Bank chciał zastąpić klauzulę kursową kursem NBP. SN odmówił przyjęcia skargi

W skardze kasacyjnej wywiedzionej od wyroku Sądu Okręgowego

w Świdnicy z 29 sierpnia 2024 r. pozwany Bank spółka akcyjna w W. wniósł

o przyjęcie skargi do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

I CSK 623/25

2

Zdaniem skarżącego w sprawie występują następujące istotne zagadnienia

prawne:

1) Czy na etapie oceny możliwości obowiązywania umowy po usunięciu

postanowienia abuzywnego, tj. na etapie, poprzedzającym etap zastępowania

postanowienia abuzywnego przepisem dyspozytywnym, o którym mowa

w orzeczeniach TSUE C-26/13 Kásler, C-260/18 Dziubak i C-932/19 OTP

Jelzálogbank Zrt. dopuszczalne jest ustalenie treści umowy (stosunku prawnego)

w zakresie, który był regulowany przez abuzywną normę, na podstawie art. 65 § 1

i 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo

wekslowe lub art. 56 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw.

ze wskazanymi w skardze dalszymi kilkudziesięcioma przepisami, z których

na zasadzie analogii iuris lub analogii legis wynika, że w polskim prawie obowiązuje

generalna norma, zgodnie z którą wartość waluty obcej określa się według kursu

średniego NBP?

2) Czy oceniając możliwości obowiązywania umowy kredytu indeksowanego

do franka szwajcarskiego, po usunięciu postanowienia abuzywnego zgodnie

z prawem krajowym, należy brać pod uwagę stan prawny z: (i) dnia zawarcia

umowy, (ii) dnia powstania sporu czy (iii) dnia orzekania?

3) Czy jeżeli bez abuzywnego postanowienia umowa kredytu

indeksowanego do franka szwajcarskiego nie może obowiązywać, to dochodzi

do automatycznej jego subsumpcji normą dyspozytywną, o ile tylko zastosowanie

środków krajowych zapewnia doprowadzenie do sytuacji jaka miałby miejsce,

gdyby umowa nie zawierała tego abuzywnego postanowienia?

4) Czy art. 358 § 2 k.c. stanowi szczegółowy przepis dyspozytywny, który

znajduje zastosowanie z mocy prawa (automatycznie) w miejsce abuzywnej

klauzuli kursowej określającej sposób ustalenia kursu franka szwajcarskiego,

na potrzeby operacji związanych z indeksowaniem przy wypłacie i przy spłacie

kredytu?

5) Czy rozważając unieważnienie umowy o kredyt indeksowany do waluty

obcej na skutek uznania, że postanowienia odsyłające do tabeli kursów (klauzula

kursowa) mają charakter niedozwolony należy mieć na względzie wyłącznie

I CSK 623/25

3

oświadczenie kredytobiorcy, czy badać również, czy określone rozstrzygnięcie

prowadzi do zrealizowania celu dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r.

w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa

93/13”)?

Ponadto pozwany wskazał na istnienie potrzeby wykładni przepisów, tj.: art.

3851 § 1 i 2 k.c. wywołujących rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego,

dotyczące tego, które postanowienia charakterystyczne dla umów kredytu

indeksowanych do franka szwajcarskiego są abuzywne, w przypadku stwierdzenia

przez sąd, że uprawnienie banku do ustalania kursu franka szwajcarskiego narusza

rażąco interesy konsumenta i jest niezgodne z dobrymi obyczajami: czy abuzywna

jest wówczas wyłącznie klauzula kursowa określająca sposób ustalenia wartości

franka szwajcarskiego, czy też wszystkie postanowienia dotyczące indeksacji

kredytu, tj. klauzula kursowa i klauzula ryzyka walutowego stanowiąca,

że wysokość zobowiązań z umowy kredytu zależna jest od zmiennej na przestrzeni

obowiązywania umowy wartości waluty obcej?

Powodowie w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnieśli o odmowę przyjęcia

jej do rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania

lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Za istotne zagadnienie prawne w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. uznaje

się zagadnienie dotychczas nierozstrzygnięte w orzecznictwie, a zatem takie, które

cechuje się przymiotem nowości i którego wyjaśnienie może sprzyjać rozwojowi

prawa (zob. np. postanowienia SN: z 21 stycznia 2022 r., I CSK 1285/22;

z 24 kwietnia 2023 r., I CSK 4950/22; z 20 grudnia 2023 r., I CSK 4003/23).

