyjnego stosowanego przy wypłacie i spłacie kredytu. W świetle aktualnego

orzecznictwa Sądu Najwyższego (zob. np. wyroki z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20 i z 26 kwietnia 2024 r., II CSKP 150/24), jak

również Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (zob. m.in. wyrok z 29

kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W. przeciwko Bank BPH S.A., ECLI:EU:C:2021:341)

art. 358 § 2 k.c. nie może być traktowany jako przepis, który z mocy prawa lub w

I CSK 3814/24

12

ramach mechanizmu dyspozytywności zastępuje postanowienie abuzywne w

umowie konsumenckiej. Zastosowanie tego przepisu wymaga każdorazowej oceny

jego adekwatności w konkretnym stosunku obligacyjnym, z uwzględnieniem woli

konsumenta oraz zasad wynikających z dyrektywy 93/13. Przepis ten nie może być

wykorzystany w sposób prowadzący do utrzymania w mocy umowy zawierającej

nieuczciwe warunki, bez uprzedniego wyrażenia świadomej i dobrowolnej zgody

przez konsumenta. Zakres zastosowania omawianego przepisu ogranicza się

bowiem do zobowiązań rzeczywiście wyrażonych w walucie obcej, a nie takich, w

których waluta pełni wyłącznie funkcję przeliczeniową. Kredyty indeksowane do

waluty obcej, w których zobowiązanie pierwotnie wyrażone jest w złotych, a waluta

obca pełni jedynie rolę mechanizmu waloryzacyjnego, nie spełniają tej przesłanki,

co wyklucza automatyczne zastosowanie art. 358 § 2 k.c. Dodatkowo, należy

zauważyć, że przepis ten wszedł w życie dopiero w dniu 24 stycznia 2009 r., a brak

jest przepisów intertemporalnych, które pozwalałyby na jego zastosowanie do

umów zawartych przed tą datą. Stanowisko Sądu Najwyższego w tym zakresie

pozostaje jednoznaczne i konsekwentne, co potwierdza wyrok z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, w którym wskazano, że przepisy prawa nie mogą działać

retroaktywnie, w szczególności w kontekście zastępowania niedozwolonych

postanowień umownych w relacjach konsumenckich.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że umowa kredytu jest umową

wzajemną (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 28 lutego

2025 r., III CZP 126/22, OSNC 2025, nr 11, poz. 97). Możliwość wykorzystania

prawa zatrzymania w stosunku do strony będącej konsumentem przez bank jest w

zasadzie wyłączona już na gruncie przepisów kodeksu cywilnego. W braku

szczególnych okoliczności możliwość skutecznego podniesienia zarzutu

zatrzymania wyłącza możliwość podniesienia przez nią zarzutu potrącenia.

Podważa to bowiem legitymowany prawnie interes strony, która dysponując

możnością wymuszenia spełnienia świadczenia wzajemnego, z możliwości tej nie

korzysta, lecz - powołując się na potrzebę „zabezpieczenia” wierzytelności, którą

może swobodnie wyegzekwować - odmawia spełnienia świadczenia należnego

kontrahentowi ze skutkiem w postaci dalszego utrzymywania stanu niepewności

między stronami. Kwestia ta rysuje się szczególnie wyraźnie w razie nierównowagi

I CSK 3814/24

13

majątkowej stron stosunku prawnego, gdy dalsze pozostawanie w impasie mogłoby

w istocie służyć szykanowaniu strony słabszej, z uwagi na trudność w zaoferowaniu

przez nią świadczenia wzajemnego (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 6 czerwca

2025 r., II CSKP 545/23). Poza tym, jak wskazano w powołanym wyroku w

sprawach objętych zakresem zastosowania dyrektywy 93/13, przy ocenie

zasadności zarzutu zatrzymania uwzględnienia wymaga w każdym przypadku

konieczność dokonywania przez sąd krajowy, zgodnie z zasadą efektywności

prawa Unii, wykładni przepisów prawa krajowego zgodnej z przepisami dyrektywy

unijnej, tak dalece, jak to możliwe. Z tych względów wymagana jest ocena

możliwości wykorzystania przez bank zarzutu zatrzymania przez pryzmat art. 6 ust.