Problemy przedstawione przez skarżącego, na tle ustaleń faktycznych

poczynionych w przedmiotowej sprawie, nie spełniają powyższych wymagań,

I CSK 623/25

4

ponieważ na obecnym etapie rozwoju orzecznictwa sądowego w sprawach

dotyczących konsumenckich kredytów hipotecznych denominowanych lub

indeksowanych do waluty obcej (w szczególności franka szwajcarskiego) nie mają

już one przymiotu nowości.

W szczególności trzeba zwrócić uwagę na uchwałę całej Izby Cywilnej Sądu

Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118),

w której Sąd ten wyjaśnił m.in. że w razie uznania, że postanowienie umowy

kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu

określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne

i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce

tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający

z przepisów prawa lub zwyczajów oraz przyjął, że w razie niemożliwości ustalenia

wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub

denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.

Podkreślenia wymaga, że na podstawie art. 87 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia

2017 r. o Sądzie Najwyższym uchwała ta ma moc zasady prawnej i wiąże Sąd

Najwyższy w niniejszej sprawie.

Tym samym Sąd Najwyższy potwierdził przyjmowane wcześniej stanowisko,

że nie ma możliwości odwołania się w celu wypełnienia luki w przedmiotowej

umowie kredytu do: art. 358 § 2 k.c., art. 69 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.

Prawo bankowe, art. 24 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku

Polskim ani art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe

(zob. postanowienie SN z 7 czerwca 2023 r., I CSK 913/23).

Nieuprawnione byłoby zastąpienie przez sąd postanowień niedozwolonych

innymi, polegającymi np. na odwołaniu się do kursu walut stosowanego przez

Narodowy Bank Polski. Możliwość takiej zmiany umowy przez sąd stałaby

w sprzeczności z celami prewencyjnymi dyrektywy 93/13, gdyż przedsiębiorcy

wiedzieliby, że nawet w razie zastosowania klauzuli niedozwolonej umowa zostanie

skorygowana przez sąd w sposób możliwie najpełniej odpowiadający ich woli,

a jednocześnie dopuszczalny w świetle przepisów o niedozwolonych

I CSK 623/25

5

postanowieniach umownych (zob. np. wyrok SN z 30 czerwca 2022 r., II CSKP

656/22; postanowienie SN z 20 października 2023 r., I CSK 1696/23).

Podobnie Sąd Najwyższy stwierdził, że nie można dokonać wykładni umów

kredytowych na podstawie art. 65 § 2 k.c. lub art. 56 k.c., już po usunięciu z nich

postanowień abuzywnych, w celu ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do

sposobu ustalenia kursu CHF oraz zaznaczył, że niedopuszczalne jest

przekształcenie kredytu powiązanego z walutą obcą w kredyt złotowy

oprocentowany stawką LIBOR lub WIBOR (zob. postanowienie SN z 29 września

2023 r., I CSK 6848/22).

Należy także zauważyć, że jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy,

przepisy dyrektywy 93/13 gwarantują konsumentom ochronę ukierunkowaną

na zniechęcanie przedsiębiorców do wykorzystywania w zawieranych umowach

nieuczciwych postanowień umownych. Nieważność umowy mieści się w zakresie

sankcji, jaką dyrektywa przewiduje w związku z wykorzystywaniem

przez przedsiębiorcę nieuczciwych postanowień umownych (zob. np.

postanowienie SN z 27 listopada 2023 r., I CSK 4821/22). W wyroku z 6 marca

2019 r. (C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación Bancaria SA i Bankia SA)

TSUE wykluczył, aby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków

zawartych w umowach. W świetle orzecznictwa TSUE, w razie stwierdzenia

abuzywności klauzuli ryzyka walutowego utrzymanie umowy „nie wydaje się

możliwe z prawnego punktu widzenia”, co dotyczy także klauzul przeliczeniowych

przewidujących spread walutowy (zob. wyroki TSUE: z 14 marca 2019 r.,

Zsuzsanna Dunai przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt., C-118/17; z 5 czerwca

2019 r., GT przeciwko HS, C-38/17).