1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 14 grudnia 2023 r., TL, WE przeciwko Syndykowi masy upadłości

Getin Noble Bank S.A., C-28/22, ECLI:EU:C:2023:992 i postanowienie Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 8 maja 2024 r., C-424/22, WN przeciwko

Santander Bank Polska S.A., ECLI:EU:C:2024:398 oraz m.in. wyroki Sądu

Najwyższego z 28 lutego 2025 r., II CSKP 2231/22 oraz z 11 marca 2025 r., II

CSKP 617/23). W konsekwencji, przy wykładni przepisów o niedozwolonych

postanowieniach umownych należy uwzględnić, że w świetle wyżej powołanych

orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości regulacje dyrektywy 93/13 stoją na

przeszkodzie przyjęciu, że w razie stwierdzenia nieważności zawartej przez

instytucję bankową z konsumentem umowy kredytu hipotecznego, instytucja ta

może powołać się na prawo zatrzymania, gdyż naruszyłoby to skutek restytucyjny

przewidziany w dyrektywie 93/13. Ze względu na powyższą oceną bez znaczenia

pozostaje kwestia wskazana przez pozwanego czy warunkiem skutecznego

podniesienia zarzutu zatrzymania jest to, aby wierzytelność podmiotu

podnoszącego ten zarzut była wymagalna.

Sąd Najwyższy wypowiedział się też co do możliwości sanowania

niedozwolonego postanowienia na skutek zawarcia przez strony postępowania

aneksu do umowy umożliwiającego kredytobiorcom zmianę sposobu spłaty kredytu.

Wyjaśnił, że zgodna zmiana umowy kredytu dokonana w związku z wejściem w

życie ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy – Prawo bankowe, np. w formie

aneksu, mogłaby tylko wtedy implikować sanację wadliwych postanowień

I CSK 3814/24

14

umownych, jeśliby można ją potraktować jako wyraz „świadomej i dobrowolnej”

zgody konsumenta na związanie abuzywnym postanowieniem umownym. Zakłada

to przede wszystkim, że konsument – dokonując czynności prawnej – jest

świadomy wadliwości postanowień umownych, które czynność ta miałaby sanować

(zob. wyroki Sądu Najwyższego z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, z 6

września 2024 r., II CSKP 1644/22, uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 i wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskich z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W., R.W. przeciwko Bank BPH S.A.,

ECLI:EU:C:2021:341). Sąd Najwyższy uznał zatem, że zmiana umowy kredytu

poprzez aneks może sanować wadliwe postanowienia tylko wtedy, gdy konsument

świadomie i dobrowolnie zgodził się na związanie abuzywnym postanowieniem,

będąc świadomym jego wadliwości i konsekwencji. W orzecznictwie wyjaśniono

też, jakie przesłanki muszą być spełnione, aby uznać, że przez zmianę umowy

(zawarcie aneksu) doszło do uchylenia konsekwencji abuzywności zastrzeżonych w

niej klauzul. W szczególności, że może to nastąpić tylko wówczas, gdy konsument

zrezygnował z wyciągania konsekwencji z tej abuzywności świadomie i swobodnie,

co zakłada, iż wiedział on o niedozwolonym charakterze klauzul i związanych z tym

konsekwencjach (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 25 lipca 2023 r., II CSKP

1487/22, z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23 i z 7 lutego 2025 r., II CSKP

1972/22). Przepisy ustawy antyspreadowej (ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o

zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw - Dz.U. z 2011 r. Nr

65, poz. 984 - która weszła w życie 26 sierpnia 2011 r. i na której dodano do art. 69

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (Dz. U. z 2002 r. Nr 72, poz.

665, z późn. zm.) m.in. ust. 3) nie pozwalają też przyjąć, że celem powołanego

postanowienia było zastąpienie abuzywnych klauzul przeliczeniowych zawartych w

umowach kredytu powiązanych z walutą obcą, względnie sanowanie wadliwości

takich klauzul i jej skutków, od chwili zawarcia umowy (ex tunc). Powołana ustawa

miała zastosowanie do umów ważnie zawartych. Skoro zaś oceny abuzywności

postanowienia umownego dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, a

nie następczo, to ocena niedozwolonego charakteru postanowienia nie może

uwzględniać okoliczności powstałych po zawarciu umowy, w tym także sposobu

stosowania postanowienia w praktyce (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

I CSK 3814/24

15

Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz

m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD

2021, nr B, poz. 20, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i z 28 października 2022 r.,

II CSKP 894/22). W ustawie antyspreadowej nie ma też regulacji prawnych, które

zastępowałyby niedozwolone postanowienia umowne i korzystałyby z

domniemania, że są one rezultatem wyważenia ogółu praw i obowiązków stron

umowy, co wyłączałoby kontrolę ich abuzywności. Ustawa antyspreadowa nie

zawiera więc przepisów o charakterze dyspozytywnym, które mogłyby zastąpić

nieuczciwe klauzule zawarte w umowie łączącej strony.

Wątpliwość pozwanego dotycząca wykładni art. 365 § 1 k.p.c. w zw. z art.