Jak wyjaśnił już także Sąd Najwyższy, oceny czy postanowienie umowne

jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.), dokonuje się według stanu z chwili zawarcia

umowy (zob. uchwała 7 sędziów SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC

2019, nr 1, poz. 2). Mamy zatem do czynienia ze skutkiem ex tunc, co oznacza,

że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia umowy

zawierającej klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia dla takiego charakteru

tych postanowień umownych (wyjątek stanowi wola konsumenta).

I CSK 623/25

6

Powołanie się na potrzebę wykładni przepisów budzących poważne

wątpliwości (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) wymaga wykazania, że określony przepis

prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo

niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności

w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych,

które należy przytoczyć (zob. m.in. postanowienia SN: z 28 marca 2007 r., II CSK

84/07; z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08; z 31 października 2023 r., I CSK

2890/23; z 30 listopada 2023 r., I CSK 5560/22, i z 21 grudnia 2023 r., I CSK

3439/23). Konieczne jest opisanie tych wątpliwości lub rozbieżności, wskazanie

argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen prawnych, a także

przedstawienie własnej propozycji interpretacyjnej (zob. np. postanowienia SN:

z 8 lipca 2009 r., I CSK 111/09; z 9 listopada 2023 r., I CSK 6588/22).

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z 20 września 2023 r., I CSK

5136/22, potrzeba, o której mowa w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. oznacza, że określony

przepis, istotny z punktu widzenia podstawy prawnej zaskarżonego orzeczenia,

może być rozumiany na różne sposoby, a orzecznictwo i nauka prawa albo nie

wypracowały w tym przedmiocie żadnego poglądu, albo prezentują rozbieżne

stanowiska. W konsekwencji przyjąć należy, że nie istnieje potrzeba wykładni

przepisów prawa, podobnie jak nie występuje w sprawie istotne zagadnienie

prawne, jeżeli Sąd Najwyższy co do podnoszonych kwestii wyraził już swój pogląd

we wcześniejszym orzecznictwie, a nie zachodzą okoliczności uzasadniające

zmianę przyjętego stanowiska (zob. m.in. postanowienia SN: z 23 kwietnia 2015 r.,

I CSK 691/14; z 30 listopada 2023 r., I CSK 6472/22).

Wywody skarżącego nie czynią zadość wskazanym wymaganiom; przepisy

przywołane przez pozwanego zostały już bowiem wielokrotnie omówione przez Sąd

Najwyższy.

Sąd Najwyższy, w nawiązaniu do aktualnego orzecznictwa TSUE, rozróżnia

abuzywność postanowień dotyczących kryteriów przeliczania waluty krajowej

na walutę indeksacji (klauzule kursowe, spreadowe), od klauzul ryzyka walutowego,

dotyczących obciążenia konsumenta negatywnymi następstwami deprecjacji waluty

krajowej, jako kompensata za korzystniejszą stopę procentową (zob. np.

I CSK 623/25

7

postanowienie SN z 29 września 2023 r., I CSK 272/23, i cytowane tam

orzecznictwo).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono przy tym, że klauzula ryzyka

walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie

zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula

spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu

indeksacji i wynikającej z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe.

W konsekwencji stwierdzono, że klauzule przeliczeniowe i klauzule ryzyka

walutowego składające się na przyjęty w umowach kredytowych mechanizm

indeksacji - są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie jest zabiegiem

sztucznym (zob. m.in. wyroki SN: z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021,

z. 2, poz. 7; z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, i z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP

1511/22).

Jak wskazano w postanowieniu SN z 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22,

w razie eliminacji klauzul spreadowych, zniesiony zostaje nie tylko mechanizm

indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również - pośrednio - zanika ryzyko

kursowe, przez co dochodzi do zmiany charakteru głównego przedmiotu umowy

i jej upadku.

W sprawie nie zachodzi także nieważność postępowania, którą Sąd

Najwyższy bierze pod rozwagę - w granicach zaskarżenia - z urzędu (art. 39813 § 1

k.p.c.).

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł,

jak w sentencji.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1,

11 i 3 w zw. z art. 108 § 1 w zw. z art. 39821 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przy

uwzględnieniu § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 oraz § 20 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie. Suma zwrotu kosztów została rozdzielona na powodów w częściach

równych zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 16 listopada 2023 r., III CZP

54/23 (OSNC 2024, nr 6, poz. 57).

I CSK 623/25

8

Maciej Kowalski

(a.z.)

[SOP]