366 k.p.c. co do zakresu mocy wiążącej orzeczenia nie jest powiązana z

jakimkolwiek zarzutem wypełniającym podstawy skargi kasacyjnej. Z tego względu

nie może ona uzasadniać przyjęcia skargi kasacyjnej z przyczyny określonej w art.

3989 § 1 pkt 2 k.p.c.

W świetle powyższego Sąd Najwyższy stwierdza, że skarżący nie wykazał,

aby w dacie orzekania w przedmiocie przedsądu istniała potrzeba ponownego

odniesienia się do wskazanych przepisów oraz poruszonej problematyki.

Argumenty zawarte we wniosku, zestawione z motywami zaskarżonego wyroku

oraz uwzględniając aktualny dorobek orzeczniczy Sądu Najwyższego, nie wskazują

na konieczność kolejnej wypowiedzi w objętej nim materii – z uwzględnieniem

publicznoprawnego charakteru skargi kasacyjnej oraz jej funkcji wykraczającej poza

ochronę interesu indywidualnego.

Wreszcie, skarżący powołał się na przesłankę z art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c.,

zarzucając nieważność postępowania. Zarzut ten nie został jednak skutecznie

wykazany. Po pierwsze, zarzut nieważności skarżący wiązał z przyczyną określoną

w art. 379 pkt 5 k.p.c. (z powodu pozbawienia strony możności obrony swych

praw). W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że pozbawienie

strony możności obrony jej praw w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. zachodzi wtedy,

gdy dochodzi do naruszenia przez sąd przepisów procesowych będących źródłem

uprawnień strony, wpływu tego uchybienia na wyłączenie możliwości działania

strony w postępowaniu oraz niemożności obrony swych praw w postępowaniu

I CSK 3814/24

16

w następstwie wystąpienia obu uprzednio wymienionych okoliczności. Nie dochodzi

do nieważności postępowania, gdy mimo naruszenia przez sąd przepisów

postępowania strona podjęła czynności w procesie (zob. np. wyrok Sądu

Najwyższego z 1 marca 2017 r., IV CSK 350/16). Powołane przez skarżącego

okoliczności nie uzasadniają przyjęcia, że taka sytuacja nastąpiła w sprawie.

Należy podkreślić, że opinia biegłego nie miała znaczenia dla sprawy z uwagi na

kierunek rozstrzygnięcia przyjęty przez Sądy obu instancji. Inne wskazane przez

skarżącego uchybienia mogły być kwalifikowane jedynie jako uchybienia przepisom

postępowania, ale nie skutkujące nieważnością postępowania z przyczyny

wskazanej w art. 379 pkt 5 k.p.c. Po drugie, przyczyną uzasadniającą przyjęcie

skargi kasacyjnej z przyczyny określonej w art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c. jest

nieważność postępowania przed sądem drugiej instancji (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z 12 sierpnia 2025 r., I PSK 39/25 i powołane tam dalsze

orzecznictwo). Tymczasem zarzucana przez skarżącego nieważność postępowania

dotyczy postępowania przed sądem pierwszej instancji. Sąd drugiej instancji w

ramach kognicji określonej w art. 378 § 1 k.p.c. ma obowiązek uwzględnienia z

urzędu nieważności postępowania przed sądem pierwszej instancji. Z perspektywy

postępowania kasacyjnego niedostrzeżenie przez sąd drugiej instancji nieważności

postępowania przed sądem pierwszej instancji jest traktowane jedynie jako

uchybienie procesowe, które może być przedmiotem zarzutu w skardze kasacyjnej

mieszczącego się w podstawie kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. Sąd

Najwyższy może je uwzględnić, jeżeli naruszenie przepisom postępowania

odnoszących się do sądu drugiej instancji, tj. art. 378 § 2 k.p.c. i art. 386 § 2 k.p.c. -

przez pominięcie nieważności postępowania w niższej instancji - można

zakwalifikować jako przyczynę kasacyjną z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Taka sytuacja

nie miała jednak miejsca w sprawie.

Sąd Najwyższy nie dostrzegł także nieważności postępowania przed Sądem

drugiej instancji, którą w ramach kognicji określonej przepisem art. 39813 § 1 k.p.c.,

bierze pod uwagę z urzędu.

Z przytoczonych względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.).

I CSK 3814/24

17

O kosztach postępowania kasacyjnego – na stosowny wniosek zawarty

w odpowiedzi na skargę kasacyjną – orzeczono na podstawie art. 108 § 1 k.p.c.,

obciążając nimi na podstawie art. 98 § 1 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.

stronę pozwaną, która przegrała sprawę w postępowaniu kasacyjnym,

pozostawiając ich wyliczenie referendarzowi sądowemu.

Dariusz Dończyk

(A.G.)

[SOP]